tag:blogger.com,1999:blog-2477389000324248172012-02-26T09:25:50.752-05:00मोसममोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.comBlogger311100tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-80580559665661471492012-02-24T07:48:00.003-05:002012-02-24T07:52:47.843-05:00क्षितीज - भाग 8<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">बसने जाणं जसं शुभमला आवडत होतं, तसचं कधी एकदा ड्रायव्हिंग शिकतो असंही झालं होतं. लवकरच दोन्ही गोष्टीतलं नावीन्य संपलं. सवय झाली. कधी गाडी, कधी ड्रायव्हिंग असं चालू झालं, त्यालाही आता वर्ष होवून गेलं. आज मात्र ड्रायव्हिंग शिकायलाच नको होतं असं वाटत होतं.<p><div>'कशाला शिकलो ड्रायव्हिंग असं झालय. हात मोडलेला, पाय मोडलेला अशा अवस्थेत किती दिवस घरी रहावं लागणार आहे कुणास ठाऊक. मला एका हाताने टाईप करणंही कठीण जातय.' शुभमने नेहाला टेक्स्ट केलं. त्यानंतर मात्र त्याच्यात त्राणच राहिलं नाही. वीस वर्षापर्यंत मेंदू तातडीच्या प्रसंगात निर्णय घेण्याएवढा विकसित झालेला नसतो हे, आईने सांगितलेलं तज्ञाचं मत खरं असावं असं आज त्याला प्रथमच वाटत होतं. हायस्कुलमधलं हे शेवटचं वर्ष. दोन महिने उरलेले त्यानंतर कॉलेज. गॉश! परीक्षा, मार्कस्, कॉलेज प्रवेश..... सगळं घरात बसून कसं पार पडणार? थकल्या मनाने त्याने खुर्चीवरच मान मागे टेकवली पण दृष्टीसमोर चार दिवसापूर्वी घडलेला अपघातच येत राहिला.</div><div><p>अकरावीपर्यंत काही केल्या त्याला ड्रायव्हिंगची संधी घरातून मिळाली नव्हती. शाळेतच शिकून घेता येतं म्हणून तो गाडी दहावीतच शिकला. पण घरची गाडी मिनतवार्या करुनही मिळत नव्हती. अगदी क्वचित फार हट्ट केला की जवळच्या रस्त्यावर एक चक्कर टाकायला मिळे तेवढच. गाडी शिकल्यापासून इथे तिथे जायलाही त्याला गाडीशिवाय पर्याय नाही असच वाटायला लागलं होतं. दरवेळेला कशाला आई-बाबाला आणणं पोचवणं याचा त्रास? दोघांना पटवायचा अयशस्वी प्रयत्नही केला शुभमने. शेजारचा सॅम काय टेचात स्पोर्ट कार चालवातो. त्याच्या नाकावर टिच्चून त्याला आपली गाडी भरधाव, खचकन ब्रेक दाबून, व्हि सिक्स इंजिनचा आवाज करत चालवायची होती. शेवटी बारावीत गेल्यावर आईच्या जुन्या गाडीवर समाधान मानावं लागलं. <p> वर्ष बरं गेलं, आणि चार दिवसापूर्वी, शनिवारी सकाळी तो मित्राकडे जायला म्हणून घराबाहेर पडला. फार लांबही नव्हतं घर. रोजचाच रस्ता. गाडीचा वेगही कमीच होता. शनिवारची सकाळ. त्यामुळे फारशा गाड्या नव्हत्याच रस्त्यावर. गाडीत लावलेल्या रेडिओवरच्या गाण्यात शुभम रंगला होता. डावीकडे वळायचा सिग्नल अजून पिवळा होता. तो लाल व्हायच्या आधी आपण गाडी वळवू असाच अंदाज बांधला शुभमने. थोडासा वेग वाढवत त्याने गाडी वळवली. आणि काय होतय ह्याची जाणीव होईपर्यंत समोरुन आलेली गाडी त्याच्या गाडीच्या उजव्या बाजूवर आदळली. त्याचं अनुकरण करत मागून आलेली गाडीही धाडदिशी त्याच्या गाडीच्या मागच्या भागावर आदळली. सीटबेल्ट घातलेला असूनही शुभमच्या मानेला जोरदार हिसडा बसला. बाजूने आदळलेल्या गाडीमुळे खिडकीच्या फुटलेल्या काचाही उजव्या गालात रुतल्यासारख्या वाटल्या. सगळ्या गाड्या कर्कश्य आवाज करत थांबल्या. त्याने हात हलवायचा प्रयत्न केला खरा. पण हात हलेना. पायातूनही प्रचंड कळा येत होत्या. मागून आपटलेल्या गाडीचा ड्रायव्हर तोपर्यंत मदतीसाठी धावला होताच. समोरुन आपटलेल्या गाडीतल्या माणसांनाही लागलं असावं. शुभमच्या डोक्यातलं विचारचक्रही थांबलच. ऍम्ब्युलन्स, फायर ब्रिगेडचे आवाज कानात घुमायला लागले तेव्हां कुणीतरी सेलफोनवरुन ९११ ला कॉल केल्याचं त्याला जाणवलं. शुभमला अतीव वेदनेने गुंगीच आली. जाग आली ती हॉस्पिटलमध्येच. हातापायाला प्लॅस्टर आणि समोर बसलेले आई-बाबा. </div><div>"कसं वाटतय?" आईच्या आवाजातला हळुवारपणा जाणवून त्याला एकदम रडायलाच यायला लागलं. </div><div>"बाकीच्या गाडीतली माणसं कशी आहेत?" मनातल्या मनात प्रार्थना करत त्याने प्रश्न केला. तरुण मुलांच्या निष्काळजीपणाने हकनाक बळी गेलेल्या माणसांच्या किती कथा त्याने ऐकल्या होत्या. आपल्यामुळे कुणावर तशी वेळ येवू नये याचं भान त्याला तशाही अवस्थेत होतं. </div><div>"सगळी ठीक आहेत. मागच्या गाडीतल्या माणसाला फार लागलेलं नाही. समोरुन जी गाडी आदळली त्यातल्या बाईंनाही सुदैवाने फारसं लागलेलं नाही. एक हात थोडासा सुजलाय तेवढच. पोलिसांना तुझ्याशी बोलायचं आहे. विमा कंपनीच्या माणसांनाही काही प्रश्न विचारायचे आहेत. या गोष्टी लगेचच कराव्या लागतात. तेव्हां जे आठवत असेल ते आणि काय असेल ते खरं सांगून टाक." बाबा आणि आईच्या आश्वासक वागण्याने त्याला डोक्यावरचं प्रचंड ओझं क्षणभराकरता का होईना उतरल्यासारखं वाटलं. पुढच्या दोन दिवसात बर्याच गोष्टी घडल्या. पोलिसांचे अगणित प्रश्न, विमाकंपनीने झटकन वाढविलेला विमा, त्या दोन गाड्यातली माणसं कोर्टात तर खेचणार नाहीत ना, ही भिती तर होतीच. या चार दिवसात त्यापैकी कुणाचा फोन आला नव्हता. पण बर्याचदा नंतर मान दुखतेय, पाठीला मुका मार बसला या कारणांनी पैसे काढण्याचा प्रयत्न करतात असं कालच त्याची भेटायला आलेली मित्रमंडळी सांगत होती. आई किंवा बाबा काहीच कसं बोलले नाहीत? त्याला आश्चर्य वाटलं.</div><div> दोन दिवसांनी घरी आल्यावर त्याच्या खोलीत दोघं येवून बसले होते. तेव्हां त्यांनी विचारलेले प्रश्न त्याच्या डोळ्यासमोर नाचले.</div><div>"तू सेलफोन वर नव्हतास ना बोलत?" आईने थेट मुद्यालाच हात घातला.</div><div>त्यालाही झाल्या प्रकारामुळे दोषी वाटत होतच. नेहमीचा आक्रमकपणा कुठेतरी लोपला होता. </div><div>"नाही. मी गाडी चालवताना कधीच सेलफोन नाही गं वापरत. तुम्ही रोज बाहेर पडायच्या आधी आठवण करुन देताच की."</div><div>"तरी खात्री करुन घ्यायला हवीच. टेक्स्टिंग नव्हतं ना चाललेलं?" बाबाने पुढचा प्रश्न विचारला. त्याने नुसतीच नकारार्थी मान हलवली.</div><div>"लाल सिग्नलवर डावीकडे वळवलीस गाडी?"</div><div>"नाही. पिवळ्यावर." हळुच तो उत्तरला.</div><div>"अरे पण किती वेळा सांगितलय की सिग्नल पिवळा होतय असं दिसलं की थांबायचं. भलतं धाडस करायचं नाही. अवघे काही सेकंद नाहीतर मिनिटं वाचतात, पण ते वाचवायला जाताना काय घडू शकतं ते पाहतोयस ना?"</div><div>"आय ऍम रिअली सॉरी. चुकलं माझं" थोडावेळ तो गप्पच राहिला. विचारावं की नको या संभ्रमातच त्याने विचारलं.</div><div>"कुणी 'सू' (खटला) नाही ना करणार आपल्याला? माझे मित्र म्हणत होते की पैसे उकळायला पाहतात मानेचं, नाहीतर पाठीचं दुखणं सुरु झालं म्हणून."</div><div>"अजूनतरी नाही. त्या समोरुन येणार्या गाडीतल्याच बाई सेलफोन वर बोलत होत्या बहुतेक. पण खटला होण्याची शक्यता नाकारता नाही येत. ते बघू आपण नंतर. आत्तातरी तुझा अभ्यास, परीक्षा हे सगळं कसं पार पडणार हे पाहायला हवय." दोघांनीही त्याला धीर देत म्हटलं. त्याला ड्रायव्हिंगबद्दल हजार सूचना करणारी, बडबडणारी आईही शांत होती. त्यामुळे तर शुभमला अधिकच दोषी वाटत होतं. चूक असून किंवा नसूनही वाढलेला विम्याचा हप्ता डोळ्यासमोर नाचत होता. त्याच्या लायसन्सवर आलेले पॉईंट्स् अस्वस्थ करत होते. त्यात आणखी हे कोर्ट प्रकरण नको उद्भवायला. या पेक्षा गाडी नसतोच शिकलो इतक्या लवकर तर? उगाचच त्याला वाटत राहिलं. तो त्याच्या बाजूला निशब्द बसलेल्या आई बाबांकडे काही न बोलता पहात राहिला. हळूहळू औषधांचा प्रभाव शरिरावर जाणवायला लागला. डोळ्यावर झापडच आली त्याच्या. गाढ झोप लागली. कधीतरी आईने त्याच्या उशीच्या बाजूला चिठ्ठी ठेवली.</div><div><br /></div><div>* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *</div><div>पिल्या,</div><div><br /></div><div>असा झोपून राहिलेला, थकलेला, वाद न घालणारा शुभम पाहणं फारसं सोपं नाही. मला तुझ्या चेहर्यावरुनच कळतय की तुला फार अपराधी वाटतय. झालं ते झालं. आता त्याची चर्चा करण्यात, उगाळण्यात काय अर्थ आहे. थोडक्यात निभावलं यात समाधान मानायचं. नववीतच सगळी मुलं शिकतात म्हणून तुलाही शिकायचं होतं ड्रायव्हिंग तेव्हां आम्ही मना केलं होतं ते याच कारणासाठी. टेक्स्टिंग, सेलफोनचा वापर आणि मद्यपान करुन केलेल्या ड्रायव्हिंगमुळे किती अपघात झालेले ऐकले आहेत. आणि आपण कितीही व्यवस्थित चालवली गाडी तरी बाकीचे कशी चालवतायत ते आपल्या हातात कुठे असतं? ह्याच मुळे फार सावध रहावं लागतं गाडी चालवताना. तुझ्या शाळेतल्याच पाच मुलांची ती शोकांतिका आठवतेय ना? झाडावर आदळून गाडी उलटी पालटी झाली. गेलीच ना सगळी मुलं त्यात? आजही त्या रस्त्यावरुन जातो आपण तेव्हां गवतावर रस्त्याच्या बाजूला त्यांच्या स्मृतीसाठी लावलेल्या काठीवरचा फलक, नाहीतर क्रॉस असलेले दांडे, अधूनमधून तिथे दिसणारी ताजी फुलं पाहिली की तुला ती मुलं आठवतात. मला ताजी फुलं तिथे ठेवणार्या त्यांच्या जिवलगांचं दुःख व्याकुळ करतं. सेलफोनचा वापर, मद्यपान ह्या गोष्टींवर नियंत्रण ठेवता येईल. पण तुम्हा मुलांचा मेंदू लहान वयामुळे तातडीच्या प्रसंगात निर्णय घेवून कृती करण्या एवढा विकसित झालेला नसतो त्याचं काय करायचं रे? आणि हे अभ्यासाने सिद्ध झालेलं सत्य आहे. तुला घडलेला हा अपघात म्हणजे डोळे उघडणारा धडा असेल अशी अपेक्षा करु का? </div><div><br /></div><div style="text-align: right;">तुझी आई </div><div><br /></div><div>ता. क. : तु वाचतोस का रे माझी पत्रं? तुझ्या वागण्यातून वाचत असावास असं वाटतं तरी. म्हणजे बदलत चाललेला, समंजस असा काहीसा वाटतोस तू हल्ली. हे वाढत्या वयामुळे, माझ्या एकतर्फी पत्रलेखनांने की दोन्हीमुळे?</div><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><div><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी ’व्हिवा’ लोकसत्ता</div></div><div><br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-8058055966566147149?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-2202760851822119252012-02-17T08:58:00.006-05:002012-02-17T09:17:19.245-05:00क्षितीज - भाग 7<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">"उद्या आम्ही इथून परत निघणार. आय जस्ट कॅन्ट वेट टू टॉक टू यु. ’सी यु', असं म्हणता येत नाही कारण तसं आपण फारसं भेटतच नाही. पण आता मी आल्या आल्या कार्यानुभवाच्या निमित्ताने भेटता येईल." रात्री गच्चीत झोपल्या झोपल्या शुभमने साता समुद्रापलिकडे असलेल्या नेहाला टेक्स्टिंग केलं. भारताबद्दल त्याला तिच्याशी खूप बोलायचं होतं. या खेपेला शुभमने सिंहगड पाहिला. अपेक्षाभंगच झाला. पैसा आणि इच्छेचा अभाव हे एकच कारण?. सगळे नुसतं म्हणतात भारतात हे नाही, ते नाही पण प्रत्यक्षात बदलासाठी कुणी काही करत नाहीत. भारतातल्या अनेक गोष्टीबद्दल मनात विचारांचा घोळ सुरु होता. नेहाशी बोललं की दिशा मिळेल?<br />शुभम परत आल्यावर मुलभूत प्रश्नालाच नेहाने हात घातला.<br />"आवडतं तुला भारतात जायला?"<br />"ठाऊक नाही. कदाचित कॉलेज झाल्यावर नोकरीसाठी म्हणून आवडेलही काही दिवस तिथे जावून रहायला. पण आपण राहतो ते गाव म्हणजेच माझं जग वाटतं मला. इथून मी नाही जाणार कुठे. तुला आवडतं भारतात जायला?" शुभमने तिलाच उलट विचारलं.<br />"अं? नाही रे. वाट्टेल ते प्रश्न विचारतात कुणीही. पहिला प्रश्न, बॉयफ्रेंड आहे का तुला? चौथी पाचवीत होते तेव्हांच हे विचारलेलं कुणीतरी. जसं काही जन्म झाल्या झाल्या अमेरिकेत प्रत्येकाला बॉयफ्रेड असतो, आणि गल्लो गल्ली लोकं चुंबनच घेत असतात असं वाटतं त्यांना. सगळ्या नातेवाईकांना भेटायला जायचं प्रकरण असतच. मनासारखं कुठे वावरता येतं तिकडे?. अंग पूर्ण झाकलं जायला हवं, तोकडे कपडे नकोत, मेकअप नाही करायचा..... काय तर म्हणे चांगल्या नजरेने पाहत नाहीत रस्त्यावर. आणि खरंच किती टक लावून बघतात. दे रिअली मेक मी नर्व्हस."<br />"याबद्दल खूप ऐकलय आईकडून. मुलींना पाहून जीभ पण फिरवतात ओठावरुन. आई म्हणते बाकी काही नाही तरी या गोष्टींपासून सुटका मिळवायची तर यावं अमेरिकेला. इकडे घालतात तसे कपडे, फॅशन भारतात करतात पण अमेरिकेत असे कपडे घातल्यावर कुणाच्या नजरा वारंवार वळत नाहीत, कुणी जीभ चाटत नाही हे विसरतात भारतातली लोकं. मी आता खरं सांगायचं तर आईच्या पत्राची वाट पहातोय. तुला सांगितलं ते आईशी गप्पा मारताना तिलाही सांगितलय. मला नक्की ठाऊक आहे की ती यासंदर्भात लिहेलच."<p>* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />शुभंब्या,<br />तुझ्याकडून भारताबद्दल नकारार्थी ऐकलं की त्रास होतो. त्यातून तुझं राहतं गाव म्हणजेच तुला तुझा जग वाटतं हे ऐकलं की तर फारच अस्वस्थता येते. पण ते मान्यं करणं भाग आहेच. या देशातच तू वाढलेला, पालक भारतीय आणि दर दोन वर्षांनी महिनाभर भारतात घालवलेले दिवस एवढ्यावर आमचा देश तुला तुझाही वाटावा असं वाटण्याचा अट्टाहास आम्ही तरी का करावा? तरीही तुझी निरीक्षणशक्ती आणि बोलण्यातून सकारात्मक गोष्टी ऐकल्या की बरं वाटतं. तुला भारतातल्या मुलांसाठी काहीतरी करावसं वाटतय ही फारच चांगली गोष्ट आहे. खूप मुलांच्या बाबतीत असं झालं आहे. त्यांना कधी ना कधी तरी आपली मुळं शोधावीशी वाटतात. इथल्या मुलांप्रमाणे, जग फिरायचं या संकल्पनेतून आपल्या मायभूमीचं अंतरंग पाहायचं भान येतं. ही मुलं कोणत्या ना कोणत्या संस्थेतून भारतातल्या खेड्यापाड्यातलं जीवन पहायला म्हणून जातात आणि मग जातच राहतात. तिथलं काम आवडतं म्हणून, शांत, तणावविरहीत जीवनाचा अनुभव घ्यावासा वाटतो म्हणून आणि शहरीजीवनापलीकडच्या आपुलकीचं, माणुसकीचं सहजदर्शन सुखावतं म्हणून. तुझ्या सुदैवाने कितीतरी गट, संस्था तुला मार्ग दाखवायला आहेत. आणि मुंबई, पुणं म्हणजे महाराष्ट्र नव्हे हे ही यातून तुझ्या लक्षात येईल, आणि माझ्या दृष्टीने एवढं जरी झालं तरी खूपच. चला आता पुन्हा आपलं रहाटगाडगं सुरु. उद्या पहिल्यांदाच बसचा प्रवास करणार आहेस नं? कार्यानुभवाचा अनुभव हॉस्पिटलमध्ये येईल, तसाच बसच्या प्रवासाचाही अनुभव वेगळाच वाटेल. संध्याकाळी सांगशीलच कसं वाटलं बसने जाणं ते.<p>तुझी आई<p/>* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />बसचा प्रवास, एकट्याने. सकाळी सहा वाजता धडधडत्या मनाने शुभम थांब्यावर उभा होता. एकटाच. कुणीच नव्हतं तिथे. बापरे, बसने जातच नाही की काय कुणी. बाबाची परत फिरलेली गाडी थांबवावी असं त्याला वाटून गेलं. तेवढ्यात हिरव्या रंगाची बस फुसफुस आवाज करत थांबली.<br />ड्रायव्हरने केलेल्या गुड मॉर्निंगला त्यानेही तोडांतल्या तोडांत पुटपुटत प्रतिसाद दिला आणि झुलपं उडवित तो बसला. बसला म्हणजे काय चक्क उडालाच. इंटरनेट! बसमध्ये इंटरनेटची सोय. वॉव, आता अर्ध्यातासाचा प्रवास क्षणभरात संपेल. एकदा बस बदलून परत अर्धा तास. त्यातही असेलच म्हणा इंटरनेट. पण त्याची ही नशा फार वेळ टिकली नाही. बाजूच्या माणसाने त्याला काहीतरी विचारलं आणि मग गप्पाच सुरु झाल्या. गाडीत म्हटलं तर माणसं पाच सहाच होती. त्यात मध्ये एक 'देसी' मुलगाही चढला. सायकल घेवून थांबला होता तो. सायकल लावली त्याने बसच्या मागे. नेहमी एकच बस पकडत असावेत सर्वजण. प्रत्येकजण एकमेकाला ओळखत होता. त्यात आज शुभमची भर. त्याच्याशी ओळख करुन घ्यायला सर्वांनाच उत्सुकता होती. शुभमलाही प्रचंड कुतुहल होतं. इतकी वर्ष आई-बाबाच सोडायचे कुठेही. त्याचा असा हा पहिला प्रवास. काय करु आणि काय नको असं झालं होतं शुभमला.<p>हॉस्पिटलमध्ये गेल्यावर मात्र त्याचा उत्साह निवळला.<br />"कुठून या फंदात पडलो असं झालय. तुला आवडतय हे व्हॉलेंटियरिंग?" नेहा त्याला कॅफेत भेटली तेव्हां तो चिडलेलाच होता.<br />"काय झालं?"<br />"शस्त्रक्रिया बघायला मिळेल असं वाटलं होतं. तेवढं सोडून बाकी सर्व करतोय. वैताग नुसता !"<br />"अरे पहिलाच आठवडा आहे आपला. मिळेल बघायला एखादीतरी शस्त्रक्रिया. आणि आपला रुबाब बघ ना. स्क्रब, हॉस्पिटलचा पोशाख, आयकार्ड... डॉक्टर झाल्यासारखच वाटत नाही का तुला?"<br />"हं" त्याने नुसताच हुंकार दिला, तिचं म्हणणं पटल्यासारखा. दोन महिन्याच्या सुट्टीतला हा कार्यानुभव. केवढी धडपड केली होती शुभमने त्यासाठी. पाचशे मुलांतून दोनशे मुलं निवडणार. त्यासाठी लिहलेला निबंध, मुलाखत, हा अनुभव निश्चितच काँलेज प्रवेशासाठी उपयोगी पडणार होता. आज तो वैतागला तरी सगळाच काही आनंद नव्हता. डॉक्टर्स थोडेसे फटकूनच वागतात असं वाटलं तरी टीनाने, तिथल्या रिसेप्शनिस्टने, त्याच्यासाठी मुद्दाम राखून ठेवलेला केक त्याला आठवला. तिने खाऊन टाकलेलं त्याचं चॉकलेट. त्याला आत्ताही हसायला आलं. टीना म्हणाली होती. तुझीच चूक ती, का ठेवलस ते चॉकलेट उघड्यावर. मला खूप आवडतं, म्हणून मी खाऊन पण टाकलं. डॉक्टर मंडळीपेक्षा ही लोकं जवळची वाटली. तो थोडासा शांत झाला. नेहालाही इथेच काम करायला मिळालं होतं हे सुखदायक होतच. तिची भेट फक्त सगळे मित्र मैत्रिणी एकत्र जेवायला हॉस्पिटलच्या कॅफेत भेटत होते तेव्हांच. पण तेही त्याच्या दृष्टीने खूप होतं. तो परत खुलल्यासारखा झाला.<br />"ऑऽसम, बाय द वे मी बसने येतो इकडे."<br />"आवडतं?"<br />"मग? खूप स्वतंत्र झाल्यासारखं वाटलं. नाहीतर एवढे मोठे झालो तरी आई-बाबावर अवलंबून राहावं लागतं. बस मस्त आहे. एकदा बदलायला लागते. तिथे जरा भिती वाटते. फारशी वस्तीच नाही त्या भागात. पण बसमध्ये चक्क इंटरनेटची सोय आहे आणि सायकल लावायला पुढे स्टँडपण. रिअली कूल."<br />"माणसं होती का? आय मीन गर्दी." सर्वांनाच त्याच्या बस प्रवासाचं कुतुहल होतं.<br />"अर्धी बस भरलेली. त्यात माझा व्हॉलेंटियर चा शर्ट बघून ड्रायव्हर विचारत होता काय करावं लागतं तिथे काम करायचं तर? त्याला सोळा वर्षाची मुलगी आहे. मी माहिती तर सांगितलीच पण एक जास्त अर्जही होता माझ्याकडे तोही दिला.<br />"मग ड्रायव्हार खुष का एकदम?"<br />"यस्. आणि एक सिक्रेट." बाकिचे मित्र तिथे नाहीत असं बघून पटकन त्याने नेहाला सांगितलं.<br />"बोलू नकोस कुणाला. माझं आणि ड्रायव्हरचं संभाषण ऐकत होता एक माणूस. ते सिस्को कंपनीचे डायरेक्टर आहेत बहुधा. त्यांनी सांगितलं की त्यांच्या कंपनीत पण असं कार्यानुभवाचं काम करता येतं. मी त्याचं कार्ड घेतलय. पुढच्या वर्षी करता येईल. बाकी कुणाला सांगणारच नाहीये मी. तू येवू शकतेस अर्थात."<br />"नक्कीच, माझं तेच तर स्वप्न आहे. जितक्या ठिकाणी एकत्र राहता येईल त्या गोष्टी करायच्या. आपण एकाच कॉलेजात शिकत असू. संध्याकाळी तिथल्या हिरवळीवर गप्पा मारु, एकत्र अभ्यास करु. खरं तर माझ्या शाळेत मैत्रिणी चिडवतात मला की कसली स्वप्न पाहतेस. हायस्कुल संपलं की नवीन मित्र मिळेल तुला. पण मला तुझं आणि माझं नातं टिकवायचं आहे.<br />"मला पण. दोघांनीही यशस्वी व्हायचं. स्पर्धांमध्ये एकत्र भाग घ्यायचा." आजूबाजूचे कॅफेत बसलेले डॉक्टर्स, नर्स, इतर लोकं उठायला लागले तसे सगळेच जण भानावर आले. निघता निघता तो म्हणाला,<br />"मी ठरवलय. झालोच डॉक्टर तर असं नाही वागायचं हाताखालच्या लोकांशी. मुख्य म्हणजे हसतमुख राहायचं, टिनासारखं. इतर लोकं कामं सांगतात तेही उपकार केल्यासारखं, त्यामुळे काम झाल्यावर कौतुक बाजूलाच राहिलं." सगळ्यांनी माना डोलवल्या. आता आपापल्या विभागात जावून काम करायला हवं होतं. या सुट्टीत कार्यानुभावाचे १०० तास तरी भरायलाच हवेत. चांगल्या काँलेजसाठी ते तास फारच उपयुक्त आहेत याची प्रत्येकाला जाणीव होती.<br /><br />घरी आल्यावर अपेक्षाभंगाची नाराजी शुभमच्या चेहर्यावर पसरलेली होतीच. कटकट, चिडचिड चालू होती. त्याच्या चिडण्याची, कुरकुरीची सवय असल्यासारखं कुणी फारसं लक्ष दिलं नव्हतं. रात्री झोपायच्या आधी वाचायला पुस्तक उघडताच आईचं नवीन पत्र हातात आलं. चिडचिड कु़ठल्याकुठे पळाली.<p>* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />चि. शुभम,<br /><br /> संध्याकाळी वैतागलास आल्याआल्या. तुला मी म्हटलं बसच्या प्रवासाची कटकट होत असेल तर सोडू आम्ही तुला. पण तुझा राग होता तो हॉस्पिटलमधल्या लोकांवर. त्यात मी तुला म्हटलेलं, 'वेलकम टू रिअल लाईफ' ते रुचलं नाही कदाचित.<br />तुम्ही मुलं हॉस्पिटलमध्ये इतकी मदत करता त्याचं कौतुक तिथल्या कर्मचार्यांना वाटत नाही याचं फार दुःख वाटतय तुला. पण तिथेच टीनासारखीही माणसं असतात हे विसरु नकोस. यातून एक चांगला निर्णय घेतलास आणि तो कायमचा लक्षात ठेव. तू म्हणालास ना की जर तू डॉक्टर किंवा एखादा मोठा माणूस झालास, तर हाताखालच्या लोकांशी असं वागणार नाहीस, तेच म्हणतेय मी. या कार्यानुभावाच्या निमित्ताने घडलेली आणखी एक चांगली गोष्ट. तू बसने जायला लागलास.<p>भारतात आम्ही सहज चालत, नाहीतर सायकलीने, बसने कुठेही फिरायचो तुमच्या वयाचे असताना. या देशात ते शक्य नाही. रस्ता माणसांसाठी नसतोच इथे. पुन्हा मोठी शहरं सोडली तर बसची सोय तरी कुठे आहे? त्यातूनही असली तरी किती पालक मुलांना बसने जायला देतात? तू बसने जायचं ठरवलस तेव्हां थोडीशी धाकधुक होतीच. पण मला माहित आहे तू खूष होतास, उपदेशाचा एक डोस कमी झाला. नाहीतर आम्ही तुला सोडतो-आणतो सगळीकडे याची तुला किंमत नाही हे कधी ना कधीतरी ऐकावं लागलेलं आहेच. तो भाग सोडला तरी कुठेतरी स्वतंत्र झाल्याची जाणीव पण सुखदायक वाटते. खरं ना? मला तू बसमधले अनुभव सांगतोस ना ते आवडतात ऐकायला. <p>तुझं निरीक्षण बरोबर आहे. बसमधली, हॉस्पिटलमधली सर्वसामान्य परिस्थितीतली माणसंही समाधानी वाटली ना तुला, त्या डॉक्टर लोकांपेक्षा? फार ताण तणाव नसले की माणसं खुष असतात, हे तुला बघायला मिळतय हे चांगलच झालं. तू म्हणालास तसं कधीतरी खरच आपण सगळे एक चक्कर टाकू बसने. पंधरा वर्षापूर्वी इथे आलो तेव्हां घरात गाडी यायच्या आधी बसने फिरायचो आम्ही. कितीवेळ उभं राहायला लागायचं थांब्यावर. तेव्हां भारतात सहजासहजी मिळणार्या वाहनांचं मोल समजलं. नंतर गाडी आल्यावर बसने जायचा कधी प्रसंगच आला नाही इतक्या वर्षात. पण तुझ्या नजरेतून ऐकायला मिळणारा बस प्रवास आणि बसमधले प्रवासी फारच रंगतदार वाटतायत. तुझ्या वयाच्या मुलांनाही त्यांच्या आई-वडिलांनी हा अनुभव द्यायला हवा असं नाही वाटत तुला? त्यांची शोफरगिरी वाचेल आणि मुलांसाठी एक नवीन अनुभवविश्व. तू सांगायला हवस तुझ्या मैत्रमित्रणींना. कदाचित त्यानांही वाटेल बसच्या प्रवासाचं आकर्षण आणि मग त्यांच्यामुळे त्यांच्या पालकांना. आता तू खर्या अर्थी स्वतंत्र व्हायला लागला आहेस. गाडी चालवायला शिकणं हे त्यातलं मोठं पाऊल<br /><div style="text-align: justify;"><span style="text-align: right;"> तुझी</span></div> सौ. आई<br /> <span style="background-color: #439eb5; font-family: Arial, Tahoma, Helvetica, FreeSans, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 23px; text-align: center;"></span><br />ता. क. : आज मुद्दाम चि. आणि सौ. शब्द वापरले आहेत. काळाच्या ओघात हे शब्द नष्टच होतील, पत्रलेखनातून. बघ तुला उत्सुकता वाटली तर सांगेन त्याचा अर्थ.<br /> <br /><br /><br /><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><div style="text-align: center;"><br /></div><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता-व्हिवा- "ओऽऽऽड्यूड" लेखमालिका</div><br /><div style="text-align: right;"><span style="font-family: Arial, Tahoma, Helvetica, FreeSans, sans-serif;"><span style="font-size: 15px; line-height: 23px;"><br /></span></span></div><br class="Apple-interchange-newline" /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-220276085182211925?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-81200410915306714152012-02-10T08:54:00.004-05:002012-02-10T08:58:08.841-05:00क्षितीज - भाग 6<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">आई-बाबांचा कुजबुजल्यासारखा आवाज वाटला तसे त्याने कान टवकारले. जॉनीचं नाव ऐकल्यावर मात्र त्याचं डोकच उठलं. तो एकदम समोर येवून उभा राहिला. शुभमने बाबाच्या हातातला कागद हिसकावला. जॉनीने आजूबाजूच्या घरांच्या पत्रपेटीवर अडकवलेल्या जाहिरातीचा तो कागद होता. घाईघाईने त्याने ती जाहिरात वाचली.<br />"अरे पण तुम्ही मला कामं करुच देत नाही आणि सारखं सांगता, जॉनी शू पॉलिश करतो, जॉनी लॉन मोविंग करतो (ग्रास कटिंग), जॉनी ग्रोसरी स्टोअरमध्ये काम करतो, जॉनी हे करतो आणि जॉनी ते करतो...." <br />"पण तुला काय झालं एवढं चिडायला?" शुभमने त्या दोघांचं बोलणं ऐकलं असेल अशी त्यांना शंकाही आली नव्हती. बाबाला मुळी त्याचा राग कळेचना.<br />"काय झालं म्हणजे? सारखं तुमचं चालू असतं जॉनी पुराण. जॉनीला शेजारी पाजारी लॉन मोव्ह करताना पाहिलं की लगेच त्याचे वडिल किती मोठ्या कंपनीत मॅनेजर आहेत तरी इथल्या मुलांना कमीपणा वाटत नाही पॉकेटमनीसाठी अशी कामं करताना, यावरच चर्चा."<br />"त्यात काय चुकीचं आहे पण? चांगली गोष्ट आहे ती."<br />"मग मला पण करु देत की. तुम्ही म्हणता ना अमेरिकेत आल्यावरच कोणत्याही गोष्टींची लाज वाटू न देता काम करायचं हे शिकायला मिळालं. मग मला का नाही करु देत? अं? का? का नाही करु देत? तिथे लगेच 'देसी' होता तुम्ही." शुभमचा फुटाणा ताडताड फुटत होता.<br />"देणार आहोत ना. एखादा महिना तरी ग्रोसरी स्टोअरमध्ये काम करायचा अनुभव हवाच. थोड्याशा पैशांसाठी किती श्रम करावे लागतात, हे कळायलाच हवं तुला." शुभमच्या रागाचा फुगा एकदम फुटलाच. त्याला बाबाकडून अशा शरणागतीची अपेक्षाच नव्हती. तितक्यात आईने सुत्र ताब्यात घेतली.<br />"त्याचा अर्थ असा नाही की लगेच या सुट्टीत तू काम करशील. पण तसं करु शकतोस एवढच म्हणायचय आम्हाला."<br />"म्हणजे नाहीच ! मला वाटलच, एवढ्या पटकन कसं काय मान्य केलत. मी निदान घरचं लॉन मोविंग करतो या सुट्टीत. त्याच्या मोबदल्यात तुम्ही पैसे मलाच द्या."<br />"पण घरचंच काम करायला तुला पैसे कशाला हवेत?"<br />"बरं नको देवूस पैसे. खूष?" कुठून पैसे मागितलं असं त्याला झालं. <br />ती पुढे काही बोलायच्या आत थांब, थांब करत त्याने स्पष्ट केलं.<br />"पण प्लीज तुझं सुरु करु नकोस. तोंडपाठ आहे ते मला. मी स्वंयपाक करते, भांडी घासते, कपडे घड्या करते, तुमच्या वेळा सांभाळते, त्याचे कोण देतय पैसे.... सांग म्हणणार होतीस ना? होतीस ना?"<br />"शुभम पुरे आता, नाहीतर आपल्याला आजचं जेवण पैसे दिले तरी मिळणार नाही." बाबाने वातावरण हलकं करायचा प्रयत्न केला.<br />"मी जातोच आता इथून."<br />"पैसे तर नाही मिळणार, पण एक मार्ग आहे तुला माझ्याकडून तुझ्या आवडत्या गोष्टी मिळवायचा."<br />"कुठला?" शुभमने उत्सुकतेने विचारलं.<br />"सांगितलेलं काम लगेच करायचं. पाच मिनिटांनी, नाहीतर दिवसभरात कधीतरी करेन. झोपायला जायच्या आधी झाल्याशी कारण अशी आश्वासनं नकोत."<br />"करतो की मी कामं घरातली."<br />"हो करतोस ना पण ती वेळेवर करण्याबद्दल म्हणतेय मी."<br />"काय मिळेल पण आवडीचं?"<br />"ज्या ज्या दिवशी कामं वेळेत पूर्ण होतील त्या दिवशी तुझ्या आवडीचा पदार्थ जेवणात मिळेल."<br />"वे कूल ! डील?"<br />"हो."<br />"बघ हं तिरामिसू, बाकलावा, गुलाबजाम, काजुकतली .... मी यादीच करतो. चालेल?"<br />शुभम आणि बाबा दोघांनीही एकमेकाला टाळी दिली. गोडखाऊ बापलेकांना आत्ताच मिष्टान्न समोर दिसायला लागली होती. तावातावाने सुरु झालेल्या संभाषणाचा सुखद शेवट, त्याचा विश्वास बसेना.<br /><br />* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />शुभम्या,<br /> आज भांडणाचाच मूड होता तुझा. आम्ही म्हणजे तमाम 'देसी', मुलांना पॉकेटमनीसाठी नोकर्या करायला देत नाही त्याचं एकच कारण रे, तुमचा अभ्यास. असं वाटतं की करु शकतो आम्ही तुमचं शिक्षण तर कशाला अशी कामं करायला लावायची. इथली जीवनशैली वेगळी आहे, उपभोगतेला जास्त महत्त्वं आहे, त्यामुळे अमेरिकन पालकांचं बचतखातं तसं रिकामच असतं. मुलांना पुढच्या शिक्षणासाठी नोकरीशिवाय पर्यायच नसतो. कितीतरी लोकं बरीच वर्ष नोकर्या करतात, कॉलेजसाठी पैसा जमवतात आणि तीशीनंतर कॉलेज करुन पस्तीशीच्या दरम्यान स्थिरावतात. दहावी बारावीपर्यंत शिक्षण मोफत होतं पण त्यानंतर इथल्या मुलांचं शाळा सोडण्याचं, महागडं कॉलेज शिक्षण, हेच तर मुख्य कारण असतं ना? पण पुढे शिकण्याची जिद्द ज्यांच्याकडे आहे ते त्यासाठी किती प्रयत्न करतात ते आपण पाहतोच. मला मान्यं आहे की जॉनीचे बाबा त्याचं शिक्षण करणार आहेत आणि तरी तो लहान सहान कामं करुन पैसे मिळवायची धडपड करतो. तुला तसं करावसं वाटतं याचं कौतुकही वाटतं. फक्त घरातली कामं ही वाटूनच घ्यायला हवीत, त्यासाठी पैसे द्या, हे म्हणणं चुकीचं नाही का वाटलं तुला? पण ठीक आहे. सौदा गोड पदार्थावरच मिटला. या निमित्ताने माझं पाककौशल्य क्वचित दिसण्याऐवजी रोज रोज दिसेल म्हणा. त्यासाठी अर्थात तुलापण कामं वेळेवर करायला शिकावं लागेल हे विसरु नकोस. मी नाही करु शकले सगळे पदार्थ तरी आता आपण जाणार आहोतच भारतात तेव्हां आजी कौतुकाने करुन घालेल तुला. थोडेच दिवस राहिले आहेत सुटी सुरु व्हायला. मला तरी कधी एकदा भारतात जातोय असं झालय. तुलाही माझ्यासारखं वाटावं अशी इच्छा असली तरी अशी अपेक्षा करणं चुकीचं आहे हे समजतय मला.<br /><div style="text-align: center;"> तुझी आई<br /><br /><br /><br /><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><br /><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता-व्हिवा- "ओऽऽऽड्यूड" लेखमालिका</div></div><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-8120041091530671415?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-47231176031808124012012-02-03T08:52:00.002-05:002012-02-03T08:58:50.866-05:00क्षितीज - भाग 5<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">आजच्या पत्राबद्दल आईशी बोलावसं वाटत होतं. भारताबद्दल विचारावसं वाटत होतं. पण ते टाळायचंही होतं. शुभमने पलंगाखालचा कागदी खोका काढला. वाचलेलं पत्र त्याने अलगद घडी करुन त्या खोक्यात ठेवलं आणि गादीखाली लपवलेलं नेहाचं पत्र हळूच काढलं. इन मिन चार पाच पत्र गेल्या वर्षभरात. कधी चुकून भेटायला मिळालं की एकमेकांना दिलेली. पत्रातलं अक्षर न अक्षर पाठ झालं होतं. पण पुन्हा पुन्हा वाचावसं वाटायचं. डोक्यावर पालथा हात ठेवून तो नेहाच्या पत्रांबद्दल विचार करत राहिला. ती लिहते ते वाचून वाटतं की जगात माझ्या एवढं हुशार, देखणं कुणी नाहीच. मी बोलतो ते ऐकत राहावसं वाटतं तिला. माझ्यासारखे गुण तिच्यात असावेत असं वाटतं नेहाला. नाही तर घरी... कीती बोलतोस, ... असं कसं बोलतोस... असं कसं वागतोस... माझं चुकीचच असतं सर्व. त्यामुळेच नेहाच्या पत्राची पारायणं करणं किती छान वाटतं. डोक्यावरचा हात बाजूला करत नेहाने लिहलेली ती पत्र तो परत वाचत राहिला. आईच्या पत्रांचाही विचार करत राहिला. आईच्या पत्रातल्या शब्दांनी आई-बाबा दोघंही त्याला समजून घ्यायचा प्रयत्न करतायत असं वाटायला लागलं होतं. <br /><br /><br />चॅरीटी बॉल डान्स ! वर्गातली बरीच मुलं जाणार होती. शुभम खुष होता ते नेहा भेटणार म्हणून. पोस्टरसाठी ते दोघं भेटले त्यालाही तीन चार महिने होवून गेले होते. आई बाबांना सांगायचं म्हणजे प्रश्नच प्रश्न. तसच झालं. किती प्रश्न विचारले आईने. त्याला एकदम तो सातवीत असताना शाळेतच डान्स होता तेव्हांचा प्रसंग आठवला. आई-बाबा दोघांनाही या डान्स प्रकाराची काही कल्पना नव्हती. <br />"नाचायचं म्हणजे मुलीबरोबरच की मित्र चालतो?" <br />त्याचं गोंधळलेपण पाहून शुभमला भारतात असं काही नव्हतच की काय ते शाळेत असताना असच वाटलं होतं.<br />"मित्राबरोबर जाणार आहे. नाचायचं की नाही ते नाही ठरवलेलं."<br />"पण मग तिथे जाऊन काय करणार?"<br />"गप्पा मारत बसू. आणि शाळेच्याच तर हॉलमध्ये आहे. पोलिस असतात. बहुतेक मुलांचे आई-वडीलही येतात."<br />"खरंच? पण तू तर पहिल्यांदा जाणार आहेस. एवढं सगळं कसं काय माहित तुला?"<br />"मित्रांकडून. आणि तुम्ही आलात तरी चालेल." <br />त्यावेळेस दोघांनी जायचं टाळलं. बाबांनी त्याला नेवून सोडलं होतं. त्याला कंटाळाच आला तिकडे. नाचणं तर जमलं नाहीच, गप्पा पण कुणाशी फार रंगल्या नाहीत. त्यानंतर दोन वर्षं तो गेलाच नव्हता नाचाबिचायला. <br />पण नेहाशी मैत्री झाल्यावर पहिल्यांदाच त्यांच्या शाळेने आजूबाजूच्या शाळांना आमंत्रित केलं होतं. अंदाज घेत त्याने आई-बाबांसमोर विषय काढला. दोघांनी परवानगी दिली. <br />शुभमला कधी एकदा नेहाशी बोलतोय असं झालं.<br />"आय कँट वेट टू सी यू." <br />"मला पण खूप गप्पा मारायच्या आहेत." दोघांनाही कधी एकदा भेटू असं झालं होतं.<br />"नवीन पत्र लिहलं आहेस नं? बर्याच दिवसांनी तुझं पत्र वाचायला मिळेल. मला आवडतात तुझी पत्र वाचायला. "<br />"का? तुझ्याबद्दल लिहते म्हणून?"<br />"ते तर आहेच गं, पण तू तुझ्या शिक्षकांबद्दल, मैत्रिणींबद्दल लिहतेस ना, ते देखील. तुझा अभ्यास, विषयातले गुण, तुझे पुढचे बेत वाचताना मला ते चित्र समोर दिसायला लागतं."<br />"ए, पत्रावरुन आठवलं. बर्याच दिवसात तुझ्या आईच्या पत्राबद्दल नाही सांगितलस."<br />"लिहलच नाही काही तिने. तुझी आणि तिची आधीचीच पत्र वाचतोय मी परत परत."<br />"विचारलं नाहीस तिला?"<br />"मी तिची पत्र वाचतो हेही सांगितलेलं नाही तिला. मग एकदम पत्र का नाही लिहलस असं कसं विचारायचं?"<br />"त्यात काय? आईला सांग की तिची पत्र आवडतात आणि तू वाट पहात असतोस."<br />"हं ! बघू " त्याने विषय बदलला. <br />फोन ठेवला आणि त्याला शिक्षक दिन आठवला. घाईघाईने तो आईच्या खोलीत शिरला. ती वाचनात मग्न होती. त्याने अलगद तिच्या हातातलं पुस्तक बाजूला केलं. कपाळावर आठ्या पडल्याच तिच्या. पण काहीतरी नवीन कल्पना सुचवायची आहे म्हटल्यावर ती एकदम खुलली. त्याच्या बोलण्याचा विचार करत राहिली. शिक्षक दिनाबद्दल लगेच काही सुचणं शक्य नव्ह्तं. पण तिने कागद पेन पुढे ओढलं. नाहीतरी कितीतरी दिवसात शुभमला पत्र नव्हतं लिहलं. ते लिहता लिहता सुचेलही काही तरी शिक्षक दिनासाठी. काय करतो देव जाणे पत्राचं. वाचतो तरी का? दरवेळी पत्र लिहताना सतावणारा प्रश्न होता तो. पण त्याच्या वागण्या बोलण्यातून तो वाचतोय हे जाणवायचं, कुठेतरी पुसटसे उल्लेख, थोडासा समंजसपणा.... तिला उगाचच वाटत होतं की खरच तसं आहे हे तिला ठरवता येईना. पण ती त्याला विचारणार नव्हती. 'बोअरिंग...' असं एका शब्दात त्याने पत्रांबद्दल म्हटलं असतं तर तिला ते सहन नसतं झालं. आणि खूप बोलला असता, आवडतायत असं म्हणाला तर? पण ते तर तो कधीही सांगू शकत होता. तो जोपर्यंत तू लिहू नकोस असं सांगत नाही तोपर्यंत ती लिहणार होती.<br />* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />शुभम,<br /> तुला डान्सला हो म्हटलंय खरं पण थोडीशी भिती वाटतेय. आपण घरात मोकळेपणाने बोलतो, जे काही तुझ्या आयुष्यात चालू आहे ते आमच्या पर्यंतही पोचतय (असं आम्हाला उगाचच तर नाही ना वाटत?), पण केव्हातरी वाटतं हे थोडं जास्तच होतय. नसावं पण. आमच्यावेळेस स्नेहसंमेलनं असायचीच की शाळेची. आणि ते फिशपॉन्ड ! इथे नसावं बहुधा असलं काही. पण मुद्दा काय सर्वांनी एकत्र जमायचं, मजा करायची. आणि आम्हाला जे वाटायचं की अमेरिकन मुलं म्हणजे स्वैराचारच. तसं नाही हे केव्हांच समजलय. आठवतं तुला? तू पहिल्यांदा शाळेत डान्ससाठी गेलास तेव्हां काय झालं होतं ते? हजारो प्रश्न विचारले होते आम्ही तुला. शेवटी तू सांगितलं होतस की तुम्ही येवू शकता. आम्ही फक्त शाळेत सोडायचं काम केलं. तुला परत आणायला आलो तेव्हां मी अवाकच झाले. हॉलच्या बाहेर बहुतेक सर्व अमेरिकन पालक होते. मुलांवर लक्ष असायलं हवं म्हणून केव्हाचे आले होते. किती भ्रामक समजुती आहेत आमच्या इथल्या पालकांविषयी. मला खात्री आहे की आतमध्ये वावरणार्या मुलांच्या मनात आपले पालक बाहेर उभे आहेत ही जाणीव सतत असणार, मनात असलं तरी उथळ वागणं शक्यच नाही अशावेळेस. आम्ही 'खरे' पालक असं मानणारे भारतीय तिथे दिसले नाहीत. आमच्यासारखे परत न्यायला आलेलेच होते सगळे.<br />बरं आता मुद्याचं. तुला पुढच्या आठवड्यात शिक्षकांसाठी काय करायचं असा प्रश्न पडलाय. आमच्या शाळांमध्ये मुलांनी ठरवुन खास शिक्षकांसाठी काही कधी केलं नाही. (खरं तर किती छान कल्पना आहे ही). मला वाटतं, वर्गातल्या प्रत्येक मुलाने एखादी आठवण त्या त्या शिक्षकाबद्दल लिहावी आणि त्या सगळ्या आठवणी छोट्याशा वहीत प्रत्येक पानावर चिकटवून ती वही शिक्षकांना द्यावी. कितीतरी प्रसंग त्यात असतील की तुमचे शिक्षक विसरुनही गेले असतील, कधी ना कधी तुम्हाला त्यांच्याकडून उत्तेजन मिळालेलं असतं, कौतुक झालेलं असतं. वाचताना पुन्हा एकदा कदाचित ते प्रसंग त्यांच्यासमोर उभे राहतील. <br />एका शिक्षिकेने तिच्या आयुष्यातील लिहलेला प्रसंग आत्ताच मी वाचला, ऑन लाईन. पाणावले डोळे. कदाचित तुला माहितही असेल. पण लिहावसा वाटतोय तुझ्यासाठी. काहीवेळेस शिक्षक तुमचं आयुष्यच बदलून टाकतात. बघ आवडतेय का ही कल्पना.<br /> वर्गातल्या मुलांना त्या शिक्षिकेने भाषा विषयाचा प्रकल्प म्हणून एकेक कोरा कागद दिला. प्रत्येक मुलाचं नाव लिहून त्या खाली रिकामी जागा ठेवायला सांगितली. त्या रिकाम्या जागेत इतर मुलांनी त्या त्या विद्यार्थ्याबद्दल त्यांना वाटणारी सर्वात चांगली गोष्ट लिहायची होती. ते कागद तिने मुलांना दिले. मुलांचे खुललेले चेहरेच सारं सांगत होते. कुणी म्हणत होतं. <br />"खरंच मला माहितच नव्हतं मी बाकिच्या मुलांना आवडतो." तर कुणी म्हणालं <br />"मी इतक्या जणांना माहीत आहे याची कल्पनाही नव्हती."<br />कितीतरी वर्षांनी त्या वर्गातल्या एका मुलाला व्हिएतनाम युद्धात वीरमरण आलं. शिक्षिका त्याच्या अंत्यदर्शनाला गेली. वर्गातली बरीच मुलं जमली होती. एकेक करुन सर्वजण त्याच्या शवपेटीशी जावून त्याचा अंतिम निरोप घेत होते. त्या शिक्षिकेला पाहिल्यावर मार्कच्या सैन्यातील मित्राने तिला विचारलं.<br />"तुम्ही मार्कच्या शिक्षिका?"<br />तिने नुसतीच मान डोलावली.<br />"खूप ऐकलं आहे आम्ही तुमच्याबद्दल."<br />तिने स्मितहास्य केलं. मुलं आपल्याला विसरली नाहीत ही जाणीव सुखदायक होती.<br />मार्कच्या वर्गातली मुलं आणि त्यांचे आई-वडिल एकत्र जेवायला थांबले.<br />"आम्हाला काहीतरी दाखवायचं आहे." भरलेल्या डोळ्यांनी मार्कच्या वडिलांनी पाकिटातून एक चुरगळलेला कागद बाहेर काढला.<br />"मार्कच्या खिशात सापडला हा कागद. तुम्ही कदाचित ओळखाल असं वाटलं." जीर्ण झालेला, कितीतरी ठिकाणी चिकटवलेला तो कागद पहाताक्षणी तिने ओळखला. तो कागद तोच होता ज्याच्यावर मार्कबद्दल इतर मुलांनी लिहलं होतं. चांगलं, त्याचे गुण दर्शविणारं.<br />मार्कची आई म्हणाली. <br />"तुमचे आभार कसे मानावेत तेच कळत नाहीत. इतकी वर्ष जपून ठेवला त्याने जीवापार आवडणारा तो कागद."<br />"तो कागद माझ्याकडे अजून आहे. दागिन्यांच्या पेटीत जपून ठेवलाय मी."<br />"लग्नाच्या अल्बममध्ये आहे माझा कागद ."<br />"मी तर कायमचा पर्समध्येच ठेवला आहे. मला वाटतं त्या वर्गातल्या प्रत्येकाकडे हा कागद आहे, असावा." एकेकजण बोलत होता आणि ऐकता ऐकता अश्रु लपविण्याचा आटोकाट प्रयत्न करणारी त्या मुलांची ती शिक्षिका शेवटी हमसाहमशी रडली. तिने केलेली एक छोटीशी गोष्ट, कृती. किती महत्त्वाची ठरली मुलांसाठी. असे क्षण दुर्मिळच नाहीत का? नाहीतर शाळा म्हणजे स्पर्धा, एकमेकांना चिडवणं, द्वेष असच समीकरण होत चाललं आहे. बघ कदाचित ही गोष्टही तू वर्गात सर्वच शिक्षकांसाठी पोस्टरबोर्डवर लावू शकतोस. असे शिक्षक तुम्हा मुलांनाही मिळोत असं मनापासून वाटतं. <br /> <br /> तुझी आई<br /><br /><br /><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><br /><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता-व्हिवा- "ओऽऽऽड्यूड" लेखमालिका</div><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-4723117603180812401?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-8278224015185062902012-01-27T11:57:00.002-05:002012-01-27T17:36:43.701-05:00क्षितीज - भाग ४<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">शुक्रवारची संध्याकाळ. येणारा प्रत्येक दिवस नवीन काहीतरी घेवून येत होता. शुभमच्या बरोबरीने कधी ती उत्साहाने सळसळत होती, तर कधी त्याच्या इतकीच निराश होत होती, चिडचिड करत होती. आज मात्र भराभर कामं आटपून एखादा चित्रपट बघायचा मनात होतं. त्याच्याआधी जेवणाचा घोळ आटपला की मग निवांतपणा मिळाला असता. जेवताजेवता शुभमचं काहीतरी निघालंच.<br />"तुम्ही विसरलात का?" <br />दोघांनी प्रश्नार्थक नजरेने पाहिलं.<br />"पुढच्या आठवड्यात नेहाच्या घरी जायचं आहे. दोघं मिळून एका स्पर्धेसाठी पोस्टर करणार आहोत." आई, बाबांनी एकमेकांकडे पाहिलं तेव्हांच त्याच्या लक्षात आलं की नेहाला भेटायला मिळेलच असं नाही.<br />"हे बघ ! फोन, ऑन लाईन चॅट इथपर्यंत ठीक. प्रत्यक्षात भेटणं म्हणजे जरा अतीच होतंय." बाबाचं होतय तोच आईने विचारलं.<br />"नेहाच्या आईची संमती आहे?"<br />शुभमने नुसतीच मान हलवली.<br />"आडनिडं वय आहे तुमचं. असे भेटायला लागलात आणि काही विपरीत घडलं तर सगळं महागात पडेल."<br />"थांब मी सांगतो स्पष्ट." बाबाने एकदम मुद्यालाच हात घातला.<br />" नो टचिंग, नो सेक्स. ते इंग्रजी चित्रपटात दाखवतात तसे बेसबॉल सारखे फर्स्ट-सेकंड-थर्ड बेस असलं काही व्हायला नको."<br />"गॉट इट डॅड!" शुभम चांगलाच संकोचला.<br />"नाही ऐक. तुझ्यामुळे ती मुलगी प्रेग्नंट राहिली तर... एवढाच विचार कर. दोघांच्या आयुष्याचा खेळखंडोबा होईल. शिक्षण, करिअर यावर लक्ष केंद्रित करायचं वय आहे हे. तुम्हाला दोघांनाही पुढे काय करणार आहात ते माहित नाही."<br />"मी आर्किटेक्चर साठी प्रयत्न करणार आहे. तिलाही तेच करायचं आहे."<br />"तसं नाही रे. हे सगळं होईलच की नाही हे कुठे ठाऊक आहे तुम्हाला? तुमची मैत्री किती दिवस टिकणार हे ही माहित नाही. कॉलेजसाठी कदाचित दोघं वेगवेगळ्या गावात असाल. भविष्यात एकमेकांबद्दल आकर्षण राहीलच असंही नाही. मैत्रीपर्यंतच संबंध राहू दे, हे सांगांयचं आहे आम्हाला." <br />"ठाऊक आहे हे सगळं. पोस्टर करायचं म्हणून भेटणार आहोत आम्ही." शुभमला दोघांचाही राग यायला लागला. <br />"ते ठीक आहे. पण कधी ना कधी हे बोलायचच होतं ते या निमित्ताने सांगतोय." जास्त न ताणता दोघांनी आटोपतं घेतलं. खोलीत येऊन तो तसाच बसून राहिला. किती स्पष्टपणे बोलले ते त्याच्या आणि नेहाच्या मैत्रीबद्दल. संभाषण आठवूनही त्याचे कान लाल झाले. अवघडच जातं आई वडिलांकडून हे असलं ऐकायला. त्यापेक्षा आईला सांगायला हवं, पत्रच लिहित जा. त्यातून तिच्या लहानपणीच्या गमतीजमती समजतात, भारत कसा आहे, होता तेही समजतं. आईच्या पत्रातलं जग अद्भुत असतं हे त्याने स्वत:शीच कबुल केलं. <br /><br />शुभम तिथून गेला तरी तिच्या मनात काही ना काही घोटाळत होतच. आधीच्या पत्राबद्दल शुभमच्या प्रतिक्रिया तिला कळल्या नव्हत्या. पण कुठे नाराजीचा सूरही दिसला नव्हता वागण्याबोलण्यातून, हेच खूप होतं. किती लेखातून, टि.व्ही. वरच्या कार्यक्रमातून वाढत्या वयातल्या मुलांशी कसं वागावं हे ती ऐकत होती, वाचत होती. पालकांनी पालकच रहावं, उगाचच मित्र होण्याचा प्रयत्न करु नये, हे कुठेतरी वाचलेलं तिला फार आवडलं होतं. ती ते अमलात आणायचा प्रयत्नही करीत होती. तो स्पष्ट काही सांगत नाही तोपर्यंत ती लिहीत राहणार होती. आणि काही नाही तर बालपणातल्या, शाळा, महाविद्यालयातल्या आठवणी लिहीताना पुन्हा एकदा तिला तरुण झाल्यासारखं नव्हतं का वाटत? शुभमला मराठी वाचण्याचा सराव होईल. पत्रलेखनातून खूप काही साध्य होईल याचा भरवसा वाटत होतं तिला. हात धुवून ती उठलीच. ऑफिसरुममध्ये जावून तिने कागद पुढे ओढला.<br /><br />* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />शुभ्या,<br /> कशी वाटतात माझी पत्रं तुला? आलं का नीट मराठी वाचता? तसं आज सेक्सबद्दल स्पष्ट बोललोच आम्ही तुझ्याशी. तरी मुद्दाम लिहतेय. आम्ही वयात येताना असं काही कुणी सांगणारं नव्हतं. आईने थोडंफार सांगितलं होतं पण पुढच्या स्वाभाविक येणार्या गोष्टी मनमोकळेपणे नव्हतो बोललो. प्रश्न होते ते मनातच राहिले. आता खूप माहिती वेगवेगळ्या माध्यमातून मुलांना समजते. आम्ही तुझ्याएवढे असताना नुकतच दूरदर्शन सुरु झालं होतं. पण त्यावेळेस टि.व्ही. वर नसती प्रलोभनं नव्हती. चित्रपटांमध्येही उत्तान, सवंग दृश्यं नसायची. त्यातून आम्ही अमेरिकेत कुठे वाढत होतो? अरे, पण आजकाल सगळी म्हणतात की मुलं भारतात वाढवण्यापेक्षा इथेच नीट वाढतात. खरं असेल का हे? मी हे तुला लिहतेय कारण तुम्हा मुलांना हे धडे देताना कुठेतरी सारखं मनात असतं की त्यापेक्षा भारतात असतो तर बरं झालं असतं की काय? भारतात सुट्टीत गेलं की आपल्याला बदलत चाललेल्या त्या त्या भागाचं तसं वरवरचच चित्र दिसतं. आम्ही सोडून आलो तेव्हांचा भारत आम्ही तुमच्या डोळ्यासमोर उभा करतो. प्रत्यक्षात बदललेला भारत आम्हाला तरी कुठे कळतो? तुम्ही देखील आमच्याकडून ऐकलेला भारत शोधत राहता. असे बदल होतच राहणार. जगात कुठेही गेलं तरी प्रलोभनांपासून दूर राहणं सोपं नाही. ते तुला जमावं एवढीच इच्छा. <br /><div style="text-align: right;"> तुझी आई</div>* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br /><br /><br /><br /><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><br /><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता-व्हिवा- "ओऽऽऽड्यूड" लेखमालिका</div><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-827822401518506290?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-22946265130076536832012-01-19T17:43:00.003-05:002012-01-27T18:38:16.900-05:00क्षितीज - भाग 3<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">सकाळी जाग आली तेव्हां खिडकीतून ऊन आत डोकावत होतं. आज शुभमला आवडत्या गोष्टी करायला खूप वेळ होता. लॅपटॉप चालू करुन त्याने शेअरचे भाव बघितले. गेल्या महिन्यात शेअरची घसरण झाल्यावर शुभमच्या मनात पैसे गुंतवायचं आलं होतं. आईकडून फक्त दोनशे डॉलर्स मिळाले होते मुष्कीलीने. पण बाबांच्या मध्यस्थीने अखेर पाचशे डॉलर्स गुंतवायला मिळाले. त्याला एकदा ते तंत्र जमलं की बाबा आणखी पैसे द्यायलाही तयार होते. शाळेत शिकलेला इ-ट्रेडिंगचा धडा प्रत्यक्षात अनुभवता येणार म्हणून शुभम खुष होता. बाबांच्या मदतीने खातं उघडलं आणि त्याला शेअरच्या वर खाली होणार्या भावांनी वेडच लावलं. आत्ताही त्याने शेअरचे भाव चढलेले बघितले तसा उत्साहाने तो खाली धावला. <br />"मी कंपनी उघडतोय."<br />आईने लक्ष दिलं नाही, तसं पुन्हा त्याने तेच म्हटलं. प्रश्नार्थक चेहर्याने तिने नुसतच त्याच्याकडे पाहिलं.<br />"बघ आत्ता शेअर विकायचे असतील तर प्रत्येक व्यवहाराला पंधर डॉलर्स देतो आपण. मी आणि माझे दोन मित्र सल्लागार म्हणून काम सुरु करु. प्रत्येक व्यवहारासाठी सात डॉलर्स. म्हणजे निम्म्या पैशात."<br />"अरे आत्ता कुठे शेअर्सची खरेदी, विक्री शिकतोयस तू. आणि एकदम कंपनी, अभ्यासाचं काय मग?"<br />"ते करुनच. आणि कंपनी सुरु करणं एकदम सोपं असतं. दोनशे डॉलर्स लागतात. जाहिरातदारांकडून पैसे मिळवायचे. शाळेतल्या डेका क्लबमध्ये आम्हाला बिझनेस प्लॅन शिकवतात. तो काल्पनिक असतो आणि हा प्रत्यक्ष असेल एवढच."<br />"पण जाहिराती मिळवणं इतकं सोपं नसतं राजा!"<br />"आम्ही सगळा आराखडा दाखवू ना त्यांना. आणि नाहीच तर मग आत्ता स्वतःचेच थोडे थोडे पैसे घालावे लागतील."<br />"पण पैसे गुंतवायला तुमचा सल्ला कोण घेईल? किती लहान आहात तुम्ही वयाने."<br />"वय कशाला सांगावं लागेल. आमची वेबसाईट असेल."<br />सोळा वर्षाच्या मुलाकडे ती मती गुंग झाल्यासारखी बघत राहिली.<br />"हे बघ आई, आमचा ह्या बाबतीत खूप विचार झालाय. सुरुवातीला दोन सल्ले फुकट द्यायचे. आमच्या सल्ल्याप्रमाणे पैसे गुंतवले आणि एका वर्षात त्यांना फायदा झाला नाही तर पैसे परत द्यायचे. आणि करारामध्ये तळटीप असेलच की, तुमच्या फायद्या तोट्याला आम्ही जबाबदार नाही म्हणून."<br />"तू बाबांशी बोल बाबा."<br />"नाही. मी सगळा बिझनेस प्लॅन बनवणार आहे आणि मगच बाबांना दाखवीन. तू सुद्धा काही सांगू नकोस."<br />तिने नुसतीच मान हलवली.<br />"टि. व्ही. वर दाखवतात ना टीनएजर मिल्यिनेयर. तसं व्हायचं आहे मला."<br />आईच्या आ वासलेल्या चेहर्याकडे दुर्लक्ष करत तो तिथून पसारही झाला. काही सुचेनासं झालं तशी ती उगाचच त्याच्या खोलीत डोकावली. लॅपटॉप चालूच होता. त्याची ई मेल वाचावीत? आलेली, त्याने पाठवलेली.... फेसबुक मध्ये कुणी काय त्याच्याबद्दल लिहलंय तेही कळेल. तिला नक्की ठरवता येईना. विचारलं कधी की तो स्वतःच दाखवतो मग असं वाचलेलं कळलं तर चिडून बसेल. मनात उलटसुलट विचारांचं आवर्तन चालू होतं. बराचवेळ ती तशीच बसून राहिली. तितक्यात शुभम आलाच.<br />"तू माझी पत्र वाचतेयस?"<br />आपण काहीच न केल्याबद्दल मनातल्या मनात तिने स्वतःचीच पाठ थोपटली.<br />"मी कशाला वाचू?"<br />"मग माझ्या खोलीत का आलीस?"<br />तिला एकदम त्याचा राग आला. 'माझी खोली', 'माझी पत्रं'... ही आजकालची मुलं मी, माझं हेच करत राहतात. आवंढा गिळत तिने वादाला तोंड फुटणारे शब्द गिळून टाकले. <br />"तुला तुझ्या कंपनीबद्दल विचारायचं होतं. पण तू पळच काढलास. सुचेनासं झालं काही म्हणून बसले इथे येवून. खास कारण काहीच नाही."<br />"मी धावायला जातोय आता. आल्यावर विचार मला तू काय विचारायचं आहे ते." तिने नुसतीच मान हलवली.<br />"तुला बघायचं आहे माझं फेसबुक?"<br />"काय?" आज धक्क्यावर धक्के द्यायचं ठरवलं असावं शुभमने असच तिला वाटायला लागलं.<br />"बघ ना. आणि ई मेल वाचलीस तरी चालतील. दाखवू तुला कसं बघायचं ते."<br />"मला माहीत आहे. माझं ट्वीट्रचं अकाउंट आहे."<br />"काऽय?" शुभम अवाकच झाला.<br />"बरोबर ऐकलयस तू. फेसबुक आता जुनं झालं. लोकं हे नवीन वापरायला लागले आहेत. दाखवू का तुलाच?"<br />"ग्रेटच आहेस. पण नको. मला फेसबुकच आवडतं." तो धावायला निघून गेला. तिने मग त्याने परवानगी दिलीच आहे म्हणून थोडीशी पत्र वरवर चाळली. विशेष काही नव्हतं. बाजूच्याच ड्रॉवरमधला कागद तिने ओढला आणि भरभर विचार कागदावर उमटायला लागले.<br />* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />शुभु,<br />कमालच केलीस तू. एकदम खुले आम खजिना उघडून ठेवलास माझ्यासमोर. मित्र मैत्रिणींना लिहलेली पत्र आई-वडिलांनी वाचलेली कुणालाच आवडत नाहीत आणि तू एकदम मेहरबानच झालास. माझं पत्र वाचून हा फरक का? ए, हे पत्राचं तुझ्या-माझ्यातलं गुपित आहे बरं का. बाबांनाही मी अजून बोललेले नाही. तू कंपनी सुरु करायची म्हणतोयस. बाबाला सांगायचं नाही, असंही म्हणतोस. पण तुझा तो बिझनेस प्लॅन तयार झाला की तो दाखवून नीट सांगायला हवं बाबाला. अरे, आम्ही घरातलीच माणसं तुला मागे कशाला खेचू? प्रत्येक गोष्टीतले खाचखळगे पालक म्हणून सांगायला हवेत ना. हे असं लिहायला लागलं की धडधडतं उगाचच. वाटतं सुरु केला की काय उपदेश. पण खूप प्रश्न आहेत तरीही मला तर मीच कंपनी चालू करतेय असं वाटतंय. काय भन्नाट कल्पना सुचतात तुम्हा मुलांना.<br />आमचं आयुष्य किती वेगळं होतं तुझ्या वयाचे होतो तेव्हां. हायस्कूलला गेल्यावर अभ्यास आणि घोकंपट्टी यातच वेळ जायचा की काय असं वाटायला लागलय. आमचीही डोकी चालायची म्हणा तुमच्यासारखी, नाही असं नाही. पण आमच्या उड्या अर्थात मिल्यिनेयर, बिल्यिनेयर होण्याच्या नव्हत्या. पण तरीही धम्माल असायची. आमचा आनंदही निखळ होता. पण, तुझ्या मनात नुसता पैसा तर नाही ना? तसं नसावं अशी मनापासून इच्छा आहे. कारण त्यात यश नाही आलं, तर खचून जायला होईल. त्यासाठी प्रयत्न करताना आलेली मजा विसरुन जाशील. आमचं तसं झालं नाही कारण इतक्या लहान वयात इतके पैसे मिळवायचे असं ध्येय नव्हतं. आजूबाजूचं वातावरणही तसं नव्हतं. पण 'आगे बढो' असंच म्हणेन मी. या तरी पत्राला उत्तर पाठव. निदान वाचलस की नाही हे सांगितलस तरी पुरे. <br /><div style="text-align: right;"> तुझी आई</div><br />ता.क. : मी काही तुझी पत्र वाचली नाहीत. फेसबुकही चाळलं नाही. ट्वीट्रसाठी मदत हवी आहे का? मी दाखवेन तुला. तूच तेवढा 'कॉम्प्युटर सॅवी' आहेस असं नाही. तुझी आई पण तुझ्या सवाई आहे. मजा करतेय रे. तुझ्या भाषेत सांगायचं तर ’जस्ट किडींग’.<br />* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br /><br /><br /><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><br /><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता-व्हिवा- "ओऽऽऽड्यूड" लेखमालिका</div><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-2294626513007653683?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-79145550773516967322012-01-16T09:50:00.007-05:002012-01-27T18:39:33.579-05:00क्षितीज - भाग २<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">पत्र पलंगावर टाकून तो उठला. थोडावेळ ते त्याच्या मनात घोळत राहिलं पण संध्याकाळपर्यंत पत्राची पुसटशी आठवणही त्याच्या मनात राहिली नाही. नंतर सुट्टीचे दोन दिवस कसे गेले तेही समजलं नाही. सोमवारी शाळा सुटल्यावर घामाघूम होवून शुभम उभा होता बाबाची वाट पहात. चार मैल धावून अंगातलं त्राण नाहीसं झा्लेलं. भरीला अचानक पडलेल्या थंडीमुळे डोकं दुखायला लागलं होतं. इतक्यात रांगेत उभी असलेली टोयोटा त्याला दिसली. त्याने हात हलवला तसं बाबाने रांगेतून थोडीशी बाहेर काढत गाडी पुढे आणली. गाडीत बसल्यावर एकदम त्याला आईने लिहलेलं पत्र आठवलं. पुन्हा वाचायचं ठरवलं होतं पण जमलंच नव्हतं. पाण्याची बाटली तोंडाला लावत शुभमने सकाळी बसमध्ये घाईघाईत खिशात ठेवलेला तो चुरगळलेला कागद काढला. <br />"आई किती छान लिहीते." <br />"काय लिहलंय एवढं?" बाबाची उत्सुकता चाळवली.<br />"पत्र!".<br />"कुणाला?"<br /> "मला." <br />"तुला आणि पत्र?" बाबाला आश्चर्यच वाटलं. त्याला वाटलं होतं काहीतरी छानसा सुविचार वगैरे असेल लिहलेला. एकदम पत्र म्हणजे जरा नवलच.<br />"हो का, त्यात काय?"<br />"अरे घरातल्या घरात कशाला लिहायचं ते पत्र? बोलू शकते की ती."<br />"हो. पण आपण तिला बोलू देत नाही असं वाटतं तिला."<br />बाबा हसायला लागला. शुभम शांतच होता. <br />"मला दे ना वाचायला. कळू दे तरी काय लिहलंय तिने लाडक्या लेकाला."<br />"गाडी चालवताना कसं वाचशील. आणि ते मला लिहलंय."<br />"तर काय झालं? दे की. नाहीतर तू वाचून दाखव."<br />"देतो आणि मला नीट समजावून सांग तिला काय म्हणायचं आहे ते. एकदा वाचलय मी पण कळलं नाही बरचसं."<br />त्याने नाईलाजानेच ते पत्र बाबाच्या हातात दिलं. आईला हे कळलं तर पुढचं पत्र तो बाबाला वाचायला देणार नव्हता. <br /><br />घरी पोचल्या पोचल्या बॅकपॅक भिरकावत तो त्याच्या खोलीत धावला. हायस्कुलमध्ये आल्यापासून त्याचं क्षितिज विस्तारलं होतं. आत्तापर्यंत छोट्या मोठ्या स्पर्धांमध्ये तो भाग घेत होता. पण आता जे काही करायचं ते महाविद्यालयात प्रवेश मिळवणयाच्या दृष्टीने. नववी ते बारावी सगळ्या विषयात चांगले गुण तर पाहिजेतच पण वाचनालय, वृद्धाश्रम, अपंग मुलांना मदत अशा ठिकाणी कामं केली की त्याचे गुण, स्पर्धांमधून मिळवलेली बक्षिसं, आणि पुढच्या वर्गातले विषय आधीच करण्याची धडपड. महाविद्यालयं प्रवेश देताना या गोष्टी बघतात. अभ्यास एके अभ्यास करुन नाही चालत चांगल्या महाविद्यालयात प्रवेश मिळवायचा तर. विचारांचा लोळ थैमान घालत होता. अंगावरचे कपडे पलंगावर भिरकावत त्याने लॅपटॉपचं बटन दाबलं. जी. मेल, फेस बुक, आय-एम, सुरु केलं. शाळेच्या संकेतस्थळावर चाचणी परीक्षेचे गुण पहायचे होते, ट्रॅकमध्ये (धावण्याचा सराव) कुठल्या नंबरवर आहोत ते बघायचं होतं. तितक्यात आय-एम वर नेहाचे शब्द यायला लागले.<br />"हाय"<br />"हॅलोऽऽऽ, ब्रेकींग न्यूज.... माझ्या आईने पत्र लिहलंय मला."<br />"अं...? का पण. एकाच घरात तर राहता ना तुम्ही? बोलत नाही का तुम्ही?"<br />"मी वाद घालतो, ऐकत नाही म्हणून लिहायचा मार्ग शोधलाय तिने"<br />" कशाबद्दल लिहलय?."<br />"तेच गं ते. तू सांगितलेलं परागच्या ड्रग डीलींग बद्दल. आता मलाही वाटायला लागलय सांगावं की काय त्याच्या घरी जावून."<br />"ओ. एम. जी. (ओ माय गॉड) आर यु गोईंग मॅड? तो आणि त्याचे ते ड्रग डीलर्स मारुन टाकतील तुला."<br />"हो, पण त्यांना कळायला तर हवं आणि माझं नाव नको त्यात गुंतलं जायला."<br />" पण आपण हे कशाला बोलत बसलोय आय-एम वर. तू म्हणतोस माझ्याशी बोललं की डायरी लिहल्यासारखं वाटतं. मग सांग ना दिवसभरातल्या गोष्टी."<br />शुभम मग बराचवेळ त्या पत्राबद्दलच बोलत राहिला. आईने तिचं चुकलं हे कबूल केलं होतं त्या पत्रात, त्यातच तो खूष होता. नेहाही कुतुहलाने ऐकत होती.<br />"बरं आपल्याला पोस्टर करायचं आहे एकत्र. लक्षात आहे ना." आईच्या पत्रातून तो बाहेर आलाय असं वाटल्यावर तिने विचारलं.<br />"भिती वाटतेय घरात सागांयला. तू विचारलं आहेस आईला?."<br />"हो."<br />"मी विचारुन सांगतो." <br />"बरं, बाय."<br />"बाय."<br />शुभमला बरेच मित्र ऑनलाईन दिसत होते. पण अभ्यासाकडे वळायला हवं होतं.<br /><br /><br /><div style="text-align: right;">क्रमश:</div><div style="text-align: right;">पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता-व्हिवा- "ओऽऽऽड्यूड" लेखमालिका</div><br /><br /><br /><br /><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-7914555077351696732?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-83916174172087236162012-01-10T17:53:00.007-05:002012-01-27T18:40:39.628-05:00क्षितीज - भाग १<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">परागला विचारु का नको अशा संभ्रमातच शुभम गाडीत बसला. इकडचं तिकडचं बोलणं झालं आणि एकदम शुभमने विचारलं.<br />"तू ड्रग डिलिंग करतोस?" त्याच्या दृष्टीने ही आजची ताजी खबर होती. परागचा चेहरा कावरा बावरा झाला. घाबरुन त्याने समोर बघितलं. रेडिओच्या आवाजात बाबांनी काही ऐकलं असेल असं वाटत नव्हतं. <br />"स्टुपिड! तुला कुणी सांगितलं?" रुक्ष स्वरात त्याने विचारलं.<br />"नेवर माईंड" शुभमला त्याला कुणाकडून हे समजलं ते सांगायचं नव्हतं.<br />"मग मलाही तू उगाच काहीतरी विचारु नकोस." परागच्या घोगर्या पण ठाम आवाजाने शुभमच्या अंगावर काटा आला. तो गप्प झाला. रेडिओचा आवाज गाडीत घुमत राहिला. दोघांच्या घरातलं कुणी ना कुणी, आळीपाळीने त्यांना एकत्र शाळेत आणायचं, सोडायचं. कधी खुप गप्पा नाही तर मग काहीच नाही. त्यामुळे त्या शांततेतही थोडंसं अवघडलेपण सोडलं तर फार वेगळं काही नव्हतं. परागच्या बाबांनी गाडी दारासमोर उभी केली. त्यांचे आभार मानून शुभम घरात शिरला. समजलेली बातमी घरात सांगायची की नाही हे त्याला ठरवता येईना. तरीही आत आल्या आल्या त्याच्या मनातला अस्वस्थपणा बाहेर पडलाच. आई लगेच म्हणाली,<br /> "आपण परागच्या घरी सांगितलेलं बरं."<br />"काय?"शुभमला कुठून या फंदात पडलो असं झालं. बाबांनी समजल्यासारखं म्हटलं.<br />"केवढी घाई करतेस प्रतिक्रिया व्यक्त करायला? असं सांगून कसं चालेल लगेच. काही ठोस पुरावा आहे का आपल्याकडे, आणि त्याचे आई वडील त्याला विचारणार, तो शुभमला जाब विचारेल, त्यातून नेहाही मधल्यामधे अडकेल, परागवर राग काढेल ती."<br />आई एकदम गप्प झाली. शुभमच्या लगेचच लक्षात आलं. बाबा तिला कधीही म्हणतो ना, फार घाई करतेस प्रतिक्रिया व्यक्त करायला ते अजिबात आवडत नाही तिला. <br />थोडावेळ तसाच गेला.<br /> "मी काय लगेच धावलेले नाही सांगांयला. नुसतं माझं मत व्यक्त करतेय. आपल्याला माहित असून त्याच्या पालकांना अंधारात ठेवलं, तर त्या मुलाचं आयुष्य नाही का फुकट जाणार? पुन्हा तसं काही झालं तर आपण आधीच सागांयला पाहिजे होतं असं वाटत राहणार." <br />त्या दोघांचं चांगलंच वाजणार हे लक्षात आलं शुभमच्या. ही घरातली खासियतच. एक सांगायला जायचं, तर दुसरंच सुरु होतं आणि शेवट काहीतरी तिसराच. <br />कसं वागायचं घरात तेच त्याला कळेनासं झालं होतं. वाद रंगण्याची चिन्ह दिसतायत म्हटल्यावर शुभम सटकलाच तिथून.<br /><br />सहावीत गेल्या गेल्याच त्याने ऐकलं होतं की माध्यमिक शाळांमध्ये बरीच मुलं ड्रग्ज घेतात, विकतात. घरात सतत तीच काळजी. तशी शाळा चांगल्या वस्तीतली. पण बंदुका, शारीरिक संबंध आणि ड्रग्ज या तीन प्रश्नांनी सगळ्यावर मात केली होती. या गोष्टींशी कुठली वस्ती, शाळा याचा काही संबंध नाही हे कुणाच्या का लक्षात येत नाही हेच त्याला समजत नव्हतं. एकदा याच नावाजलेल्या शाळेतल्या बाथरुममध्ये दोन मुलांनी हात बॉम्ब फोडलाच की. थोडं घाबरायला झालं, पण तसं चित्तथरारकच होतं. असलं धाडस काही सोपं नाही. पुन्हा पुढचे तास झालेच नाहीत. पोलिसांनी ताबडतोब त्या दोन मुलांना ताब्यातही घेतलं. शाळेतून प्रत्येक मुलाच्या घरी काय झालं ते सांगणारा फोनही गेला. तेवढी एकच घटना त्या तीन वर्षात. नेमकी ती मुलं वर्गातलीच निघाली. मग काय, आईला भारतीयांच्या पाटर्यांमध्ये, त्या 'डॅम बोअरिंग' लोकांना सांगायला एक किस्साच मिळाला होता वर्षभर. कधी कधी तर तेच तेच विचारायची, तेव्हां वाटायचं माझी काळजी म्हणून विचारते की मैत्रिणींना सांगायला? पण अशा गोष्टी जे करतात ते लपून छपूनच. सहजासहजी नाही कळत काही. ड्रग डिलिंगबद्दल गप्पा होतात पण कुणालाच ते कोण आणि कसं करतं ते नव्हतं कळलं. आता हायस्कुलमध्ये आल्यावर खूप मुलांची नावं माहित झाली आहेत. त्यात आईच्या मते चांगल्या वर्तणुकीची असणारी 'देसी' नावंही काही कमी नाहीत. पण ते घरात सांगितलं की पहिला प्रश्न -<br />"तू नाही ना घेत?"<br />"बघ हं. आमचं असतं लक्ष. नाहीतर कानावर येतं इथून तिथून."<br />"अरे, तुम्ही मी स्वतःहून सांगायला पाहिजे अशी अपेक्षा करता आणि त्याचवेळी कानावर येईलच कुठूनतरी अशी का धमकी देता? मला असं काही व्यसन असेल तर मी कशाला नावं सांगितली असती?" <br />"आवाज नको वाढवू. समजलं आम्हाला" <br />संपला संवाद. कधी चुकूनसुद्धा आमचं चुकलं, यु आर राईट. असं म्हणणार नाहीत.<br /><br />लॅपटॉपवर शुभमची बोटं धाडधाड पडत होती. त्या तिघांचे संवाद आत्ताच समोर घडल्यासारखे त्याने शब्दांतून उभे केले. नेहाला एकदा दिवसभरात काय घडलं ते सांगितलं की त्याला वेगळी डायरी लिहायची गरजच उरत नव्हती. लॅपटॉपच्या पडद्यावर तो नजर खिळवून होता. कधी एकदा नेहाची प्रतिक्रिया त्या छोट्याशा चौकोनी पडद्यावर वाचू असं झालं होतं.<br />"ओ माय गॉड! ड्यूड!.... दीज ग्रोन अप्स् ! .... तू तरी कशाला सांगितलस पण?"<br />"ए, तुला माहित आहे ना मी सगळं सांगतो घरात. बाहेरुन गोष्टी कळल्या की वैतागतात दोघं. माझ्याकडूनच समजलं की रागवत नाहीत, समजून घेतात. तू मला आवडतेस ते स्पष्ट सांगितलं म्हणूनच बोलायला मिळतं आपल्याला हे विसरु नकोस."<br />"हो माझी आई सारखी सांगते. आम्ही विरोध करत नाही याचा अर्थ तुम्हाला उत्तेजन देतोय असाही नाही."<br />"किती वेळा तेच तेच सांगतात. डोकं उठवतात अगदी."<br />"जी २ जी (गॉट टू गो). उद्या बोलू आपण. काळजी करु नकोस. लव्ह यू."<br /><br />शुभमला डोकं एकदम शांत झाल्यासारखं वाटलं नेहाच्या शब्दांनी. थोडंसं हवेत तरंगल्यासारखंही. 'लव्ह यू' गुदगुल्या झाल्या सारखं गालात हसत, पुटपुटतच त्याने पलंगावर अंग टाकलं. नेहाशी ऑनलाईन गप्पा हीच त्याची डायरी. मनातलं तिला कळलं की डायरी लिहून झाल्यासारखा तो शांत व्हायचा.<br /><br />शुभमला जाग आली ती एकदम दहा वाजता. घरात शांतताच होती. शनिवार. यापेक्षा जास्त वेळ लोळत काढला तर खालून आई ओरडणार याची त्याला खात्री होती. आळसावत त्याने पांघरुण झटकलं. घडी करता करता झटकलेल्या पांघरुणातून पडलेल्या पाकिटाने तो आश्चर्यचकीत झाला. इथे कुणी आणून ठेवलं आणि कुणासाठी?<br /><br />* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *<br />प्रिय शुभम, <br /><br /> आश्चर्य वाटलं ना पत्र पाहून? काल एकदम ताडकन तोडूनच टाकलस तू. बाबाची आणि माझी वादावादी सुरु होणार हे लक्षात आलं आणि वैतागलास ना? ठरवलं होतं तू शांत झाल्यावर तुझ्याशी बोलायचं. पण पुन्हा आपलेच वाद सुरु होतात. म्हटलं घरातल्या घरात अगदी छोटीशी चिठ्ठी लिहावी. काल खरंच भिती वाटली मला. ड्रग्ज, बंदुकांचा सर्रास वापर, टीन एज प्रेग्नंसी या इकडच्या शाळांमधल्या समस्या ठाऊक आहेत रे, पण पक्की खात्री असते ना की आपली 'देसी' मुलं यात अडकणारच नाहीत. शाळांमध्ये तरुण मुलं बेछूट गोळीबार करतात, निष्पाप मुलं प्राणाला मुकतात, मुलांचा सुरक्षिततेवरचा विश्वास नष्ट होतो, आयुष्यभर अशा घटनेचे व्रण मनावर कोरलेले राहतात. आपल्या मुलांच्या शाळेत हे असलं काही होणार नाही यावर ठाम विश्वास असतो प्रत्येकाला. पण तरीही असं कुठेही घडलेलं ऐकलं की पोटातला गोळा कितीतरी दिवस जात नाही. आपण इतक्या चांगल्या वस्तीत राहतो तरी तुझ्याच वर्गातल्या त्या दोन मुलांनी शाळेतल्या संडासात प्रयोग म्हणून हातबॉम्ब फोडण्याचा प्रकार केला होता ना? त्यातच अचानक अगदी शेजारचाच मुलगा आणि तोही भारतीय; ड्रग डिलिंग करायला लागलाय हे समजतं तेव्हां नको का त्याच्या पालकांना जागृत करायला? परागची आई तर मला सारखी भेटते. मुलाबद्दल कौतुकाने काही सांगायला लागली की वाटतं सांगावं तिला, निदान काही सूचित तरी करावं की आपण फार भ्रमात असतो आपल्याच मुलांबद्दल. पण नुसतं सांगायला हवं म्हटल्यावर आपल्या घरात झालेला गोंधळ आठवतो. काय करायला हवं तेच कळेनासं झालंय. माझं चुकलंच. आधी तू काय बोलतोस ते पूर्ण ऐकायला पाहिजे होतं. बघ मला एवढच सागांयचं होतं. तुझ्याशी बोलल्यासारखंच वाटतय. माझ्या मनातलं पूर्णपणे तुला समजलं त्याचं समाधानही. नाहीतर मध्ये मध्ये तू इतका बोलतोस ना. मी लिहलंय ते पटतंय का ते नक्की सांग.<br /><div style="text-align: right;"> तुझी आई</div><br />ता.क.: एवढं सगळं असलं तरी हेवा वाटतो हं मला, तुला इथल्या शाळेत शिकायला मिळतं त्याचा. किती साधनं उपलब्ध आहेत रे तुम्हाला शाळेतून. आणि भविष्यात काय करायचं त्याच्या मार्गदर्शनासाठी शाळाही किती तत्पर असतात. नकळत भारतात आम्ही शिकत होतो तेव्हांचं शिक्षण आणि इथल्या शिक्षण पद्धतीची तुलना सुरु होते, गळेकापू स्पर्धा, सतत बाकीच्या मुलांचे दिले जाणारे दाखले, हुशार, ढ, बर्यापैकी असं नावासमोर झालेलं शिक्कामोर्तब इत्यादी इत्यादी. तो एक वेगळाच विषय आहे. ए, पण आमच्याच एका शिक्षकांमुळे मी लागले हं लिहायला. ते नंतर सांगेन कधीतरी, एकदा तू पत्र वाचतो आहेस ही कल्पना आली की. नीट वाच हं मी काय लिहलं आहे ते.<br /><div style="text-align: right;"> क्रमश:<br />पूर्वप्रसिद्धी - लोकसत्ता व्हिवा - 'ओऽऽऽड्यू’ ही लेखमालिका </div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-8391617417208723616?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-52467170490991451932011-12-10T18:43:00.000-05:002012-01-27T19:09:42.041-05:00शाळा<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">शाळा सुटल्याची घंटा वाजली. पेंगुळल्या डोळ्यांनी अमरने दप्तर काखोटीला मारलं. भराभर चालत तो निघाला. शाळेच्या आवारातून तो बाहेर पडणार तेवढ्यात मोगरेबाईंनी त्याला गाठलं. कपाळावरची झुलपं उडवत तो नुसताच त्याच्यांकडे बघत राहिला.<br />"मंगलताई येतील आज. त्यांना तुझ्याशी बोलायचं आहे."<br />"कशाला? मला टपरीवर जायचं आहे. पक्याला कबूल केलय मी." तो वैतागलाच.<br />"अरे, कुणी भलं करायला गेलं तर तुझं आपलं माझंच खरं असं आहे."<br />"बरं थांबतो." निर्विकार स्वरात तो म्हणाला.<br />"शाळा बंद झाली आहे. बाहेर राहशील का उभा? पाहिजे तर मी पण थांबते तुझ्याबरोबर ताई येईपर्यंत."<br />"थांबतो मी. तुम्ही गेलात तरी चालेल."<br />"बघ हं, मी गेल्यावर जाशील निघून."<br />"थांबतो म्हटलं ना." त्याचा रागीट, हुप्प चेहरा पाहून मोगरेबाईंनी फार ताणलं नाही.<br />त्या निघून गेल्या तसं अमरला स्वतःच्या उर्मट उत्तराची लाज वाटली. पण त्यावर फार विचार करायची आवश्यकता त्याला वाटली नाही. हातावर उमटलेले निळे, काळे वळ तो कुरवाळत राहिला. या पायावर उभा राहा, त्या पायावर उभा राहा करत तो कंटाळलाच. आवारात चिटपाखरूही नव्हतं. तो अस्वस्थ झाला. शाळेच्या दिशेने परत फिरला. व्हरांड्यात, कोपर्यातल्या खोलीच्या वर्गासमोर अंगाची जुडी करून बसून राहिला. ती शांतता, काळोख त्याला अंगावर आल्यासारखी वाटायला लागली. बराचवेळ पोटातही काही गेलं नव्हतं. मंगलताईंनी काही खायला आणलं तर या आशेवर तो त्यांची वाट पाहत राहिला. हातावरचे काळे निळे वळ निरखीत काही बाही आठवत राहिला. मागचे पुढचे प्रसंग एकत्र जोडताना त्रयस्थासारखी मनाची होरपळ निरखीत राहिला.<br /><br />पावलांची चाहूल घेत तो झोपायचा प्रयत्न करत होता. रस्त्यावरच्या दिव्याची तिरीप डोळ्यावर आडवा हात ठेवून अडवीत होता. बाजूच्या खोलीतून मायचं हळूहळू कण्हणं त्याला अस्वस्थ करत होतं. खोपट्यातल्या त्या दोन खोल्या म्हणजे एका आडनिड्या चौकोनात मध्ये दोरी बांधून अडकवलेला विटका पडदा. टक्क डोळ्यांनी तो नुसताच त्या पडद्याकडे बघत राहिला, बघता बघता त्याचे डोळे मिटायला लागले. त्याला दचकून जाग आली ती दारू प्यायलेल्या बापाच्या शिव्यांनी. मायला शिव्या घालत होता. जेवायला वाढ म्हणून मागे लागलेला. बाहेर शांतता पसरलेली. किती वाजले होते कुणास ठाऊक. झोपमोड झाली म्हणून माय भडकलेली. तरातरा उठत तिने डाळ, भात त्याच्यासमोर आपटला तसं त्याचं मस्तकच फिरलं. बाचाबाचीला सुरुवात झाली. आता पुढे काय होणार ते पाठ झालं होतं. तरी धडपडत उठून तो उभा राहिला. पडद्याला पडलेल्या भोकांतून बघत राहिला. खाली ठेवलेलं ताट उचलायला बाप वाकला आणि कोलमडलाच. माय निर्विकारपणे पाहत होती. कोलमडणार्या बापाला तिने सावरलं नाही. ताटातच हात गेला तसं त्याने ताट उडवून लावलं, कसाबसा तोल सावरत तो उठून उभा राहिला. खरकट्या हातानेच त्याने मायच्या तोंडात लगावून दिली. कळवलेल्या मायला बघून त्याला बापाला बाजूला करावं असं वाटत होतं. पण तो हलला नाही. त्यालाही मार बसला असता, बापानं लाथाबुक्क्यांनी तुडवलं असतं. तो पुन्हा जाऊन पडून राहिला. चुळबुळत या कुशीवरून त्या कुशीवर वळत राहिला. मायचं किंचाळणं, बापाचं ओरडणं त्याच्या कानात घुमत राहिलं. त्या आवाजाची सवय झाल्यासारखी एक डुलकीही त्याला लागली.<br /><br />जाग आली ती बाजूला येऊन लवंडलेल्या मायच्या दबक्या हुंदक्यांनी. त्याच्या डोक्यात तिडीक गेली. उठलाच तो तिथून. अजगरासारख्या सुस्तावलेल्या बापाचा हात त्याने अंगातला जोर एकत्र करत पिरगळला. बापाने स्वतःची कशीबशी सुटका करून त्याला बदडून काढलं. अर्धमेलंच केलं जवळजवळ. पण तो रडायचं विसरून गेला. आज पहिल्यांदा त्याने त्याच्या बापाला धडा शिकवायचा प्रयत्न केला होता. पुन्हा असं करणं जमेल की नाही हे माहित नव्हतं. आजच्या त्याच्या धाडसाचं त्याचं त्यालाच कौतुक वाटलं. मायला मारतो हा माणूस. अशीच अद्दल घडायला पाहिजे. बाप शिव्या घालत झोपून गेला. पण अमरला झोप लागली नाही. रात्रभर तो नुसताच पडून होता. सकाळी तर सगळं अंग सुजलेलं, त्याला उठताही येईना. डोळ्यातलं पाणी पुसत माय त्याच्या सुजलेल्या अंगावरून हळुवार हात फिरवीत होती. त्याला एकदम रडायलाच आलं.<br />"नगं बाबा असं रडू. आनी बापावर हात नाय उचलायचा. शपथ हाय बग माजी तुला." तो केविलवाणं हसला. तिच्याकडे असाहाय्य नजरेने बघत राहिला. त्याच्या नादानं तीही थोडंफार शुद्ध बोलायला शिकली होती. शपथ अगदी व्यवस्थित म्हणाली.<br />"तू का मार खातेस पण?"<br />"नाय तर काय करू पोरा?"<br />तो काहीच बोलला नाही. त्याला आता इथे राहायचंच नव्हतं. माय आली तर ठीक, नाहीतर तो एकटा ते खोपटं सोडणार होता. पण जाणार कुठे? करणार काय? प्रश्नचिह्नांच्या भेंडोळ्यांनी त्याला विळखा घातला, घेरून टाकलं.<br />चार दिवस अमरला शाळेतही जाता आलं नाही. अंगावरची सूज शहाण्यासारखी कधीतरी आपली आपणच उतरली. त्यानंतर तो धडा शिकला. मायचं मार खाणं त्याने निर्विकारपणे स्वीकारलं, पण झोप मात्र उडाली. सतत भिती, धाकधूक, आईचा मार वाचवता येत नाही त्याची लाज, शरम. त्याचं तेज लपत चाललं, उत्साह संपला. थकल्या मरगळल्यासारखा तो पावलं ओढत शाळेत पोचायला लागला. खोपट्यात बसण्यापेक्षा हे बरं.<br /><br />मंगलताई लगबगीने शाळेच्या आवारात शिरल्या. तसा उशीरच झाला होता. बराच. रस्त्यावरचे दिवे शाळेच्या आवारातला अंधार अधिकच गडद करत होते. अमर थांबला असेल की गेला असेल घरी? घरी गेला असेल तर डोकावायचं का त्याच्या घरात. त्यांना ठरवता येईना.<br />"मी इथे बसलोय मंगलाताई."<br />आवाजाच्या दिशेने त्यांनी पाहिलं आणि अंगाची मुटकळी करून बसलेली ती जुडी पाहून त्यांना भरून आलं. त्या त्याच्या शेजारी जाऊन बसल्या. त्याच्या पाठीवर हात फिरवला त्यांनी. पण त्याने अंग अधिकच चोरलं.<br />"अरे बस अडकली रे बाबा गर्दीत, म्हणून उशीर झाला. रागावलास?"<br />त्याने नुसतीच मान हलवली.<br />"घाबरलो होतो काळोखात एकटाच बसायला. पोलिसांनी बघितलं असतं तर मारच खावा लागला असता."<br />"पोलिस कशाला उगीच मारतील."<br />तो हसला.<br />"ताई, झोपडपट्टीतल्या पोरांना मार खायला काही करावं लागत नाही. जाऊ दे."<br />त्याच्या हातावरच्या काळ्या, निळ्या वळांवर हात फिरवीत तो काही तरी बोलेल म्हणून त्या गप्प राहिल्या. तोही तसाच बसून राहिला. एकदम लक्षात आल्यासारखं त्यांनी पिशवीत हात घातला. वाटेत त्याच्यासाठी म्हणून घेतलेली भेळ त्यांनी अमरपुढे धरली. अमरने ते पुडकं जवळजवळ ओढलंच. सगळी भेळ पोटात गेल्यावर भुकेचा डोंब शांत झाला. थोडीशी लाज वाटली त्याला पण भुकेपुढे इलाज नव्हता. आता तो बोलेल या अंदाजाने मंगलताईंनी विचारलं,<br />"रोज रोज कोण मारतं रे तुला? इतका वाईट वागतोस तू?"<br />त्याने नुसतीच मान वर करून त्यांच्याकडे पाहिलं.<br />"तुझे दोन्ही हात काळे निळे दिसतायत म्हणून विचारलं. शाळेत मस्ती करतोस तसंच घरी करतोस का?"<br />तो गप्पच झाला एकदम. त्याला वाटलं होतं मंगलताई समजून घेतील. त्यांच्याशी बोललं की आईचा मार चुकविण्याचा मार्ग सापडेल. मी वागतो वाईट, मी? फुकट गेला वेळ. त्यापेक्षा पक्याच बरा होता. काही विचारत नाही, खायलाही पुढे करतो काही ना काही. तो उठलाच. न बोलता चालायला लागला. मंगलताई तशाच बसून राहिल्या. इतकी धावपळ करून त्या तिथे पोचल्या होता आणि हा पोरगा असा निघून गेला. कसं बोलतं करायचं याला? का एकदम असं विचारायला नको होतं? तो स्वत:हून सांगेपर्यंत वाट पाहायला हवी होती? पुढे होवून त्याला थांबवण्याइतकाही उत्साह त्यांच्यात उरला नव्हता. अमरचाच विचार करत त्या तिथे बसून राहिल्या.<br /><br />कार्यालयात बसून त्या नवीन आलेल्या मुलाची माहिती वाचत होत्या. पाकिटावर लिहललेला क्रमांक आधी त्यांनी खोडून टाकला. त्या मुलीचा, मुलाचा स्वभाव, वागणं वाचलं की बर्याचदा त्याला शोभेल अशा फुलाचं नाव द्यायला त्यांना आवडायचं. मुलांच्या नावाचा संदर्भ नाही ना वापरायचा, ठीक आहे. संदर्भ म्हणून क्रमांक वापरण्याऐवजी फुलांच्या नावांनी त्या मुलांना संबोधणं त्यांना भावायचं. हे काम आटपलं की त्यांना संस्था काम करत असलेल्या शाळेत पोचायचं होतं. त्या दुहेरी भूमिका पार पाडायच्या संस्थेसाठी. मानसोपचार तज्ज्ञ आणि समाजसेविका. सहावीतल्या अमरबद्दल त्याच्या शिक्षिकेला बोलायचं होतं.<br /><br />"तसा फार शांत आहे अमर. पण कधीही बघा, डुलक्या काढत असतो. लक्ष नाही म्हणावं तर काहीही विचारलं तर उत्तरं तर देता येतात."<br />"पण याबाबत मी काय करू शकते? म्हणजे घरी झोप होत नसेल तर ते पोरगं डुलक्या काढणारच." नक्की काय प्रश्न आहे ते त्यांच्या लक्षात येत नव्हतं.<br />"सांगते ना. डुलक्या काढणं समजू शकतो आपण. म्हणजे खूप मुलांचं होतं असं. झोपडपट्टीतल्या मुलांची काय परिस्थिती असते हे तर माहीतच आहे नं आपल्याला. पण अमर वर्गात बसल्या बसल्या स्वतःचेच हात पिरगळत राहतो. कुणी त्याला थांबवायला गेलं तर त्यांच्या अंगावर तुटून पडतो."<br />"शिक्षिकांवरही?"<br />"बर्यांचदा मुलंच प्रयत्न करतात त्याला थांबवायचा. तो स्वतःचे हात पिरगळायला लागला की मुलं विचारतात ना असं का करतोस, तेवढं कारण पुरतं त्याला. कुणी थांबवायला गेलं की त्यांच्याच अंगावर जातो धावून. मग आमचं लक्ष जातं. आम्ही पुढे झालो की मुकाट बसून राहतो. तुम्ही बोलून बघा. पाहिजे तर त्याची चित्रं बघा. फार छान चित्र काढतो. मारामारी झाली, आम्ही ओरडलो की बसतो चित्र काढत. चित्रातून त्याचं मन समजतं का बघायचा प्रयत्न केला आम्ही, मानसोपचारतज्ञ म्हणून तुम्हीच त्याच्याशी बोलावं असं वाटतंय."<br />"बघते बोलून मी. तुम्ही बोललाय का त्याच्या पालकांशी."<br />"बोललो आहोत. पण ते त्याचे खरे पालक आहेत की नाही याची कल्पना नाही."<br />"म्हणजे?"<br />"एकदा रस्त्यावरच्या एका माणसाला आणलं होतं धरून वडील म्हणून." मंगलताई अमरच्या शिक्षिकेकडे बघतच राहिल्या.<br />"खरं सांगतेय मी. तेव्हा नाही कळलं. पण नंतर काहीतरी असच झालं तर वडील म्हणून दुसरा माणूस समोर उभा." मी तर चांगलीच चिडले होते. काहीच परिणाम झाला नाही अमरवर. मग ठरवलं बोलायचं नाही दोन दिवस. ती मात्रा लागू पडली. त्यावेळेस सांगितलं खरं. घरी जाऊन कधीतरी खरे पालक बघून घ्यायचं मनात आहे. पण जमलेलं नाही अद्याप."<br /><br />त्यानंतर मंगलताईंनी वेगवेगळ्या पद्धतीने अमरशी बोलायचा प्रयत्न केला. तो स्वतःचे हात का पिरगळतो, थांबवायला गेलं की त्या मुलांच्याच अंगावर का धावून जातो ते शोधून काढायचं होतं. त्यावर उपाय शोधायचा होता. आताही शाळेच्या त्या कोपर्यात, अंधुक उजेडात अमरने काढलेली चित्रांचं भेंडोळं त्यांनी पर्समधून काढलं. छान चित्रकार होईल हा मुलगा. त्या ती बोलकी चित्रं निरखीत राहिल्या, पण फार काही हाताला लागत नव्हतं. कितीवेळ तंद्री लागली होती कुणास ठाऊक. पण त्या पाठमोर्या, पाठीत वाकलेल्या बाईच्या चित्रावर कुणाचं तरी बोट जाणवलं तसं त्यांनी दचकून वर पाहिलं. अमर कधीतरी बाजूला येऊन बसला होता. रागावून निघून गेलेला अमर त्यांच्याशी बोलण्याच्या ओढीने परत आला होता. मंगलताईंच्या चेहर्यावर पुसटसं स्मित उमटलं.<br />"माय माझी."<br />"अरे आई म्हण की नीट" तो नुसताच हसला.<br />"छान काढतोस चित्र तू." त्यांनी त्याच्या पाठीवर अलगद थोपटलं.<br />"तुम्हाला काळजी वाटतेय ना मी माझे हात पिरगळतो, आणि बाकीच्या मुलांना त्रास देतो म्हणून."<br />मंगलताईंनी नुसतीच मान डोलवली. काही बोलून उगाच पापड नको मोडायला.<br />"तुम्ही म्हणताय तसं मी वाईट वागत नाही मंगलताई. बाप वाईट वागतो. लहान असलो तरी समजतं मला असं वागायचं नसतं ते. पण माझ्या मोठ्या झालेल्या बापाला का नाही समजत ते? दारू पिऊन रात्री उशीरा येतो आणि मारतो माझ्या मायला, मारहाण करतो. तीही मुकाट सहन करते. लहान होतो तेव्हा मध्ये पडलो की नुसता ढकलून द्यायचा बाप, पण थोडासा मोठा झालो तसं विरोध करायला लागलो मी. मग मलाही मारायला लागला मी मध्ये पडलो तर. मार चुकवायचा म्हणून निर्लज्जासारखा मायला सोडवत नाही मी त्या जनावरापासून. झोप लागत नाही मायला मार खावा लागणार या चिंतेने रात्रभर म्हणून शाळेत डुलक्या काढतो. शरम वाटते. मग माझेच हात पिरगळत बसतो स्वत:ला, बापाला शिक्षा दिल्यासारखी. कुणी मध्ये पडलं की मला तो माझा बापच वाटतो, स्वत:लाही बघतो त्यात मी. सगळा संताप बाहेर निघतो. माझ्यासाठी मी बाप असतो, मध्ये पडलेलं माणूस बाप असतो. म्हणून माझे हात काळे निळे होतात, मध्ये पडणार्याला मार खावा लागतो. बापालाच मारत असतो मी आणि ते जमत नाही म्हणून स्वत:लाही. माझ्या मायला वाचवायचं असतं मला."<br /><br />मंगलताईचे डोळे पाणावले. अमरला कुशीत घेऊन त्याला थोपटावं, निजवावं असं अगदी आतून मनापासून वाटून गेलं त्यांना. तितक्यात अमर म्हणाला.<br />"शाळेतच शिकलो मी कसं वागायचं ते, अन्यायाचा प्रतिकार करायचा हे पण सांगतात बाई पण ते जमत नाही म्हणून माझीच चीड येते मला. तुम्हाला एक विचारू?"<br />त्यांनी नुसतीच मान डोलवली.<br />"माझ्या घरी जाऊन भेटाल माझ्या बापाला? त्याला सुद्धा माझ्यासारखं शाळेत यायला लावा आणि मायला पण. मग दोघांनाही समजेल वाईट वागायचं नसतं आणि कुणी तसं वागलं तर त्या वागण्याला प्रतिकार करायचा असतो, शिक्षाही करायची असते. याल तुम्ही माझ्या घरी?"<br /><br />इतकं सोपं असेल हे? शेजारीपाजारी काय करतात रात्री अपरात्री अमरची आई मार खाते तेव्हा? कुणीच नाही त्या माणसाला समज देत, की कुणाला काही फरकच पडत नाही? का आजूबाजूला हेच वातावरण? अनेक अमरना विघातक दिशेकडे वळविणारं. यातून कोण कोणाला सोडवणार, आणि कोण कुणाला समज देणार? मंगलाताई नुसत्याच अमरकडे पाहत राहिल्या. <br /><br />मानसोपचारतज्ञ, समाजसेविका या नात्याने त्यांना त्याच्या अमरच्या परिस्थितीचा अभ्यास करायचा होता, चर्चा करायची होती सहकार्यांबरोबर. त्यानंतर काय पावलं उचलायची, कोणता मार्ग अवलंबता येईल ते निश्चित करता येणार होतं. अमरने मात्र चुटकीसरशी सोपा उपाय सुचवला होता, त्याच्या समस्येवर तोडगा सांगितला. जायचं अमरच्या घरी आणि घ्यायला लावायचा त्याच्या मायला आणि बापाला शाळेत प्रवेश? काळोखाने घट्ट वेढलेल्या शाळेने विळखा घातल्यासारख्या त्या, त्या प्रश्नावरच थांबल्या.</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-5246717049099145193?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com4tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-41976556511910600652011-12-08T20:01:00.002-05:002012-01-27T18:41:20.339-05:00मार्ग<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">"जयला आणून सोड तू आज. मी परस्पर पोचतो."<br />"अरे, वाटेत तर घर आहे माझं. जाता जाता थांब ना."<br />"नाही." फिलीपच्या तुसडेपणाला लारा वैतागलीच पण जय उत्साहात होता. त्याच्या चेहर्यावरचा आनंद पाहून तिने तोंडातून बाहेर पडू पाहणारे शब्द गिळले.<br />"ठीक आहे. तू दोन वाजता दरवाज्यापाशी उभा राहा. जयला खूप आनंद झालाय तुझ्याबरोबर सामना पाहायला मिळणार म्हणून. मजा करा."<br />"नक्कीच."<br />"आणि परत आणून तू सोडशील ना?"<br />"छे, असलं काही नाही जमणार. मी बसने जाणार. उलटसुलट होईल."<br />अधुनमधुन भेटणार्या मुलासाठी एवढीही तोशीस घ्यायला नको या माणसाला. आई ती तशी, बाप हा असा. तिने फोन बंद केला. नेहमीप्रमाणे ती आपली कामं मुकाटपणे उरकत राहिली. खूप बडबड करावी. फिलीप, लिलीच्या नावाचा, त्यांच्या वागण्याचा उद्धार करावा असं वाटत होतं. पण तिने स्वत:वर ताबा ठेवला. जयच्या मनात त्याच्या आई वडिलांबद्दल नकारात्मक भावना रुजेल असं तिला काही करायचं नव्हतं. फार अवघड होतं ते. जयला कळत नसेल का हे? नक्कीच कळत असेल. लहान नाही तो आता. आजचा दिवस तर फार महत्त्वाचा होता. बेसबॉलला बाप बेटा एकत्र जाणार होते. त्यासाठीच नाही का तिने पैसे साठवून साठवून हे महागडं तिकीट काढलं. कोवळ्या जीवाला बापाचा सहवास, प्रेम लाभावं ह्याच इच्छेने.<br /><br /> स्टेडियमच्या दाराशी त्या दोघांची वाट पाहत लारा उभी होती. आपण खूप काहीतरी केल्याचं समाधान, जयची खुशी, फिलीपलाही मुलाबरोबर घालवता आलेला वेळ खूप काही मनात घोळत होतं. फिलीप आणि जय येताना दिसले तशी तीच पुढे झाली.<br />"मजा आली?"<br />"हो" जयच्या आवाजातल्या थंडपणाने ती अस्वस्थ झाली.<br />"कंटाळा आला यार. एकट्याचं तिकीट काढलं असतस तर बिअर ढोसत सामना पाहिला असता."<br />"जयला तुझ्याबरोबर यायला मिळावं म्हणून ठरवलं होतं हे. तुझ्यासाठी नाही." मोठ्या कष्टाने तिने शांतपणाचा मुखवटा घातला.<br />"चल जाऊ या आपण." फिलीपकडे न बघताच जयने लाराचा हात धरला. जवळजवळ ओढतच त्याने तिला तिथून बाहेर नेलं.<br /><br />"मावशी, बास झाले हे तुझे प्रयत्न. मला त्या माणसाचं तोंडही पाहायचा नाही."<br />"अरे पण...."<br />"मला कळत नाही असं वाटतंय का तुला? संताप येतो परिस्थितीचा, आई, बाबांचा आणि हल्ली हल्ली तुझाही."<br />"माझा? मी काय केलं. तुला सुख मिळावं म्हणूनच माझी धडपड आहे ना?"<br />"कशाला? तू कोण आहेस माझी?"<br />गचकन ब्रेक दाबत तिने रस्त्याच्या कडेला गाडी थांबवली. एकदम दाबलेल्या ब्रेकने तिची जुनीपुराणी गाडी खाडखाड आवाज करत कशीबशी थांबली.<br />"काय म्हणालास तू? काय म्हणालास? पुन्हा म्हण."<br />तिचा रागावलेला चेहरा, थरथरणारे हात पाहून जय घाबरला. गप्प बसून राहिला.<br />"पुन्हा म्हण म्हणते ना." ती तारस्वरात किंचाळली. त्याला एकदम रडावंस वाटायला लागलं. पण त्याने अश्रू आवरले. लहान का होता तो आता.<br />"सॉरी, चुकलं माझं. मला असं म्हणून तुला दुखवायचं नव्हतं गं. पण ती माझी सख्खी माणसं तरी त्यांना काही फिकीर नाही. तुझे माझे रक्ताचे संबंध नाहीत तरी तू...."<br />ती त्याच्याकडे पाहत राहिली. डोळ्यातून घळाघळा वाहणारं पाणी पुसण्याचंही भान राहिलं नाही तिला.<br />"काही नाती रक्तापेक्षा मोठी असतात जय. माझ्या आयुष्यात जेमतेम वर्षा दीड वर्षाचा असशील तू तेव्हा आलास. मी अठरा एकोणीस वर्षाची होते. माझा मुलगा म्हणून वाढवलंय मी तुला."<br />"मुलगा म्हणून वाढवलं आहेस. पण मुलगा आहे का मी तुझा?" इतके दिवस विचारावासा वाटणारा प्रश्न त्याने बळ एकवटून विचारला. लाराला पेचात पडून तो मुकाट राहिला. गाडीच्या खिडकीतून बाहेर पाहत. उत्तर नकोच होतं त्याला. त्याने फक्त लाराला वास्तवतेची जाणीव करून दिली होती त्याच्याही नकळत. इतक्या वर्षाचा हिशोब मांडल्यासारखंच झालं की हे. मेळ जमत नव्हता. काहीतरी चुकलं होतं. हेच हेच ऐकण्यासाठी केलं का मी या मुलाला मोठं? तिला तो सारा प्रवास घटकेत झाल्यासारखा वाटला. प्रचंड थकवा आला. तीनशे पासष्ट दिवस वर्षातले. कितीने गुणायचं म्हणजे किती आणि कसे दिवस घालवले या मुलासाठी ते कळेल ह्याला. रक्ताच्या नात्याच्या गोष्टी करणार्या या मुलाला समजेल मग किती रक्त आटवलं त्याच्यासाठी ते. स्टिअरीगव्हिलवर डोकं टेकत ती तशीच बसून राहिली.<br /><br /><br />"जशी असशील तशी ये लारा" नीलच्या कुजबुजत्या आवाजाने ती गोंधळली, घाबरली.<br />"अरे पण काय झालंय? तू ठीक आहेस ना?"<br />"मी ठीक आहे, पण लिली जयला सोडून निघून गेली आहे."<br />"अं?" तिला धक्काच बसला.<br />"लिली जयला सोडून निघून गेली आहे." तो परत म्हणाला.<br />"जय जेमतेम वर्षाचा आहे. अशी कशी गेली ती सोडून. तिच्या नवर्याने अडवलं नाही का तिला?"<br />"तू येतेस का? जय एवढंसं तोंड करून बसलाय. तुझ्याकडे रमतो तो छान म्हणून तुला विचारतोय."<br />"हो, पोचते मी दहा मिनिटात." लाराने फोन ठेवला आणि ती निघालीच. काय झालं असेल? अशी कशी ही खुशाल सोडून गेली जयला, तेही नीलकडे. म्हटलं तर तिर्हाईताकडे. काय संबंध हिचा नीलशी? संबंध काही नाही पण त्यातला त्यात तोच एक हक्काचा तिचा. बाकी कोण विचारतंय? सगळ्यांनी संबंध तोडलेले. उलटसुलट विचारांच्या नादात ती गुरफटली. नीलकडूनच लिलीबद्दल काही ना काही समजायचं तेवढंच तिच्या खात्यात जमा होतं. ती त्याची मैत्रीण, लहानपणापासून हातात हात घालून दोघं वाढलेले. लिली आणि फिलीप एकत्र राहायला लागले तेव्हा नीलने जोरदार विरोध केला होता. फिलीप आणि लिली दोघंही उतावळे, चंचल. त्याचं जमायचं नाही हे त्याला पक्कं ठाऊक होतं. आणि झालंही तसंच. वर्षाच्या आत लिलीला जय झाला. तो झाला त्यानंतर किंवा कधीतरी आधीच फिलीप अमली पदार्थांच्या आहारी गेला. थोडयादिवसांनी लिलीदेखील. हे बरं आहे या लोकाचं, जबाबदारी पेलता आली नाही की सुटकेचे मार्ग शोधायचे, तेही असे. आणि आता तर टोकच गाठलेलं दिसतंय. ती मनोमन वैतागली पण जयची काळजी वाटलीच आणि नीलसाठी तरी तिथे पोचायला हवं होतं लगेच.<br /><br />नीलच्या घरी ती पोचली तेव्हा दारात उभाच होता तो जयला घेऊन. तिला बघताच जय तिच्याकडे झेपावला. त्याला उराशी कवटाळत लाराने प्रश्नार्थक नजरेने नीलकडे पाहिलं.<br />"गेला आठवडा माझ्याकडेच राहायला होती. फिलीप गेले आठ दिवस घरी आलेलाच नाही. पैसे मागत होती उसने."<br />"दिलेस?"<br />"छे, तिला म्हटलं इथे राहायचं तेवढे दिवस राहा. पैसे दिले की ती राहणार नशेत. परवा दूध आणायला म्हणून गेली ती फिरकलेलीच नाही परत"<br />"मग लगेच करायचास ना फोन."<br />"कुठल्या नात्याने तुला पेचात पाडू?"<br />लारा नुसतीच त्याच्याकडे पाहतं राहिली. नकाराचं दु:ख काळवेळाचं भानही नाही ठेवू शकत?<br />"हं, तेही खरंच. पण जाऊ दे शेवटी झाली ना माझी आठवण."<br />"तू बस याच्याजवळ. मी एकदा जाऊन फिलीप तरी घरी आलाय का पाहतो." तिने मान डोलवली. नीलने जयचा गालगुच्चा घेतला आणि तो बाहेर पडला.<br /><br />बर्याच दिवसांनी लारा आज नीलच्या घरी निवांत बसली होती. जयला मांडीवर थोपटत. ती उगाचच त्याचं घर निरखित राहिली. नीलचं मैत्रमैत्रींणींनी गजबजलेलं घर आज भकास होतं, उदासपणा चिकटला होता जिथे तिथे. भितींवरच्या रंगाचे कोपचे निघाले होते. इकडे तिकडे पडलेले कपडे, कागद, खेळणी...पसाराच पसारा. कितीतरी दिवस न आवरल्यासारखं खोलीचं रुप होतं. पंख्यावरच्या धुळीचे थर ती निरखीत राहिली. नीलबरोबर एकत्र राहायचं नाकारलं नसतं तर हे घर तिचं झालं असतं. त्या दोघाचं. कदाचित तिने कायापालट करून टाकला असता, तिला हवं तसं रुप दिलं असतं. पण एखाद्या माणसाचा कायापालट करणं घराचा कायापालट करण्यासारखं थोडंच असतं? ते जमणार नाही हे माहीत असलं की पर्याय शोधावे लागतात. तिनेही तेच केलं होतं. वर्ष झालं होतं या गोष्टीला. तिच्या निर्णयाने तो खूप निराश झाला, अजूनही खपली धरलेली नाही हे त्याच्या वागण्यातून जाणवायचंच वारंवार. लारा त्याच्या विचाराने अंतर्बाह्य ढवळून निघाली, पण तिला त्या दोघांच्या एकत्रित आयुष्याचं चित्र भयावह वाटत होतं. दिशाहीन, तडजोड, निराशा हेच रंग त्यात मिसळतील हे कळत होतं. तो सतत कुठल्यातरी वाद्यात गुंतलेला, कविता लिहून चाली लावण्यात मग्न असलेला. ती मनाने हळवी असली तरी व्यवहारी होती. स्वप्नाच्या दुनियेत रमणारी नव्हती. जगाचं भान नीलला कधी येईल असं तिला वाटलंच नाही. सुरवातीला मनाच्या त्याच हळवेपणातून त्याच्या नादिष्टपणात तीही वाहवत गेली. पण हायस्कूलनंतर शाळा सोडायचं त्याने ठरवलं तेव्हा तिचे पाय जमिनीवर आले. नाकारायचं ठरवलं तरी नील उतरला तिच्या मनातून.<br />"हे काय काहीतरीच."<br />"काँलेजचा खर्च झेपणार नाही मला. आणि खरं सांगायचं तर त्या शिक्षणात काही अर्थही नाही."<br />"पण मग तू करणार काय?"<br />"कविता लिहिणार, गाणी म्हणणार, त्यात सातत्य दाखवलं तर अल्बम निघतील, नाव होईल, पैसा मिळेल."<br />ती बघत राहिली. कोणत्या दुनियेत वावरतो हा?<br />"तिथे अथक प्रयत्न आणि यशाची खात्री नाही हे समीकरण असतं. ज्याचं भलं होतं ते सुखाच्या राशीत लोळतात, पण ज्यांच्या जम बसत नाही ते होरपळून निघतात. विषाची परीक्षा घेण्यासारखं आहे हे"<br />"यशाची खात्री कुठे असते लारा? पण म्हणून ते करायचंच नाही का? आणि कदाचित त्या सुखाच्या राशीत लोळण्याइतकं माझं असेल नशीब असा का नाही विचार करत? अपयश येईल या शंकेने तिकडे फिरकायचंच नाही का?"<br />"आधी शीक ना तू. मग नंतर कर काय करायचं ते."<br />"खूप वर्ष जातील त्यात. आणि माझ्या शिक्षणासाठी मलाच कमवावा लागेल पैसा."<br />"पण अल्बमसाठी काय करणार आहेस?"<br />"नँशव्हिल गाठेन लवकरच. गायक म्हणून जम बसवायचा तर जावंच लागेल. तिथे जाण्यासाठी पैसा लागेल. तो एकदोन ठिकाणी कार्यक्रम करून मिळवेन. माझ्या चार पाच मित्रांनाही यातच रस आहे. पण माझं जाऊ दे. तू काय करणार आहेस?"<br />"काँलेज. आई, बाबा खर्च करायला तयार आहेत. शिष्यवृत्ती मिळेल आणि मी नोकरी करेन जमेल तितके तास."<br />त्या संभाषणानंतर नीलपासून ती हळूहळू लांब होत गेली. नीलच्या लक्षात ते यायला वेळ लागला नाही.<br />त्याच्या कवितांमध्ये रस दाखविणारी, तास न तास त्याच्याबरोबर, त्याच्या मित्रमैत्रिणीबरोबर रमणारी लारा हल्ली त्याच्या आसपास फिरकत नाही हे त्याला जाणवलं तेव्हा तो तोंडावर आलेल्या कार्यक्रमात गुंतला होता. गाणी निवडणं, जाहीरात, सराव काही ना काही चालू होतं. लाराच्या मनातलं जाणून घ्यायला निवांत वेळ मिळत नव्हता. जवळजवळ महिनाभर तो भेटलाच नव्हता तिला. तीही फिरकली नव्हती इतक्या दिवसात. आज शाळेचाच कार्यक्रम म्हटल्यावर ती आलेली असेल या आशेवर होता तो. कार्यक्रम संपल्यावर तिच्याशी बोलायचं, विचारायचं त्याने निश्चित केलं होतं.<br /><br />पडदा वर गेला. पहिल्या रांगेत बसलेल्या लाराला पाहिल्यावर त्याला विलक्षण आनंद झाला. सरत्या संध्याकाळी अलगद कार्यक्रमात रंग भरत गेला.<br />"फार छान आवाज आहे तुझा." त्याच्या आसपास जमलेल्या गर्दीतून वाट काढत ती त्याच्यापर्यंत पोचली. तो नुसताच हसला. तिचा हात हातात धरून बाकीच्यांशी बोलत राहिला. लारा रोमांचित झाली. नकळत त्याच्या आणखी जवळ सरकली. कसं व्हायचं याच्यापासून बाजूला? केवळ त्याला शिकायचं नाही म्हणून ह्या नात्याला कोंब फुटू द्यायचे नाहीत की जे होईल ते होईल म्हणून साथ द्यायची? त्याचा हातात धरलेला हात तिने आणखी घट्ट धरला, आधार चाचपडतात तसा. गर्दीच्या कोड्यांळ्यातून बाहेर पडता पडता त्याने धाडस केलं.<br />"तुला कधीपासून विचारायचं होतं."<br />"विचार ना, त्यासाठी वाट कशाला पाहायची? आणि परवानगीची काय आवश्यकता?"<br />"अपेक्षेप्रमाणे उत्तर मिळेल की नाही याची खात्री नसली की होतं गं तसं."<br />"मग अशावेळेस विचारूच नये." त्याने चमकून तिच्याकडे पाहिलं. पण तिने ते सहज म्हटलं असावं. निदान तिच्या चेहर्याकडे पाहून तरी त्याला तसं वाटलं.<br />"एकत्र राहूया आपण?"<br />"नील?" ती चमकली. त्याने विचारलंच तर तो लग्न करू या का आपण असं विचारेल असा अंदाज होता तिचा. तिने त्याचं उत्तर आधीच ठरवलं होतं. शिक्षण संपल्याशिवाय कसं शक्य आहे असं विचारून ती त्यालाच पेचात पाडणार होती. पण असं काय विचारतोय हा.?<br />"मला वाटलं होतं तू लग्नाचं विचारशील. एकत्र राहूया काय? आपला भाग मोठ्या शहरांसारखा झालेला नाही अजून. एकत्र राहूया म्हणे."<br />"लग्नाचं विचारलं तर तू शिक्षणाचं कारण पुढे केलं असतंस."<br />"म्हणून काय एकत्र राहू या का विचारायचं?"<br />"आपण अमेरिकेतल्या दक्षिण भागातले लोक असेच. पटकन नवं काही स्वीकारत नाही. एवढा काय बाऊ करतेस लारा. एकत्र राहिलं, पटलं, जमतंय असं वाटलं तर करूच ना कधीतरी लग्न."<br />"नाही तर?"<br />"व्हायचं मग बाजूला. कुणी कुणाचा अडथळा बनून नाही राहायचं."<br />तिला हसायलाच आलं. इतकं साधं सोपं समीकरण असेल तर आयुष्यात इतकी गुंतागुंत का होते?<br />"नील, अशा राहण्याला काही अर्थ नाही. माझ्या किंवा तुझ्या मनात लग्न करायचं असेल तर मग ते व्हायला पाहिजे म्हणून दुसर्याच्या कलेने घ्यायचं. सतत त्या विचाराच्या दडपणाखाली वावरायचं, वर्षानुवर्ष. त्यातच मुलंही होवू द्यायची आणि कुणीतरी एकाने कधीतरी जमायचं नाही या निष्कर्षाप्रत यायचं, हे कधीतरी होवू शकतं हे माहीत असलं तरीही या एका निर्णयाने पुढे सारी फरफटच. ती होते आहे हे कळण्याएवढीही उसंत मिळत नाही रोजचा दिवस रेटताना. पाहत नाहीस का आजूबाजूला, शेजार्यापाजार्यांच्या घरात काय चालू आहे ते?. तुझ्या घरीही तेच. तुला नाही का हे बदलावंस वाटत?. असं नातं नको आहे मला. काहीतरी शाश्वत हवं आहे. आणि तसंही तू लग्नाचं विचारलं असतंसं तर मी ’नाही’ म्हणणार होते." घट्ट धरलेला तिचा हात त्याच्या हातातून निसटल्यासारखा वाटला त्याला.<br />"का, मी हायस्कूलनंतर शिकायचं नाही ठरवलं म्हणून?"<br />तिने नुसतीच मान डोलावली.<br />"तू काय करणार आहेस शिकून?"<br />"अजून ठरवलं नाही."<br />"मी पुढे शिकायचं नाही ठरवलं तरी मला काय करायचं आहे ते निश्चित आहे. तुला शिक्षण झाल्यावर काय करायचं ते नाही ठरवता आलेलं अजून पण तरी शिकायचं आहे. त्यातूनही माझ्याबरोबर लग्न नाही करायचं हे माहीत आहे तुला. समजतच नाहीत मला तुझ्या मनाचे खेळ."<br />"खेळ कसं म्हणतोस तू याला आणि दोन वेगवेगळ्या गोष्टी तू एकत्र करतो आहेस नील."<br />"मग तू करून दाखव त्या स्वतंत्र."<br />"मी काय करणार आहे ते माहीत नसलं तरी तुला साथ देणं कठीण आहे नील. कदाचित तू खूप प्रसिद्ध होशील किंवा नाहीही, आत्ताच नाही सांगता येणार. पण तू कलावंत आहेस. स्थैर्य नसतं अशा व्यवसायात. तू मित्रमैत्रिणीत रमणारा, मलाही आवडतं, पण त्यालाच काही मी सर्वस्व समजत नाही. तू आहेस तसा मला आवडतोस. तू बदलावं असं मी म्हणत नाही, तशी माझी अपेक्षाही नाही. असं कुणी कुणामुळे बदलत नसतं. आहे ते स्वीकारायचं की नाही ते ठरवणं महत्त्वाचं." ती गप्प झाली. तोही विचारात पडल्यासारखा पावलं टाकत राहिला. चालता चालता दोघांची पावलं दोन दिशेला वळली. दोघं आपापल्या मार्गाला लागले.<br /><br />जयने चुळबूळ केली. मांडीला रग लागल्याचं तिला एकदम जाणवलं. त्याला आता उठवायला हवं होतं. ती त्याला अलगद हालवीत राहिली. तो जागा झाला पण रडणं थांबेना. लिलीला शोधत असेल? नक्कीच. वर्षाचा आहे. आईचा स्पर्श समजत असेलच त्याला. त्याला उचलून घेऊन ती बाहेर उभी राहिली. नील येताना दिसला तसा तिचा जीव भांड्यांत पडला.<br />"काय झालं?"<br />"फिलीपला शोधत फिरत होतो."<br />"सापडला?"<br />"हो" तिने आशेने नीलकडे पाहिलं.<br />"जय ही लिलीची जबाबदारी आहे म्हणतो."<br />"हं, पण आत्ता न्यायला नाही आला?"<br />"वेळ नाही म्हणतो."<br />"मग?"<br />"मला आत तरी येऊ दे. मी माझं आवरतो आणि आपण बाहेर जाऊन खाऊन येऊ"<br />"अरे, मला घरी जायला हवं. काही न सांगता बाहेर पडलेय. वाट बघत राहतील घरी. उद्या काँलेजही आहे."<br />"लारा प्लीज..."<br />"बरं चल, खाऊन तर येऊ, मग बघू."<br />जयला सांभाळत खाता खाता दोघांचीही त्रेधातिरपीट उडत होती. जय नुकताच चालायला लागला होता. त्याला एका जागी बसायचं नव्हतं.<br />"मला परवा कार्यक्रम आहे." पुढच्या कल्पनेने लाराला घाम फुटला.<br />"कुठे?"<br />"बाहेरगावी."<br />"अरे, मग तू काय करणार जयचं?"<br />"तेच समजत नाही मला. लिली माझी जीवाभावाची मैत्रीण आहे. अशी निघून जाईल अशी कल्पनाही नव्हती केली."<br />"अमली पदार्थांच्या आहारी गेलेली माणसं कल्पनेपलीकडची असतात. बेभरवशी. आपण असं करू या. इथून फिलीपकडेच जाऊ सरळ. जयला सोडू आणि मग मी जाईन घरी."<br />"लारा, जयला नाही सोडता येणार घरी."<br />"का?"<br />"फिलिप तुरुंगात आहे."<br />"तुरुंगात?" तिला धक्काच बसला. काय बोलावं हेच सुचेना.<br />" तू तुरुंगात गेला होतास त्याला भेटायला?." तिने आश्चर्याने विचारलं.<br />"मग काय करणार? पण भेटीची ठरलेली वेळ नव्हती त्यामुळे भेटूच देत नव्हते. जयचं सांगायचं नव्हतं मला तिथे नाहीतर समाजसेवी संस्था येऊन ताबा घेईल त्याचा."<br />"मग केलंस काय तू?"<br />"फिलिपची आई आजारी आहे म्हटल्यावर बोलायला दिलं त्यांनी त्याच्याशी."<br />"मग आता?"<br />"तू थांबतेस?. थांब ना." नील एकदम काकुळतीला आला. ती काहीच बोलली नाही.<br />"लारा..."<br />"अरे, अशी कशी राहू तुझ्या घरी?"<br />"पण मी नसेनच. मला उद्या सकाळी निघावं लागेल. दोन दिवसाचा प्रश्न आहे, नाही म्हणू नको."<br />"इथे येऊन नाही राहता येणार. जयला घेऊन जाते मी पाहिजे तर आमच्या घरी."<br />"पण तो राहणार नाही. त्यातल्या त्यात माझी सवय आहे त्याला."<br />"पण तू नसणारच ना? आणि दोन दिवसासाठीच म्हणतोयस ना. तू माझ्याबरोबर घरी ये मात्र. मी असं एकदम नाही घेऊन जाणार जयला माझ्याबरोबर." तो हसला.<br />"अग एक वर्षाचा आहे तो. तुझा मुलगा आहे का असं नाही कुणी विचारणार." तीही हसली.<br />ती दोघं खरंच जयला घेऊन लाराच्या घरी पोचली. लाराने जयबद्दल घरी सांगितलं होतं, पण ती अशी त्याला घेऊन घरी येईल याचा अंदाज कुणालाच नव्हता. छोट्या जयकडे पाहून कुणी फारशी खळखळ केली नाही. तिच्या घरात आई वडील आणि पाच भावंडं. ठरवल्यासारखं सगळ्यांनी त्याला दोन दिवस थोडा थोडा वेळ सांभाळलं. फार दिवसांनी त्या घरात लहान मूल आलं होतं. सगळीच रमली त्याच्याबरोबर. जय थोडासा बावरला सुरवातीला. भिरभिरत्या डोळ्यांनी इकडे तिकडे पाहत राहिला. पण मग रडणं विसरला. लाराला तर त्याला परत पाठवूच नये असं वाटत राहिलं. नील त्याला न्यायला आला तेव्हा तिचा जीव थोडा थोडा झाला.<br />"आपणच ठेवू या का जयला?" अपेक्षेने ती आईकडे पाहत राहिली.<br />"अगं त्याची आई येईल गं परत. आणि ती नाही आली तर वडील आहेतच ताबा घ्यायला."<br />"मला नाही वाटत कुणी येईल." चिवटपणे लारा म्हणाली.<br />"लारा, अगं जेमतेम एकोणीस वर्षाची आहेस तू. जयला ठेवून कसं करशील? काँलेज, नोकरी, लग्न...."<br />"ते पुढचं झालं. आत्ता त्याला आपली गरज आहे." लारा आपला मुद्दा सोडायला तयार नव्हती. शेवटी नील मध्ये पडला.<br />"लारा, मी पुढच्या आठवड्यात इथेच आहे. जय राहील माझ्याबरोबर. लिली किंवा फिलीप आला तर जयला घेऊन जातीलच ते. जास्त गुंतून चालणार नाही."<br />निरुपयाने लाराने त्याचं ऐकलं. काँलेजमधून आल्यावर नीलकडे चक्कर मारायला ती विसरत नव्हती. तिची भावंडं पण एकदोनदा जयसाठी चक्कर मारून गेली.<br /><br />लारा घाईघाईत पोचली तर लिली परतलेली. चार दिवसांनी. विस्कटलेले केस, तारवटलेले डोळे, सतरा ठिकाणी फाटलेली जीन्स. कशाचंच भान नसल्यासारखं वागणं. फ्रीजमधलं हाताला लागेल ते घेऊन तिने बकाबका घशात कोंबलं. विस्कटलेल्या केसावरून हात फिरवत लिलीने सारखे केल्यासारखे केले आणि सोडयाची बाटली तोंडाला लावून डुलत्या खुर्चीत बसून राहिली. लारा तिच्याकडे ’आ’ वासून पाहत राहिली. जय आत झोपला होता, पण साधी त्याची चौकशी करण्याच्या परिस्थितीतही नसावं या बाईनं?. तिचा जीव जयसाठी तुटला. या क्षणी त्याला घेऊन पळत सुटावं. लांब कुठेतरी निघून जावं इतक्या लांब की तो पुन्हा लिलीच्या दृष्टीलाही पडता कामा नये. पण त्यातलं काहीही न करता लारा नुसती लिलीकडे पाहत राहिली. तिच्या एकटक नजरेने शरमून गेल्यावर किंवा काहीतरी बोलायला हवं म्हणून लिलीने तोंड उघडलं.<br />"कसा आहे जय?"<br />"ठीक"<br />"नील?"<br />"तोही ठीक." मग बोलणं खुंटलं ते नील येईपर्यंत. लिलीला पाहिलं आणि नील भडकलाच.<br />"नीघ इथून तू. आणि जयलापण घेऊन जा."<br />लिली टक लावून त्याच्याकडे पाहत राहिली. खुर्चीत डुलत राहिली. तो पुढे झाला. त्याने त्या डुलत्या खुर्चीला धक्का मारला.<br />"मी काय सांगतोय ते ऐकू येत नाही का?"<br />लिली हमसून हमसून रडायला लागली तसा तो वरमला.<br />"अगं, दूध आणायला म्हणून पडलीस ना बाहेर? पोरगं रडून रडून थकून झोपलं तुझं. लाराच्या घरच्यांनी सांभाळलं म्हणून. मला कसं जमणार गं जयला जपायला? किती लहान आहे तो. लाराही अभ्यास, काँलेज विसरून करत होती सारं. पण बास झालं आता. हा असला प्रकार पहिल्यांदा आणि शेवटचा. यापुढे नाही जमायचं मला. माझे दौरे असतात. अर्धा जीव इकडे आणि अर्धा तिकडे. आणि लाराने का करावं जयचं? केवळ मी विनंती केली म्हणून? आणि माझी तरी ती कोण आहे की मी तिला हक्काने सांगावं?" लाराने चमकून पाहिलं. लिली मात्र बधिर झाल्यासारखी नीलकडे पाहत होती. शेवटी काही न सुचून म्हणाली.<br />"बरं, घेऊन जाते मी जयला उद्या. आज राहू ना इथे मी? चालेल?."<br />"राहा गं, पण तू तुझ्या घरी का नाही जात?"<br />"तिथे जाऊन काय करू?" पुढे लिली काही बोललीच नाही. फिलीप त्रास देत असेल हिला? की दोघं मिळून अमली पदार्थांच्या गुंगीत जयला विसरून जातात म्हणून ही येत असेल इथे? पण आत्ता तर तो तुरुंगात आहे. काय कारण असेल? लारा शक्यता चाचपडत राहिली, लिलीकडून समाधानकारक उत्तर मिळत नव्हतं.<br />"फिलीपचं घर मोकळंच आहे की. तो तुरुंगात आहे हे माहीत आहे ना?" नील तिला विचारत होता.<br />"हे बघ नील, मी इथे राहिले तर चालेल की नाही सांग. नाहीतर निघते मी आत्ताच." नील चिडून काहीतरी बोलणार तितक्यात लाराने विषय बदलला. लिली तशीच खुर्चीत झोपली, पाय दुमडून. अवघडल्यासारखी. नीलही काही न बोलता आत निघून गेला. लारा तिथेच बसून राहिली. लिलीवर पहारा दिल्यासारखी. मगाशी नील म्हणाला कोण लागते लारा माझी हक्काने सांगायला? अजून आशेवर असेल का हा इतक्या स्पष्टपणे सांगितल्यावरही? त्याला ’नाही’ म्हटल्यावरही त्यांची मैत्री टिकली होती. निदान तिला तसं वाटत होतं. ती त्याच्या मित्रमैत्रिणीत रमत होती. तो आता तिच्याबरोबर काँलेजला नव्हता. त्याचे गाण्याचे दौरे जोरात सुरू आहेत. कुठल्यातरी कंपनीशी अल्बमच्या संदर्भात त्याचं बोलणंही चालू होतं. पुढे मागे तो नँशव्हिललाच गेला असता हे नक्की. तिनेही शिक्षिका व्हायचं ठरवलं होतं एव्हाना. लाराने नीलला खोट्या आशेवर झुलत ठेवलं नव्हतं. तरी तो असं का बोलला? तोडून टाकायचं तर पूर्ण संपवूनच टाकायला हवं होतं का? दोघं चांगले मित्र होते म्हणून तर गुंतले होते नं एकमेकात? ते नाही जमत तर मैत्रीच मुळापासून उखडून टाकायची? एकदा नीलशी तिने या संदर्भात बोलायचं ठरवलं. <br /><br />त्यानंतर हे असंच चालू राहिलं. कधी लिली एक दोन दिवसात परतायची तर कधी महिना उलटून गेला तरी तोंड दाखवायची नाही. जय आता दोन वर्षांचा झाला होता. त्यालाही समज येत चालली होती. कळायला लागलं होतं. नीलने नँशव्हिलला जायचं पक्कं केलं तेव्हा लाराचं काँलेजचं शेवटचं वर्ष होतं. जयचा प्रश्न होता. पण नीलला त्याच्याकडे चालून येणार्या संधी भुरळ पाडत होत्या. त्याला आता जयमध्ये गुंतून पडायचं नव्हतं. त्याने त्याच्या परीने प्रयत्न केले. फिलीपला जाऊन भेटला. तो तुरुंगातून बाहेर आला होता, पण नुसता बसून राहायचा. मनात आलं की जयला भेटायला यायचा. लिलीला घरी येऊन राहायचा आग्रह करायचा. ती बरी असली तर जायचीही. पण सगळं तात्पुरतं. दोघांच्याही बाबतीत तेच. लहर फिरली की पुन्हा पाढे गिरवल्यासारखं सुरू. एक दिवस लिली आली की नीलने नँशव्हिलला निघून जायचं पक्कं केलं. तो तिथे नाहीच म्हटल्यावर कुणाच्या भरवशावर ती सोडून जाणार जयला. ठरवल्याप्रमाणे तो खरंच निघून गेला तेव्हा लाराला हातातून काहीतरी निसटल्याची हुरहुर लागून राहिली पण आता तरी लिली मार्गाला लागेल, जयमुळे तिचं आयुष्य बदलेल याचीही आशा वाटली ती लिली जयला तिच्याकडे सोडून जाईपर्यंत.<br />"नाही म्हणू नकोस लारा. मी आता तुझ्याच भरवशावर आहे."<br />"अगं माझा जीव तुटतो गं या मुलासाठी. पण मला नको का माझं पाहायला. आत्तापर्यंत घरातल्यांचा पाठिंबा होता म्हणून जयचा खर्च त्यांच्या मदतीने भागवत होते. म्हणून स्वतंत्र न राहता त्यांच्याबरोबरच राहत होते. मला आता स्वतंत्र राहायचं आहे. माझा काँलेजचा खर्च, कपडेलत्ते. तू कधीतरी पुढे केलेले किरकोळ पैसे नाही पुरत जयसाठी. माझ्या घरातल्यांनीही पत्कर नाही घेतलेला जयचा. तुझ्या नातेवाईकांकडे का नाही सोडत तू. नाहीतर आता तरी शहाणी हो, तुझा मार्ग बदल." लाराच्या जीव तोडून बोलण्यावर लिली हसली.<br />"माझे नातेवाईक? कुणी मला दारात पण उभं नाही करत."<br />"फिलीपचे?"<br />"त्याचेही. त्याचं तरी कुठे धड चालू आहे?"<br />"पण मग तुझं तू ठरव बाई आता. मी शिक्षिका म्हणून काम सुरू करतेय पुढच्या महिन्यापासून. दिवसभर जयला बाहेर ठेवायचं तर इतका पैसा कुठून आणू?."<br />"रात्री ठेवते तुझ्याकडे. मी दिवस कुठेतरी काढेन. जयला रात्री तुझ्याकडे राहू दे. माझा भार नाही टाकणार तुझ्यावर."<br />"एक विचारु लिली तुला?" कितीतरी दिवस मनात घोळत होता तो प्रश्न आता विचारावा असं वाटून गेलं लाराला. लिलीने नुसती तिच्याकडे बघत राहिली.<br />"तू दत्तक का नाही देत जयला?"<br />"कुणाला देऊ? आणि मग मी अधूनधून त्याला भेटते तेही बंद होईल."<br />"हो पण त्याच्या दृष्टीने तेच भलं असेल तर करायला हवं."<br />ती काहीच बोलली नाही.<br />"हे बघ लिली, अजून पर्यंत आम्ही काय किंवा इतर कुणीच जयला तुम्ही दोघं असे सोडून जाता त्याबद्दल तक्रार नोंदवलेली नाही. पण पुढे मागे कुणी तसं केलं तर जय हातातून जाईल तुझ्या. मुलाकडे दुर्लक्ष या कारणाने तुला आणि फिलीपलाही खडी फोडायला जावं लागेल आत. जयचं आणि तुझं नातं अळवाच्या पानावरच्या थेंबासारखं होईल गं. धरून ठेवण्याच्या प्रयत्नात निसटून जाईल तो हातातून. अशीच वागलीस तर तो हाती कधी लागणारच नाही तुझ्या. अशी मुलं फक्त या घरातून त्या घरात टोलवली जातात, क्वचित त्यांना खरं घर, प्रेम, जिव्हाळा लाभतो, भवितव्य बदलून जातं. पण फार क्वचित. त्यांचे तात्पुरते आई, वडील तात्पुरतेच राहतात, कधी सरकारकडून मिळणार्या पैशात त्यांचा स्वार्थ दडलेला असतो, तर कधी घरकामाचं माणूस एवढाच हेतू असतो. खायचे प्यायचे हालच होतात. काहीवेळेला दान त्या मुलांच्या बाजूने पडलं तरी या मुलांमधल्या असुरक्षित भावनेला मानलेल्या आईवडीलाचं प्रेम पुरं पडत नाही, ही मुलं अठरा वर्षाची होईपर्यंत सरकार मर्जीनुसार त्यांच्यावर प्रयोग करत राहतं आणि मग जाणतेपणाचा शिक्का मारून रस्त्यावर सोडून मोकळं होतं. असं झालं की त्यांच्या मनावरचे ओरखडे कधीच बुजले जात नाहीत. हे सगळं टाळायचं असेल तर दत्तक द्यायचा विचार कर लिली तू. तिथे निवडीचा अधिकार तुला असेल, नाहीतर या तुझ्या व्यसनातून बाहेर पडायचा मार्ग शोध. पण जयची झाली तेवढी परवड पुरे झाली."<br />"मला काही कळत नाही लारा, तूच ठरव काय ते." एवढा मोठा डोस पचवणं लिलीच्या आवाक्यांपलीकडचं होतं.<br />"कळत नाही म्हटलं की संपली का जबाबदारी? समजावून घ्यायचा प्रयत्न कर."<br />"तूच का नाही घेत दत्तक जयला?" लिलीच्या अनपेक्षित प्रश्नाने लाराच्या काळजाचा ठोका चुकला.<br />"शहाणीच आहेस तू. हे म्हणजे मऊ लागलं की उकरता येईल तितकं उकरणं झालं लिली." काहीतरी उत्तर द्यावं तसं लाराच्या तोंडून निघून गेलं.<br />लिली ओशाळली.<br />"तो नाहीतरी तुझ्याकडेच असतो म्हणून म्हटलं मी. तुझाच झाला तर मला काळजी नाही. भेटताही येईल कधीही. तुटणार नाही गं तो माझ्यापासून."<br />"हा विचारही नव्हता डोकावला माझ्या मनात. लगेच नाही सांगता येणार मला. मला आत्ता कुठे नोकरी मिळतेय. नीलनंतर मला कुणी भेटलं नाही पण लग्न करायचं आहे. जयची जबाबदारी स्वीकारली की सगळं अवघड होत जाईल. आई, बाबांशी आणि भावंडांशी बोलू दे मला. पण लवकरच काहीतरी निर्णय घ्यावा लागेल. तेच हिताचं होईल जयसाठी." लारा जयला दत्तक घ्यायचा निदान विचार तरी करेल या आश्वासनाने लिलीची पाकळी खुलली.<br /><br />लारा तिच्या नोकरीमध्ये रुळली. लिलीही थोडीफार मार्गावर आल्यासारखी वाटत होती. ती नीलच्याच घरी राहत होती. नीलच तिला लागतील तसे पैसे पाठवत असावा. जयला अचानक सोडून जात नव्हती आताशा. अधून मधून लहान सहान कामं मिळवत थोडाफार पैसा तिच्याही हातात खेळत होता. त्या एका वर्षात फिलीप पण सुधारल्यासारखा वाटत होता. जयला लिली आणि फिलीप बरोबर पाहिल्यावर लारालाच भरुन येत होतं. नीलच्या आणि लाराच्या भेटीही फार क्वचित होत होत्या. तो कधी गावाकडे फिरकला तरच. नीलही एकटाच होता पण लाराचा नकार त्याने उशीरा का होईना पचवला होता. त्या वाटेला पाऊल टाकायचं नाही असं काहीतरी मनाशी ठरवल्यासारखं त्याचं वागणं होतं. ती त्याला टी. व्ही. वर पाहत होती. त्याच्या कार्यक्रमांच्या बातम्या वाचत होती. पण आता तो तिचा नव्हता. कुणाचाच नव्हता. यशाने त्याला फार वरच्या पायरीवर नेवून उभं केलं होतं. दृष्टिक्षेपात न येणार्या पायरीवर. लाराला जोडीदाराची उणीव भासत होती पण नीलची उणीव भरून काढणारं कुणी पुन्हा आयुष्यात येईल असं तिला वाटत नव्हतं. सगळं सुरळीत पार पडतंय म्हणेपर्यंत फिलीपने पुन्हा एकदा तुरुंगाची वारी केली. लिली जयला घेऊन लाराकडेच राहायला आली. आता तशीही लाराची स्वतंत्र जागा होती. लहान पण शाळेजवळ. जयही पूर्ण दिवस शाळेत जायला लागला होता. लाराकडे आल्यावर तोही आनंदात होता. तिने त्याची शाळा बदलली. ती होती त्याच शाळेत तोही जायला लागला. लिली मात्र पुन्हा दिवसचा दिवस घरात बसून घालवायला लागली. तिला पुन्हा मार्गावर आणण्याचे लाराचे प्रयत्न तोकडे पडत होते. कंटाळून लाराने लिलीच्या बाबतीत जे होईल ते होईल म्हणून दैवावर भरवसा टाकला. नाहीतरी कधीतरी ती पुन्हा जाणारच. आता काळजी करायची ती फक्त जयच्या मनाची, भावविश्वाची.<br /><br />जयने अभ्यास करण्यासाठी पुस्तक उघडलं पण त्याचं त्यात लक्ष लागेना. काल रात्रभर त्याने लाराबरोबर आईची वाट पाहिली होती. संध्याकाळी ती फिरुन येते म्हणून बाहेर पडली ती परत आलीच नव्हती. लाराने अकरापर्यंत वाट पाहून त्याला झोपायला लावलं.<br />"हे नवीन नाही आपल्याला नील. ती येणार नाही आज हे कळत नाही का तुला?." खरंच होतं ते. तो काही न बोलता निमूट झोपायला गेला. दुसर्या दिवशी शाळेतही गेला. अभ्यासात मन रमवायचा प्रयत्न केला त्याने. पण घरी आला तो अधीर मनाने. आल्या आल्या कदाचित सोफ्यावर बसलेली आई दिसेल अशी भाबडी आशा मनात ठेवूनच त्याने दार उघडलं. समोर कुणीच नव्हतं. घाईघाईत जाऊन त्याने कुणाचा फोनवर निरोप आहे का पाहिलं. लाल रंगाचा दिवा चमकत नव्हता. निराश मनाने त्याने फ्रीज उघडला. हाताला लागेल ते त्याने तोंडात कोंबलं. खूप राग आला होता त्याला आईचा. गेले सहा महिने ती घरीच होती. असून नसल्यासारखी असली तरीही तिचं अस्तित्व हाच त्याचा आधार होता. लारा आणि आई हीच दोन माणसं त्याचं जग होतं. लाराच्या वाटेकडे तो डोळे लावून बसला. ती आल्यावर मात्र त्याने चिडचिडच केली.<br />"किती वेळ लावलास. मला कंटाळा आला."<br />"अरे, शाळेतून असं येता येतं का? अभ्यास करून टाकावा अशावेळेस."<br />"केला पूर्ण शाळेतच."<br />"मग खेळायला जायचं बाहेर."<br />"हं." त्याच्या हं... मधल्या रागाने तिला हसू फुटलं. तिच्या हसण्याने त्याचा आणखी पापड मोडायला नको म्हणून तिने घाईघाईत म्हटलं.<br />"चल, काहीतरी खायचं बघू या."<br />मला नको आहे काही खायला. तो तिला येऊन बिलगला.<br />"अरे, काय झालं तुला एकदम?" त्याला कुशीत घेत तिने त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवला, तसं त्याला एकदम रडू फुटलं.<br />"रडू नकोस रे असा. काय झालं ते सांग ना." तिने त्याला आपल्या बाजूला बसवलं आणि त्याची हनुवटी आपल्याकडे वळवली.<br />"तू आई, बाबासारखं सोडून नाही ना जाणार मला?" त्याला एकदम घट्ट कुशीत घेतलं तिने. तोही तिला बिलगला.<br />"मी तुला सोडून कुठेही जाणार नाही."<br />"प्राँमिस?"<br />"प्राँमिस." तिने त्याच्या हातात हात दिला.<br />"पळ आता इथून. मला कपडे तरी बदलू दे. आले ती इथेच बसले. जय खुशीत तिथून गेला तसं तिला बरं वाटलं. अधून मधून जयचा अस्वस्थपणा त्याच्या वागण्यातून डोकावत राही. कधी खूप चिडचिड, आदळआपट करे तो. काहीवेळेस दिवसच्या दिवस काही न बोलता राही. त्याच्याशी बोलायचा प्रयत्न केला की घुम्यासारखा कुठेतरी एकटाच जाऊन बसे. मध्येच केव्हातरी लारा त्याला सोडून निघून जाणार नाही ना याची त्याला खात्री करून हवी असे. लाराला या परिस्थितीतून तोडगा म्हणून लिलीने सुचवलं त्याप्रमाणे त्याला दत्तक घ्यावं असं वाटायला लागलं होतं. पण धीर होत नव्हता.<br />आत्ताही हातात चहाचा कप घेऊन ती डुलत्या खुर्चीत बसली. काचेच्या खिडकीतून बाहेर खेळणारा जय तिला दिसत होता. एकेक घोटाबरोबर तिला दत्तक घेण्याच्या मार्गातले, त्याला वाढविताना येणारे अडथळे दिसत होते. निर्णयाकडे झुकणारं मन हेलकावे खात होतं. स्वत:च्या भविष्याचे पंखच तर कापून टाकत नाही ना आपण या निर्णयाने, या शंकेने तिचा हात थरथरला. हिंदकळलेल्या कपातून पडलेला गरम चहाचा डाग कपड्यावर उठून दिसत होता. असंच असेल का आयुष्य? अविवाहित मुलीने दत्तक घेतलेला मुलगा म्हणजे डाग? ती दचकली. विचारातल्या संकुचितपणाने शरमली. घाईघाईने तिने तो डाग पाणी लावून चोळला, पुसट केला. मनातल्या वादळाला शांत केल्यासारखी ती खुर्चीवर रेलली. बराचवेळ.<br /><br /><br />त्यावेळी मनात डोकावलेला विचार आज जयच्या बोलण्याने पुन्हा वर काढला. घ्यावं जयला दत्तक? तिने गाडीतच सुन्न बसून राहिलेल्या जयकडे पाहिलं. तो शांतपणे रस्त्यावर नजर लावून बसला होता. मनातलं वादळ लपवण्याच्या प्रयत्नात.<br />"तुला दत्तक घेऊ मी?"<br />तिच्या अचानक प्रश्नाने तो दचकला.<br />"काय?"<br />"तुला दत्तक घेऊ मी? तू आत्ताच म्हणालास ना की तुझं माझं रक्ताचं नातं नाही. खरंच आहे ते. पण तुला दत्तक घेतलं की माझा होऊन जाशील."<br />"खरंच? खरंच विचारते आहेस की गंमत?" तो चांगलाच गोंधळला.<br />"अशी कशी गंमत करेन जय, पण वाटतं तितकं सोपं नाही हे लक्षात ठेव. तुझी आई खूश होईल पण फिलीप त्याला जेवढे अडथळे आणता येतील तितके आणणार हे नक्की. मला मनस्ताप होईल, तुला त्रास, प्रचंड त्रास. यातून निभावशील तू? तुझं वय अडनिडं आहे. आपल्याला एखाद्या समाजसेवी संस्थेची मदत घ्यावी लागेल. त्यांच्या मदतीने कोर्टात तुझी, माझी बाजू मांडता येईल. पण तिथे तुला उलटसुलट प्रश्नाच्या कचाट्यात अडकावं लागेल. आहे तुझी तयारी?" तो काही कळत नसल्यासारखा बराचवेळ तिच्याकडे पाहत राहिला.<br />"अरे असा बावचळू नकोस. तू नाही म्हटलंस तरी माझ्याकडेच राहशील. फक्त विचार कर मी काय म्हणते आहे त्याचा."<br />जयने अलगद तिच्या खाद्यांवर डोकं टेकलं. डाव्या हाताने तिने त्याच्या खांद्यावर थोपटलं. त्याच्या केसातून हळुवारपणे हात फिरवला. काळोखाने घेरलेल्या त्या गाडीत लांब अंतरावरचे रस्त्यावरचे दिवे तिला प्रकाशाच्याच दिशेने मार्ग दाखवत होते. गाडी सुरू करून आता तिला त्या दिशेनं मार्गस्थ व्हायचं होतं.<br /><br /><br />(लॉरा निकोलसन या माझ्या मैत्रीणीच्या आयुष्याची ही सत्यकथा)</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-4197655651191060065?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com5tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-26590864543268134032011-11-26T19:12:00.005-05:002012-01-27T18:49:18.320-05:00तिने काय करावं?<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">कोणे एके काळी ती त्याला गाडीत भेटली. तो त्याच्या गावी गेला होता. ती मैत्रिणीबरोबर परत येत होती. तिच्या हातात डायरी. दोघी कविता वाचनात मग्न. तो अधुनमधुन डोकावत असला डायरीत, तरी तिला त्याची कल्पना नव्हती. त्या दोघींचं जगच निराळं होतं. एकदम त्याने डायरीच मागितली वाचायला. नाही कसं म्हणणार?<br />"डायरी आहे."<br />"हो, तीच मागतोय." त्याने धीटपणे म्हटलं.<br />"कविता आहेत. बाकी विशेष काही नाही."<br />"त्याच वाचायच्या आहेत."<br />"आवडतात?" असं म्हणत तिने त्याच्या हातात डायरी सुपूर्द केली. तो वाचत राहिला. त्या गप्पांमध्ये रंगून गेल्या.<br />मुक्कामाला डायरी परत घेत तिने निरोप घेतला. तो वळून वळून पाहत राहिला. दोघी हात हलवत निघूनही गेल्या.<br /><br />आणि एकदम त्याने तिला पत्रच पाठवलं. एक नाही दोन. म्हणजे त्याला माहीत नव्हतं की त्याचं पत्र तिला मिळालं आहे की नाही म्हणून हे दुसरं पाठवलेलं.<br /><br />’आपली ओळख अगदी निसटती. स्पर्धेच्या गोंधळातली, बक्षीस विजेत्यांच्या गर्दीतली. तुझ्या कविता खूप भावल्या. कवितेनं किती जवळ आणलं आपल्याला. तुझ्या चेहर्यावर बक्षिसाचा आनंद ओसंडून वहात होता. मी तुझ्या हास्याच्या सरीत न्हाऊन निघत होतो. तुला त्याची जाणीवही नव्हती. मग गाडीतही भेटलो. म्हणजे मुद्दाम वाकडी वाट करून मी त्या गाडीत शिरलो. किती सहजतेने निरोप घेतलास. मला मात्र, खूप वेळ काहीतरी हरवल्याची जाणीव होत राहिली. घरी आल्यावर अगदी आठवणीने पत्र धाडलं. डायरीत होता तुझा पत्ता. पोचलंच नाही का ते तुला? की एवढं धाडस आगाऊपणाचं वाटलं? पत्रासोबत काव्यंमालेचा अंकही जोडला होता नमुना म्हणून. खूप दिवस उत्तराची वाट पाहिली. मग वाटलं, काहीतरी सापडल्यासारखं वाटत होतं पण चिमटीत येतायेताच निसटून गेलं. जाऊ दे, नशिबातच नाही म्हणायचं, दिवसामागून दिवस लोटले. कधीमधी तुझी आठवण सतावत राहिली. पण पुन्हा लिहायचं धाडस कसं होणार? काल खूप बेचैन होऊन समुद्रावर भटकत राहिलो. कंटाळून परत आलो तर ’काव्यमाला’ दाराच्या फटीतून आत आलेली. जरा वैतागानेच अंक उघडला. तू ’सोबत’ घेऊन आली होतीस. मन चिंब चिंब झालं. पुन्हा एकदा तीच सहजता. तीच निरागसता बरसून गेली. आठवणीतली वीज चमकून गेली. अशीच सरीमागून सरीसारखी धावत ये. चिंब चिंब भिजवत राहा. तुला आवडणार नाही कदाचित, पण मनात अंकुरलं, खूप लिहावंसं वाटलं म्हणून लिहिलं.’<br /><br />खरं तर पहिलं पत्र मिळालं होतं. नशीब, घरात कुणी न फोडता ते तिच्या ताब्यात आलं होतं. नमुन्याच्या अंकातला पत्ता पाहून तिने आपली कविता लगेच पाठवूनही दिली होती. समजलं असेल का ते त्याला? पत्राला मात्र उत्तर पाठवलं नव्हतं. चेहराही आठवत नाही त्या मुलाला कशाला लिहायचं पत्र?<br />तिला आवडलं ते पत्र पण तो कोण हे काही केल्या लक्षात येईना. कविता, काव्यंस्पर्धा हा तर तिचा जीव की प्राण. बक्षिसं, मित्रमैत्रिणींचा सततचा घोळका, स्पर्धांमधल्या ओळखी. कोण असेल हा? काही दिवस ती त्या प्रश्नात रमली आणि नंतर विसरलीही. त्याच्या धाडसाला अनुत्तरित प्रतिक्रियेने पूर्णविराम मिळाला.<br /><br />वर्ष लोटली. ती सुखासमाधानात न्हाऊन निघालेली. कवितेच्या दुनियेतून संसारात, नोकरीच्या व्यापात रमलेली. फेसबुकचा जमाना आला आणि जुन्या ओळखी शोधण्याचं वेड लागलं. काही नावं आठवली काही कुठून कुठून शोधून काढली. त्यातलाच एक तो. त्याचं अडगळीत पडलेलं पत्र सापडलं आणि तिला वाटलं तेव्हा नाही पण आता तरी त्याचा चेहरा पाहावा. शोधलंच मग तिने त्याला. त्याच्या नावासारखी तीन चार नावं होती. काय लिहिणार प्रत्येकाला? कधीतरी कुठेतरी झालेली आपली ओळख (एकतर्फी) असं तूच म्हणाला होतास, पत्र पाठवली होतीस दोन तो तूच का? त्याने लिहिलेल्या पत्रातल्या काही ओळी पण लिहाव्यात म्हणजे कदाचित आठवेल ते त्यालाही. तिने तसं केलं आणि त्याचं उत्तर आलं. तो तोच होता. त्याला अद्याप आठवत होतं सारं काही. तिच्याकडे आठवण्यासारखं काही नव्हतंच. पण त्याचा चेहरा पाहायची उत्सुकता होती. फोटोच नव्हते पण फेसबुकवर. असं कसं म्हणणार नं की टाक बुवा तुझे फोटो. कोण होता तो माझ्या प्रेमात पडलेला ते पहायचं आहे. ती मग गप्प राहिली. तू कुठे, मी कुठे झालं आणि तो म्हणाला, मी येतो तुझ्या गावात कधीतरी. बापरे, मग आता त्याला काय घरी ये म्हणायचं? नवर्याला काय सांगायचं? तिने बरेच दिवस उत्तरच पाठवलं नाही त्याला.<br /><br />आणि एक दिवस त्याचा फोन आला. ’कुठून शोधला याने नंबर?’ भेटायला येतो म्हणाला. तिने नवर्याला थोडंफार सांगितलं, म्हणजे गाडीत ओळख, त्याने कवितेचा पाठवलेला अंक असं वरवरचं. नवरा म्हणाला मग जेवायलाच बोलाव. अनोळखी माणसाला एकदम जेवायला बोलवायचं? काय बोलायचं? पण उत्सुकतेपोटी तिने ते केलं. मनात कुठेतरी प्रश्न होता. तेव्हा उत्तर पाठवलं असतं तर आयुष्याला वेगळं वळण लागलं असतं का? स्वत:च्या संसाराची बेरीज वजाबाकी मनातल्या मनात करून झाली. सगळं आलबेल होतं. पण तो काय करतो? त्याचा संसार? तिला स्वत:चीच लाज वाटली. आता इतक्या वर्षांनी असा विचार मनात तरळून जावा. जाऊ दे. त्याला एकदा येऊन तर जाऊ दे, मग नाही संपर्क ठेवायचा.<br /><br />तो आला आणि तिला तो मुळ्ळीच आवडला नाही. म्हणजे पहिला प्रभाव वगैरे म्हणतात ना तो काही पडला नाही तिच्यावर. त्यावेळेस उत्तर पाठवलं नाही ते किती बरं झालं. येताना कवितांचं बाडच घेऊन आला होता. कवितांवर कविता वाचत राहिला. नवरा कामाचं निमित्त काढून उठलाच तिथून. जाता जाता तिच्याकडे मिश्किलपणे हसून पाहायला तो विसरला नाही. ती ऐकत राहिली. ओढून ताणून छान, मस्त म्हणत राहिली. तीन चार तासांनी तो गेला. पुढच्यावेळेस आणखी कविता आणतो म्हणाला.<br /><br />गेल्यानंतर त्याचा फोन आला, फेसबुकवरून तो पत्र पाठवत राहिला. तिने आता काय करावं? म्हणजे पत्रांना उत्तर नाही पाठवत ती पण तो तिच्या गावात येतो. पुढच्या वेळेस कवितांचं बाड घेऊन आला आणि घरी येतो म्हणाला तर...? काय करायला हवं तिने? सुचवाल एखादा मार्ग?</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-2659086454326813403?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com5tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-33805791694505731752011-11-23T08:59:00.003-05:002012-01-27T19:52:16.638-05:00माझा स्पेलिंग बी स्पर्धेतील सहभाग<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">"आई, मी स्पेलिंग बी मध्ये भाग घेतेय." मुलीने जाहीर केलं आणि माझा चेहरा खाडकन उतरला.<br />"अगं त्यासाठी स्पेलिंग यावी लागतात." माझ्या स्वरातली अजिजी तिच्या पर्यंत पोचली नाही.<br />"मग?"<br />"मला येत नाहीत."<br />"पण भाग मी घेणार आहे. खी खी खी...." <br />"हो, पण तुझी तयारी मला करून घ्यावी लागेल नं." माझं केविलवाणं स्मित.<br />"ईऽऽऽ त्यात काय आहे. तू मला शब्द विचार, मी स्पेलिंग सांगेन."<br />"अगं पण ते शब्द विचारता यायला हवेत ना मला?"<br />मुलगा फजिती बघायला उभा होताच. फजितीची फटफजिती झाली तर पाहावी म्हणून तोही मध्ये पडला.<br />"बाबा तर म्हणत होता तुझ्याकडे इथली पण पदवी आहे."<br />"शिक्षणाचा काही उपयोग नसतो काहीवेळेस"<br />"हं..........खरंच की." एकदम साक्षात्कार झाल्यासारखं तो म्हणाला. घाबरायलाच झालं. पठ्ठ्या एकदम शाळा सोडून द्यायचा, शिक्षणाचा उपयोग नसतो त्याचं उदाहरण समोरच आहे म्हणून.<br />तो पर्यंत मुलीने शाळेतून आलेला शब्दांचा कागद पुढे केला. पाहिलं आणि धडधडलं. किती हे शब्द. हे सगळे विचारायचे?<br />"विचार ना." मुलगी वाट बघत, मुलगा आव्हान दिल्यासारखा.<br />एकदा कागदावर नजर रोखत, एकदा तिच्याकडे कटाक्ष टाकत पटकन किती शब्द विचारता येतील याचा मी अंदाज घेतला. मला उच्चार करता आले आणि तिला स्पेलिंग्ज सांगता आली. दोघी खूश. <br />"उरलेले शब्द नंतर. आता कंटाळा आलाय."<br />"दे मग तो कागद."<br />"नको राहू दे माझ्याकडे."<br />"कशाला?" ती तशी सरळ आहे त्यामुळे तिचे प्रश्न पण सरळच असतात. उगाच वाकडा विचार, कुसकट प्रश्न असं मिश्रण नसतं. पण सुपुत्र कडमडलेच मध्ये. <br />"राहिलेल्या शब्दांचा अर्थ गूगल करणार असेल आई. उरलेले शब्द नंतर विचारते म्हणाली ना."<br />"शाबास! कसं बरोबर ओळखलंस. फुटा आता."<br />"म्हणजे?"<br />"निघा इथून असा आहे त्याचा अर्थ."<br />माझी खरी कसोटी होती उच्चारांची. गूगल करून उच्चार थोडेच सापडतात? माझ्याच वाट्याला असे शब्द का येतात कुणास ठाऊक. पुन्हा आपण उच्चार चुकीचा करतोय हे कळत असतं तर तो चुकीचा कसा करू? ते नेमकं दुसर्यालाच समजतं. चुकीचं हे नेहमी असं असतं. आपल्याला आपली चूक वाटतच नाही. परवा एका मैत्रिणीकडे गेले होते. अपार्टमेंटचा नंबर सांगणारा बाण होता. त्या बाणाच्या दिशेने तीन वेळा गाडी नेली पण इमारत काही दिसेना. म्हटलं. अपार्टमेंटवाले बाणाची दिशा दाखवायला चुकले बहुतेक. तसं असतं हे. आपण चुकलो असं वाटतच नाही त्यामुळे सगळ्या समस्या. <br /><br />माझा वाढदिवस नोव्हेंबर मध्ये. ऑफिसमध्ये कुणी विचारलं की दुसराच महिना सांगावा असं वाटतं. नोव्हेंबर म्हटलं की लगेच<br />"ओ यू मीन नोवेंबर?" आलंच. पुन्हा आमच्या मराठीत असंच म्हणतात असं कसं सांगणार, तरी कधीतरी पुराव्यानिशी सिद्ध करता यावं म्हणून भिंतीवर लटकवलेल्या कालनिर्णयवर पण पाहून खात्री केली नोव्हेंबरची. हापिसात सर्वांना तेवढं मराठी यायला लागलं की दाखवेन. नाहीतरी उठसूठ ’नमस्ते’ करत राहतात त्याऐवजी असं काहीतरी शिका म्हणावं. <br />हल्ली तर कुणाचं लक्ष नाही किंवा नीट ऐकलं नाही म्हणून कुणी ’से इट अगेन’ म्हटलं की मला वाटतं, चुकला उच्चार. मग बरोबर केलेल्या उच्चाराचीही वाट..... सगळी अक्षरं एकत्र करून शब्द म्हणण्यापेक्षा सुट्टी अक्षरं खपवावीत त्यापेक्षा, नाहीतर सगळा व्यवहार इ मेलने. बोलायचं म्हणून नाही. या सगळ्या युक्त्या मुलीसमोर चालणार्या नव्हत्या. घरात पितळ फार लवकर उघडं पडतं/ पितळी फार लवकर उघडी पडतात.<br /><br />दुसर्या दिवशी ज्या शब्दांचे अर्थ माहीत नव्हते त्यांचे गूगल करून शोधले. उच्चारांची बोंब होतीच पण आता निदान अर्थ तरी माहीत होते. तरीही संकट आवासून उभं होतंच. ते कधी पडत नाही, उभंच राहतं. उच्च्चार नीट झाला नाही तर मुलगी स्पेलिंग कशी सांगणार. चुकली की स्पेलिंग सांग म्हणणार. स्पेलिंग सांगितलं की चुकीचा उच्चार केला म्हणून डोळे गोल बिल फिरवून नाराजी व्यक्त करणार. इतकी वर्ष अशा प्रसंगातून सुटण्याचा माझ्याकडे उत्तम मार्ग होता,<br />"माझ्या मागे काय लागता. मी किती करू, नोकरी पण करायची, घरकाम पण करायचं, अभ्यास पण घ्यायचा...." अर्धा तास तेच तेच ऐकायला नको त्यामुळे पोरांनी आधीच पोबारा केलेला असायचा. पण आता तेही फारसं मनावर घेत नाही कुणी. बाकिची कामं करून टाकतात तेवढ्या वेळात.<br /><br />Liz - मराठी इंग्लिशमध्ये लिझ म्हटलं की इंग्लिश इंग्लिश मध्ये त्याचं Lease होतं. Rich आणि Reach, be आणि bee माझा उच्चार दोन्हीसाठी एकच असतो. थोडे दिवस मग मी असे आणखी कुणी उच्चार करतं का यावर पाळत ठेवली. बर्याच मैत्रिणी निघाल्या तशा. पण हा पुरावा फारसा मौल्यवान नव्हता मुलांसाठी. पण आमच्या स्पॅनिश बंधू भगिनी माझ्या स्टाइलचेच उच्चार करतात हे कळल्यावर आधी पोरांना सुनावलं.<br />"बघा, हा काही आमच्या इंग्रजी शिक्षकांचा दोष नाही. त्यांनी बिचार्यांनी आम्हाला नीटच शिकवलं होतं. हे इंग्लिशच विचित्र आहे." दोघा भावंडांनी फक्त एकमेकांकडे पाहिलं.<br /><br />"जाऊ दे ना मी वेगवेगळ्या उच्चारांचा सराव करते. परीक्षक स्पॅनिश, चायनीज असले तर" मुलीने शरणागती पत्करली. एरवी प्राण गेला तरी लढायचे वगैरे धडे देते मी ते आवरले यावेळेस. गेल्या तीन आठवड्यात वेगवेगळ्या उच्चारात शब्दांची तयारी झाली आहे. लवकरच किल्ला सर करायचा आहे." बघू काय होतं ते.<br /><br /><b>ता. क</b>. - या वर्षी मी देखील तिच्या शाळेत स्पेलिंग बी च्या प्राथमिक फेरीसाठी परीक्षक आहे :-) फक्त तिच्या गटाला नाही. सुटली....<br /><br /><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-3380579169450573175?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com6tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-64074151616812178802011-11-12T17:54:00.004-05:002012-01-27T18:48:38.734-05:00प्रवास.....<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><span style="font-size: small;">गेल्या आठवड्यात मायदेशातून परत आले माझ्या देशात. दरवेळेला बसतो तसा सांस्कृतिक धक्का नाही बसला यावेळेस. कदाचित वर्षाच्या आत फेरी झाली म्हणून जाणवलं नसावं. प्रकर्षाने जाणवलं ते इतकंच की प्रवासात सहप्रवासी संवाद साधायला अजिबात उत्सुक नाहीत. एअरपोर्ट ते पुणे के. के. ट्रॅव्हल्सने गेले. तीन तासाच्या प्रवासात अगदीच हु का चु न करता कसं बसणार म्हणून मी काही ना काही बोलायचा प्रयत्न करत होते पण बरोबरच्या प्रवाशांना काहीच रस नव्हता. बाजूला बसलेल्या बाई तर मराठी बोलेचनात. मला वाटलं खूप वर्ष परदेशात राहिलं की होतं ते झालं असावं याचं. पण त्या फक्त ८ दिवसांसाठी गेल्या होत्या दुसर्या देशात. शेवटी ड्रायव्हर आणि मी, आम्ही मात्र जिव्हाळ्याच्या चार शब्दांची अदलाबदल केली. बाकी सारा प्रश्नोत्तरांचा खेळ. म्हणजे मला कुणीच काही विचारलं नाही. मी विचारलेल्या प्रश्नांना फक्त उत्तरं दिली. तेवढ्याही त्या प्रवासात ड्रायव्हर महाशयांनी त्यांच्या बाजूला बसलेल्या प्रवाशाला विचारलं,<br />"तुम्ही शूज काढलेत का आत्ता?"<br />ते गोंधळलेच.<br />"हो, का?"<br />"वास मारतोय" असं म्हणत ड्रायव्हरनी खिडकी उघडली.<br />प्रतिक्षिप्त क्रिया होऊन मी पुढे पसरलेले पाय मागे घेतले :-).<br />प्रत्येकाला आपल्या पायाचा तर....ही शंका असणारच मनात. पण बाकी सारे स्थितप्रद्न्यासारखे बसण्यात यशस्वी झालेले दिसले. घर आलं आणि श्वास घेतला मोकळा. संपला एकदाचा प्रवास.<br />रत्नागिरीहून पुण्याला येताना तोच अनुभव. बाजूला बसलेली सहप्रवासी अगदी थंड स्वरात विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तरं देत होती. बाकी फोनवर बोलणं, नाहीतर इ मेल तपासणं हेच अव्याहत.<br /><br />परत येताना विमानातल्या १६ तासात मला आठवत राहिलं वीस पंचवीस वर्षापूर्वीच्या प्रवासाचं स्वरुप. प्रवासात झालेल्या ओळखी, काही टिकलेल्या, बर्याच प्रवास संपल्या संपल्या विरुन गेलेल्या. पुसट होत गेलेले चेहरे, प्रसंग.....ते देखील एकाशी दुसर्याचा काही संबंध नसलेले.<br /><br />बाहेरगावाहून रत्नागिरीला परत आलं की हमखास कुणीतरी आडगावात जाणारं असायचं गाडीत. स्टॅडवर वेळ काढायचा असायचा पाच सहा तास. अशा प्रवाशांचे ते पाच सहा तास गाडीत झालेल्या ओळखीवर आमच्या घरी जायचे. <br /><br />८३-८४ च्या आसपासची गोष्ट. परळ ते रत्नागिरी. काका (मावशीचा नवरा) आले होते पोचवायला बस स्थानकावर. नाव पाहून गाडीत बसणार तर ही गाडी नाहीच असं म्हणाले कंडक्टर. आम्ही आपले सारखे चौकशी करत. शेवटी कळलं तीच गाडी होती रत्नागिरीला जाणारी. गेली निघून. मग काकांनी चौकशीच्या तिथे धारण केलेला रुद्रावतार. शेवटी एस. टी. ने पैसे परत करण्याचं केलं मान्य. पण आता दुसरी समस्या. आरक्षण कुणा दुसर्याच्या नावाने केलेलं. पैसे त्याच्याच नावाने मिळणार. त्यानंतर बोरिवलीच्या ते रहात तिथल्या परिसरात प्रत्येकाला ठाऊक होतं की पाखर्यांच्या नावाने मनिअऑर्डर आली तर देसायांकडे पाठवायचं. <br /><br />त्याही आधी म्हणजे गुजरात जवळच्या पालघरला आम्ही रहायचो तो काळ ७७-७८ सालचा. बहीण कोकणात गेली होती आजी आजोबांकडे. तेव्हा फोन घराघरात नव्हता. परत येताना ओळखींच्या बरोबर ती मुंबईला येणार होती. माझे काका तिला पालघरला आणून सोडणार होते.<br />अख्खा दिवस पुतणीची वाट पहात काका स्टॅडवर उभे. आत्ता आली गाडी तर.....या भितीने जेवणासाठीही त्यांना तिथून निघता येईना. कंटाळून संध्याकाळी शेवटी ते परत गेले. माझे वडिल संध्याकाळपर्यंत मुलगी आली नाही म्हणून रात्री त्यांच्या घरी पोचले. काका आणि वडिलांची वरात ओळखींच्यांच्या घरी. पाहातात तर तिथे सगळी जेवत बसलेली. गाडी कोकणातून सहा तास उशीरा सुटली होती. पण एकमेकांशी संपर्क साधायला मार्गच नव्हता काही. <br /><br />त्यावेळचा प्रवास, त्यातून घडलेले किस्से त्या त्या वेळेस फारसे महत्वाचे वाटले नव्हते नक्कीच. पण आता मात्र त्या क्षणांची मजा औरच वाटते; विशेषत: हल्ली होणार्या प्रवासात तसं काही घडतच नाही तेव्हा.......</span></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-6407415161681217880?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com4tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-21980610540096730882011-09-27T12:00:00.005-04:002012-01-27T18:46:04.510-05:00एकांकिका<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">खूप दिवसात ब्लॉगवर यायलाच जमलं नाही. एकांकिकेच्या गडबडीत वेळच झाला नाही. गेले चार महिने दोन एकांकिका बसवत होतो आम्ही. म्हणजे मी आणि माझा नवरा. 'खेळ' आणि 'सांगायचं राहिलंच'<br />कलाकार आणि मित्रमंडळी होतीच मदतीला. पण नाट्यगृह आरक्षित करणं, तिकीटं विकणं, जाहिरात करणं, एकांकिकेची जाहिरात करताना संकेतस्थळासाठी वर्णन, रेडिओसाठी वेगळं, माहितीपत्रकाकरता निराळं.....खूप कामं. आणि सराव, सराव, सराव....त्यात एका एकांकिकेत भूमिका आणि दोन्हीचं दिग्दर्शन. पण छान पार पडलं सारं. २५० च्या आसपास लोक होती. प्रेक्षकांना आवडल्या दोन्ही एकांकिका. या <a href="http://sites.google.com/site/abhivyaktitheater/home">दुव्यावर</a> माहिती आहे. आधी केलेल्या एकांकिकाच्या क्लिप्स आहेत त्या पहा. कळवा मला कशा वाटल्या. या वर्षीच्या एकांकिकेची डी. व्ही. डी. आली की त्याच्या क्ल्पिप्स घालेन. वाचकांपैकी अमेरिकतलं कोणी असेल तर तुमच्या इथे (मंडळात) अभिव्यक्तीच्या एकांकिका करायला मिळतील का किंवा कुणाशी त्यासाठी संपर्क साधता येईल ते कळवलंत तर आनंद होईल.<br /><a href="http://sites.google.com/site/abhivyaktitheater/home">http://sites.google.com/site/abhivyaktitheater/home</a></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-2198061054009673088?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-52993732366268445832011-07-15T20:43:00.006-04:002012-01-27T19:55:06.608-05:00अबब अमेरिका<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">(लहानपणी मावसभावाकडे सोवियत रशियाचा कुठलातरी अंक यायचा त्यावरुन आम्ही अमेरिका कशी आहे ते ठरवायचो :-). त्या अमेरिकेत पंधरा वर्षापूर्वी पाऊल ठेवलं तेव्हा असलेल्या आमच्या अज्ञानाचा हा मजेशीर आलेख. आताच्या सारखं अद्यायावत माहितीच्या आधारे 'आलो की झालो इथलेच' पेक्षा फार वेगळा काळ होता तो हे लक्षात घेऊन वाचावे.)<br /><br />"प्लीज कॉम्प्रमाईज विथ देम"<br />"सॉरी, नो कॉम्प्रमाईज. इफ यू वॉट यू कॅन कॉल द अॅथॉरिटी" मोटेल व्यवस्थापक आणि टॅक्सी ड्रायव्हरचा वाद चालू होता. मी, माझा नवरा आणि त्याचा मित्र ’दोघांच्या भांडणात तिसर्याचा लाभ’ या उक्तीच्या प्रत्ययाची वाट बघत उभे होतो. सॅनफ्रनस्किस्को ते सॅटारोझा असं टॅक्सीचं भाडं दोनशे डॉलर्स झालं होतं. ड्रायव्हर दिडपड मागत होता तर मोटेलचा मॅनेजर मीटरप्रमाणे घ्यायला सांगत होते. दोनशे म्हटल्यावर माझ्या पोटात खड्डा पडला, त्याचे दिडपट... मनातल्या मनात हिशोब चालू झाला. भांडण ऐकायचं की हिशोब करायचा या कात्रीत सापडायला झालेलं. पण मला त्या दोघांच्या उच्चाराची प्रचंड गंमंत वाटत होती. भारतात आम्ही बिल क्लिंटनचं भाषण लागलं की अपूर्वाईने ऐकायला बसायचो (ऐकायचो म्हणण्यापेक्षा पाहायचो) तेवढाच माझा अमेरिकन इंग्लिशशी संबंध त्यामुळे कसे इंग्लिशमध्ये भांडतायत बघ अशा नजरेने मी नवर्याकडे पाहात होते. तो आपला परत परत पाकिटात दिडशे डॉलर्स आहेत का ते तपासत होता. नाहीतर येणारा पोलिस अनायसे गिर्हाईक मिळालं म्हणून आम्हालाच घेऊन जायचा बरोबर. पण रात्री अडिचच्या सुमाराला हा प्रसंग आपल्या भारतीय मनाला न मानवेल इतक्या शांततेत पार पडला. पाचच मिनिटात पोलिसांची गाडी हजर झाली. आता त्याच्या त्या ऐटदार पोषाखाकडे पाहत मी निस्तब्ध. हे सगळं असंच चालू राहावं असं वाटायला लागलं. पण मी कुरकुर न करता उभी आहे हे पाहून नवर्याला काहीतरी गोंधळ आहे याची जाणीव झाली. मी नक्की कशावर भाळले आहे या कोड्याने त्याच्या कपाळावर एक आठी उभी राहिली. आठ्या एकाच्या दोन आणि दोनाच्या काहीपट व्हायच्या आत सगळं आटोपलं आणि काहीही करायला लागलेलं नसतानाही वेगवेगळ्या अर्थांने आम्ही तिघांनी निश्वास सोडले.<br /><br />अमेरिकन भूमीवरच्या या पहिल्या प्रसंगाची उजळणी करत मोटेलच्या मऊ मऊ गाद्यांवर अंग टाकलं. सकाळी जाग आल्या आल्या खिडकीतून बाहेर पाहिलं तर एक कार्ट पडलेली होती. (तेव्हा तर कार्ट म्हणजे काय हे ही माहित नव्हतं.) अमेरिकेत गाड्या जुन्या झाल्या की रस्त्यावर टाकून देतात हे लहानपणी ऐकलं होतं तेव्हापासून आपण त्यातली एखादी उचलून आणावी असं वाटायचं. मी नवर्याला गदगदा हलवलं.<br />"अरे काहीतरी हातगाडी सारखं पडलंय बघ. आपण आणू या?"<br />"अं...काऽऽऽय?" असं काहीसं पुटपुटत त्याने कुस वळवली.<br />" अरे इकडे लोकं गाड्या टाकून देतात ना, तशी ती गाडी असावी असं वाटतय. जरा वेगळीच आहे पण आणते मी. फुकट मिळेल." त्याच्या घोरण्याचा आवाज म्हणजे मुक संमती समजून मी बाहेर डोकावले. घाईघाईत मधलं अंगण ओलांडलं, थोड्याशा उंच भागावर झाडालगत ती कार्ट होती. कुणी बघत नाही हे पाहून आले घेऊन. अमेरिकेतली माझी पहिली चकटफू गाडी दाखविण्यासाठी विलक्षण आतूर झाले होते मी.<br />"अगं ही सामानाची गाडी आहे. तुला कसं बसता येईल यात? आणि ते फुकट बिकट सोडा आता." माझ्या उपदव्यापाने तो चांगलाच चिडलेला.<br />"बरं मग सामान आणू यातून." आलेला राग गिळत मी तहाच्या गोष्टी कराव्यात तसं माझं म्हणणं शांततेत मांडलं. तो काही बोलला नाही. त्याला स्वत:ला नक्की काय करावं ते कळत नसलं की तो मुक धोरण स्विकारतो (असं माझं मत) कार्ट घेऊन आमची वरात थोड्याच वेळात बाजारात चालत जायला निघाली.<br /><br />रस्त्यात माणसं फार नव्हतीच पण गाडीतली एकजात सगळी लोकं कुतहलाने आमच्याकडे पाहात होती.<br />"भारतीय फार नसावेत इथे. सगळे पाहातायत आपल्याकडे." मला एकदम माधुरी दिक्षित झाल्यासारखं वाटत होतं. नवर्याला असं कधी कोणासारखं झाल्यासारखं वाटत नाही. तो कायम तोच असतो.<br />"आहेत थोडेफार असं ऐकलय. आणि तू काय भुरळल्यासारखी करते आहेस. आपण भारताचं प्रतिनिधित्व करतो परदेशात येऊन हे विसरु नकोस."<br />"म्हणजे मी नक्की काय करायचं, तू पुरेसा आहेस भारताचं प्रतिनिधित्व करायला आणि चालते आहे की नीट."<br />"हवेत गेल्यासारखी चालते आहेस."<br />"मी नेहमी तशीच चालते, शाळेत उड्या मारत चालते म्हणायचे मला."<br />"इथे नका मारु तशा उड्या."<br />"आधी माहित होतं ना कशी चालते ते मग कशाला केलंस......" विषय वेगळ्या दिशेने वाहू लागला तो पर्यंत लोकांच्या नजरांना झेलत दुकानापाशी आलो म्हणून थांबावं लागलं आणि त्याचवेळेला त्या नजरांमधला छुपा अर्थ कळला. इतर लोकं कार्टमधून सामान आणून गाड्यात भरत होते. जिथे तिथे कार्ट आवाराच्या बाहेर नेऊ नका असं लिहलेलं. मग ती कार्ट आमच्या मोटेलपर्यंत कशी पोचली. कुणीतरी माझ्यासारखंच.....?<br /><br />मी महतप्रयासाने मिळवलेली गाडी तिथेच सोडून देताना फार जड झालं मन. हातात सामान घेऊन आम्ही परत निघालो तेव्हा लक्षात आलं की रस्त्यात अधूनमधून दिसणारी माणसं तोंडभरुन हसतात आणि हाय हॅलो करतात. इकडे तिकडे बघत आपलं लक्षच नाही असं भासवत ओळखीच्या लोकांनाही टाळण्याची कला इथे उपयोगी पडणार नाही हे पटकन समजलं. आधी अवघडल्यासारखं, मग जिवणी ताणून चेहर्यावर भलं थोरलं स्मितहास्य ठेवत मोटेलमध्ये पोचलो. पण तोपर्यंत तोंड इतकं दुखायला लागलं की हुप्प करुन गप्प राहावसं वाटायला लागलं. नवरा तर इतका खुष झाला या लोकांवर की सारखं आपलं रस्त्यावर रस्त्यावर चल सुरु झालं त्याचं.<br /><br />दुसर्यादिवशी नवर्याचा एक मित्र आला तोही नवीनच होता अमेरिकेत पण जुना झाल्यासारखा वागत होता. एक दिवसाचा जास्त अनुभव होता ना त्याच्या गाठीशी. त्याने मग आम्हाला रस्ता कसा ओलांडायचमा असे मुलभूत धडे दिले. आम्ही निघालो त्याच्या मागून. त्याने असे आणखी दोन तीन नवखे पकडून आणले होते तेही निघाले बरोबर. आता प्रात्यक्षिक. रस्ता ओलांडण्याच्या जागी आलो आणि त्या मित्राने पुढार्यासारखा हात वर केला 'थांबा' या अर्थी. सगळे पावलांना ब्रेक दाबल्यासारखे जागच्या जागी खिळले.<br />एकदम पावलं जड झाली. भरधाव वेगाने धावणार्या मोटारी, रस्त्यावर कर्फ्यू असल्यासारखा माणसांचा शुकशुकाट आणि लाल, पिवळा, हिरवा असे झटपट बदलणारे सिग्नल ’रस्ता फक्त वाहनांसाठीच’ चा सूर लावून दटावतायत असंच वाटत होतं. यातून पलिकडे जायचं कसं. पण तिथे एक बटण होतं ते दाबलं की चालायची खूण येते. मित्राने बटण दाबलं. तो आता टेचात निघाची खूण करणार तितक्यात <br />"अरे वा"<br /> असं म्हणत मी लांब उडीच्या शर्यंतीत भाग घेतल्यासारखं साईडवॉकवरुन रस्त्यावर उडी टाकली. माझ्या मागून बाकिच्यानी पण चार पावलं टाकली आणि भयाने अक्षरश: थरकाप उडाला. आमच्यासमोर त्या सिग्नलचा रंग बदलला आणि आता तो लाल हात डोळे मिचकावल्यासारखा थांबण्याची खूण करत होता. नजर टाकू तिथे चारी बाजूने खदाखदा हसत कारची चालू इंजिन्स आमच्याकडे पाहात उभी. आतले डोळेही आमच्यावर रोखलेले. या लोकांना इतकी कमी लोकं रस्त्यावर पाहायला मिळतात ना, की बघत राहातात सर्कशीतला प्राणी रस्त्यावर आल्यासारखं. आता काय करायचं? मागे जायचं की पळत पुढे? आमच्यातले निम्मे आले तसे मागे गेले, उरलेले धावत पुढे. मी थोडं मागे पुढे केलं आणि नवर्याच्या मागून पुढे धावले. पलिकडे जाऊन मागे गेलेले परत येतील याची वाट पाहात उभे राहिलो, तितक्यात पाहिलं की आमच्याबरोबर रस्त्यावर उतरलेली काही अमेरिकन माणसं हलत डुलत मजेत येत होती. त्यांना आमची त्रेधातिरपीट म्हणजे गंमंतच असावी. पण मग हे का नाही धावले हे रहस्यच होतं. आता ते उलगडल्याशिवाय चैन पडणार नव्हतं.<br /><br />त्यांच्या त्या हलत डुलत चालीचं रहस्य कळायला मात्र बरेच दिवस लागले. तोपर्यंत ’वॉकिग सिग्नल’ दिसला की ’अरे, चलो, चलो’ म्हणत आमची सगळी गॅग धावण्याच्या शर्यंतीत भाग घेतल्यासारखी पळत सुटायची. आता मागे पुढे न करता पुढेच पळायचं असं त्या मित्राने बजावलं होतं. कधीतरी वाहन चालनाचा परवाना वाचताना कळलं की तो लाल हात डोळे मिचकावयला लागतो ते रस्त्यावर पाऊल न टाकलेल्यासाठी. एकदा तुम्ही रस्त्यावर आलात की जा अगदी आरामात. हे कळल्यावर मग आम्हीही कुणाच्या बापाचं काय जातं थाटात......चालायला लागलो.<br /><br />मोटेलचे दिवस संपले आणि अपार्टमेंटमध्ये राहायला आलो. आल्या आल्या आवारात कचर्याच्या पेटीत मायक्रोव्हेव टाकलेला पाहिला. कार्टसारखं करावं का असं वाटून गेलं पण.... खूप गोष्टीचं अप्रूप होतं, पण आवारातला पेपर रॅक मला अतिशय आवडला. एकदा पैसे टाकले की कितीही प्रती घ्या. माझ्या दृष्टीने हा रॅक मल्टीपर्पज होता. <br />"भारतात असतो तर शेजार्यापाजार्यांसाठी पण घेता आली असती नाही वर्तमानपत्र?" नवर्याने थंड नजरेने पाहिलं. (नशीब मायक्रोव्हेव बद्दल काय वाटतं ते बोलले नव्हते.) त्या थंड नजरेचा अर्थ मुर्ख, बावळट, जास्त शहाणी असा असतो. बोलण्याचं धाऽऽऽडस नाही ते असं नजरेतून डोकावतं. (ह्या माझ्या वक्तव्याचा त्याच्याकडून निषेध) तरीही मी खुंटा बळकट केल्यासारखं म्हटलं.<br />"आणि केवढी रद्दी जमवता आली असती. ती विकून...." त्या रॅकचं दार आत्ताच ही सगळी वर्तमानपत्र काढून घेते की काय या भितीने त्याने धाडकन लाऊन टाकलं.<br /><br />हे घराच्या बाहेरचं. आत गेल्यावर ते भलं मोठं घर आधी फिरुन पाहिलं. ठिक होतं सगळं पण मोठा प्रश्न पडला, कपडे वाळत कुठे घालायचे? ही माणसं काय करतात कोण जाणे. सारखी मेली स्विमिंग पूलमध्ये धपाधप उड्या मारत असतात. यांच्या ओल्या कपड्याचं काय? बाल्कनीतून स्विमिंग पूलजवळ्च्या अर्धवस्त्र नार्यांकडे बघत मी विचारात गुरफटले. तितक्यात ’ हे ’आलेच <br />"स्विमिंग पूल बघायचाय?" माझा खोचक प्रश्न. पण तो माझ्या बाजूला उभा राहून निसर्ग सौदर्य पाहाण्यात इतका मग्न झाला की माझा प्रश्न त्याच्यापर्यंत पोचलाच नाही. ती संधी साधून म्हटलं,<br />"कपडे धुवायचे आहेत."<br />"अरे देना मग, मी धुऊन आणतो"<br />"तू?" मी नुसतीच त्याच्याकडे अवाक होऊन पाहात राहिले. स्विमिंग पूल याला दारुसारखा चढला की काय?<br />"अगं पूलच्या बाजूलाच असतं मशीन, तिथे येतात धुता"<br />"तरीच" मी माझ्या नजरेत ’तरीच’ मधला भाव आणला.<br />"अरे पण पैसे, आय मीन डॉलर्स?"<br />"पंच्याहत्तर सेंट मध्ये कितीही कपडे धुता येतात."<br />"बाप रे, मग रांगच असेल मोठी"<br />"मशिन नाही गं बाई मशिन्स असतात"<br />"बरं बरं कळलं." असं म्हणत मी भारतातून आणलेल्या सगळया बॅग्ज रिकाम्या केल्या.<br />"एवढे कपडे?" तो दचकलाच ढिग पाहून.<br />"७५ सेंट मध्ये कितीही धुता येतात ना?" तो कपडे घेऊन घाटावर आय मीन मशिनवर गेला. <br /><br />मी जेवणाच्या तयारीसाठी आत वळले. पोळीसाठी कुणीतरी ऑल परपज फ्लॉवर मिळतं ते वापरायचं म्हणून सांगिंतलं होतं. आम्हीही बिनदिक्कत एक मोठं पोतंच आणलं त्याचं. मी खा किती खायच्या त्या पोळ्या या थाटात आणि नवरा घे गं बाई तुझी एकदाची कणीक या आनंदात. त्याच उत्साहात मी ते पोतं उघडलं.<br />’अगं बाई इकडची कणीक पांढरीशुभ्र असते की काय?’ अमेरिकेचं सगळंच बाई न्यारं या कौतुकात मी पिठाकडे पाहात राहिले, विचारायला कुणी नव्हतं म्हणून पिठालाच विचारल्यासारखं. पाणी घातलं तर त्या पीठाचं पिठलं झालं. पोळ्याऐवजी आंबोळ्या मिळाल्या आणि आम्ही आपलं, नाहीतरी आंबोळ्या होतच नाहीत फारशा तर खाऊया आता म्हणून दोन महिने ते पीठ संपेपर्यंत समाधान करुन घेतलं. <br /><br />ऑलपरपजसारख्या (मैदा) कितीतरी शब्दांनी आम्हाला फसवलं पण आम्हीही पुरुन उरलो, आमच्या अज्ञानात कुणी ना कुणी भर घालत राहिलं. त्यानंतर ही साखळी गेली पंधरा वर्ष चालूच आहे. एका अज्ञानातून ज्ञानाच्या कक्षेत प्रवेश केला की नवीन काहीतरी येतंच......</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-5299373236626844583?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com5tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-47485837250829272102011-07-07T17:31:00.004-04:002012-01-27T19:55:39.057-05:00हाताची घडी तोंडावर बोट!<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">(बदली शिक्षक म्हणून आमच्या राज्यात शाळांमध्ये काम करता येतं. त्यासाठी शिक्षणक्षेत्रातील पदवी नसली तरी चालते, पण प्रशिक्षण घ्यावं लागतं. मी तीन चार वर्ष हे काम केलं, तेव्हा आलेल्या अनुभवांपैकी ह्या गमतीदार आठवणी. स्पेशल प्रोग्रॅमधली मुलं मात्र झोप उडवतात त्यांच्या वागण्याने आणि ती ज्या परिस्थितीत वाढत असतात ते पाहून. त्यावर नंतर केव्हातरी.)<br /><br />महाविद्यालयात असताना घराजवळच्या पोलिस लाईनीतल्या मुलांच्या घेतलेल्या शिकवण्या एवढ्या पुण्याईवर मी अमेरिकेतल्या शाळेत शिकवायला जायचा बेत जाहीर केला आणि खिजवल्यासारखा हसला नवरा. तिकडे केलं दुर्लक्ष पण मुलगा म्हणाला,<br />"आई, तू गणित शिकवणार शाळेत जाऊन?"<br />"मग? शिकलेली आहे मी भारतात."<br />"पण तुला नाणी कुठे येतात ओळखता?"<br />"तुला कुणी सांगितलं?"<br />"मी क्वार्टर मागितलं की तू एकेक नाणं काढून त्याच्यावरचं चित्र बघतेस, चित्र कुणाचं ते कळत नाही तुला."<br />"हे बघ, गांधीजी असतात का त्या नाण्यावर? (नोटावर असतात हे ठाऊक आहे, पण तेच मनात भिनलेलं आहे) नाही ना? मग कसं ओळखणार रे?"<br />"पण मग कशाला बघतेस चित्र?"<br />"उद्योग नाही म्हणून. पुढे बोल."<br />"क्वार्टर म्हणून डाईम देतेस असं सांगत होतो."<br />"भारतातली नाणी आणून दे मला. बघ किती पटकन ओळखते ते. तू अभ्यासाला बस आता."<br />त्याला घालवला खरा, पण पहिले धडे नाण्याचे घ्यावे लागणार हे लक्षात आलं. शाळेत जायच्या आदल्या दिवशी नवर्याला म्हटलं,<br />"काही आलं नाही तर तुला फोन केला तर चालेल ना?"<br />"तुझं अडणार म्हणजे गणित. एखादाच तास असेल तर चालेल."<br />त्याच्या आँफिसातला फोन मी शाळेत असताना सारखाच घणघणायला लागला.<br />"मला वर्क फ्राँम होम पोझिशन मिळते का पाहतो आता. म्हणजे दोन दोन नोकर्या घरातूनच करता येतील."<br />मी न ऐकल्यासारखं करत तयारी करत होते.<br />नाणी पुठ्ठ्यावर चिकटवून खाली नावं लिहिली. मुलांसमोर फजिती नको.<br /><br />पहिला दिवस. दुसरीचा वर्ग. मार्च महिन्यातला सेंट पॅट्रीक डे.<br />गोष्ट वाचून दाखवायची होती. तसं सुरळीत चाललं होतं. Leprechaun इथे गाडी अडली. उच्चार लेप्रचॉन की लेप्रचन? का काहीतरी वेगळाच. मी एकदा हा एकदा तो, दोन्ही उच्चार करत गाडी हाकली. घरी येऊन म्हटलं आज लेपरचनची गोष्ट सांगितली. मुलाचं आपलं खुसखुस, खुसखुस.<br />"हसू नको. नीट सांग काय ते."<br />"लेप्रीकॉन आहे ते" वर म्हणाला,<br />"तू माझ्या वर्गावर येऊ नको. घरीच शिकव मला काय असेल ते."<br /><br />त्याच्या नाही पण दुसर्या वर्गांवर जाण्याची माझी चिकाटी दांडगी. दुसर्या दिवशी गेले तर संगीताचा वर्ग माझ्या माथ्यावर मारलेला. सारेगमप ही मला कधी सुरात म्हणता आलं नाही तिथे मी काय संगीत शिकवणार आणि तेही इंग्लिशमध्ये.<br />मी कार्यालयात गेले. माझे थरथरणारे हात, भेदरलेला आवाज याने काही फरक पडला नाही,<br />"आज वेळ मारून ने. उद्या कुणालातरी आणतो आम्ही."<br />धक्काच बसला, माझं काम वेळ मारून नेणं होतं. मेलं, घरी तसंच, इथेही तेच. कुण्णाला म्हणून किंमत नाही माझ्या कामाची.<br />रागारागातच वर्गात सूर लावला. दिवसभर भारंभार मुलं येत होती संगीत शिकायला. आऽऽऽऽ लावता लावता थकून जायला झालं. कुणी काही विचारलं की थातूर मातूर उत्तरं देऊन भागत नाही पोरांसमोर. उलट सुलट विचारत राहतात. एकदा बिंगं फुटतंय असं वाटलं तसं एका मुलाला वर्गाच्या बाहेर काढलं. तो हटून बसला.<br />"मिस, मी का जायचं वर्गाच्या बाहेर?"<br />"मला तोंड वर करून विचारतो आहेस. जा म्हणतेय तर व्हायचं बाहेर." आमच्यावेळेस होतं का असं धाडस शिक्षकांना विचारण्याचं. त्यावेळेस मिळालेल्या काही काही शिक्षांचं कोडं मला अजून उलगडलेलं नाही :-) पण हे त्या मुलाला काय कळणार, कप्पाळ. कारण सांगितलं तसा तो बसला बाहेर जाऊन. थोड्यावेळाने एक उंच शिडशिडीत माणूस दारावर टकटक करत.<br />’हा शिक्षक की पालक?’ विचार मनात येतोय तोच तो म्हणाला,<br />"बरं दिसत नाही मूल बाहेर, आत घे त्याला."<br />'बरं दिसायला काय ती झाडाची कुंडी आहे?' हे मनातल्या मनात<br />मी घरात नाही पण बाहेर जरा टरकूनच वागते. तू कोण सांगणारा वगैरे न विचारता मुकाट्याने त्याला आत घेतलं. नंतर कळलं की शाळेचा प्रिन्सिपाँल होता तो किडकिड्या.<br /><br />त्यानंतर रोज रात्री इंग्लिश गाणी शिकण्याचा सपाटा लावला मी घरी, कारण इतकं सगळं होऊनही त्या शाळेने माझी सलग पंधरा दिवसासाठी संगीत शिक्षिका म्हणून नेमणूक करून टाकली होती. पोरं कितपत शिकली देवजाणे पण मला बरीच गाणी यायला लागली आणि नवरा, मुलगा दोघांना जी काही इतर गाणी येत तीही विसरले ते दोघं. नवरा तर म्हणाला,<br />"तसा मी बरा कमावतोय की, तुला खरंच गरज आहे का गाणीबिणी शिकवण्याची?" मी उत्तर न देता मोठ्याने गाणं म्हणत राहिले.<br /><br />सगळी गोरी मुलं मला तरी सारखीच दिसतात. त्यामुळे एखाद्या भारतीय मुलाला मी माझं लक्ष्य बनवायची वर्गाच्या बाहेर पडणार असू तर. तिथेही थोडाफार गोंधळ होतोच. सगळी दाक्षिणात्य मुलंही मला एकसारखीच वाटतात. त्या दिवशी मुलांना खेळायला घेऊन गेले मैदानावर. कसं कोण जाणे पण बाहेर जाताना नेलेली मुलं आत येताना बदलली. ती सुद्धा मुकाट्याने चला म्हटल्यावर रांग करून उभी राहिली आणि आली आपली माझ्याबरोबर. वर्गापाशी पोचल्यावर कुणाचं तरी धाडस झालं,<br />"मिस...."<br />"मिस एम" माझ्या नावाची आठवण करून दिली मी. नुसतं मिस काय...., आदर म्हणून नाही कार्ट्यांना.<br />"आम्ही तुमच्या वर्गातली मुलं नाही."<br />"ऑ?" मला पुढे काय बोलावं ते कळेना. दातखिळी बसल्यागत विचारलं,<br />"मग माझा वर्ग कुठे आहे? आणि तुमच्या शिक्षिकेला कळलं नाही तुम्ही माझ्याबरोबर निघालात ते?"<br />"ती सुद्धा तुमच्यासारखीच आहे."<br />"बापरे म्हणजे काय म्हणायचं आहे हिला?" माझ्या काळजातली धडधड लपवीत विचारलं,<br />"म्हणजे सबस्टीट्युट का?"<br />"हो" हुऽऽऽऽश<br />मग आम्ही दोघी बदली शिक्षिकांनी परत मुलांची अदलाबदल केली.<br /><br />हे तसे जरा बरे प्रसंग माझ्या आयुष्यातले. स्पेशल म्हणजे काय त्याचा अनुभव यायच्या आधीचे. स्पेशल वर्गात उभी राहिले आणि कल्लू आडदांड मुलं बघून घाम फुटला. मला वाटलं होतं वर्गात फक्त बारा मुलं आणि काहीतरी स्पेशल करायला मिळणार. पण दृश्यं वेगळं होतं.<br />"व्हॉट्स युवर नेम?"<br />घाबरत मी म्हटलं.<br />"आय डोंट रिमेंबर"<br />"व्हॉट?"<br />"यू कॅन कॉल मी मिस जे." जेहत्ते ठायी काय असतं ते डोळ्यासमोर नाचलं.<br />तेवढ्यात;<br />"स्टुपिड"<br />"बास्टर्ड"<br />असं जोरजोरात किंचाळत दोन मुली मैदानात उतरल्या. चिंतातुर चेहर्याने मी नुसतीच पाहत राहिले. त्याचं भांडण कसं संपवायचं ते कळेना. तितक्यात देवदूतासारखी एक शिक्षिका अवतरली. बटणं दाबल्यासारखी तिने "स्टॉप, स्टॉप" म्हणत दोघींच्या वेण्या ओढल्या. मला खरं तर आता रणांगण सोडून पळायचं होतं. यापेक्षा लेखन बरं.<br />"धिस इज जस्ट अ स्टार्ट." तिने धमकी दिल्यासारखं म्हटलं. मी घाबरून मान डोलवली. दुर्दैवाने चारी बाजूने घेरणं म्हणजे काय हे मला थोड्याच वेळात कळायचं होतं. पोरांना मैदानावर नेलं की आवाज, मारामारी, गोंधळ कुणाला समजणार नाही. मला हे सुचलं म्हणून मी माझ्यावरच खूश झाले. पण कसलं काय जेवणानंतर बाहेर धो, धो पाऊस. शाळेच्या जीममध्ये नेलं मग त्या कार्ट्यांना.<br />"नीट खेळा, मी बसले आहे इथे बाकावर." एका दिशेने माना हालल्या.<br />मी ही निवांत वेळेची स्वप्न पाहत बाकाच्या दिशेने मोहरा वळवला. कुठलं काय, माझी पाठ वळल्या वळल्या झोडपलं त्यांनी एकमेकांना बास्केटबॉलने. मलाही ओरडत ओरडत माझ्या दिशेने येणारा बॉल चुकवण्याच्या प्रयत्नात व्यायाम व्हायला लागला. हळूहळू एकेक जण लागलं, लागलं करत बर्फ लावायला शाळेच्या कार्यालयात. जेनीफर तर बेशुद्ध होवून खाली पडली. माझं मस्तक आता फिरलं. पोरांनी फार पिडलं. माझी असती तर....<br />"ऊठ मेले, तुला काही झालं तर आई, वडील कोर्टात खेचतील मला. दिवाळंच निघेल माझं."<br />दोन्ही खांदे धरुन तिला उभं केलं. गदगदा हलवलं.<br />"आय कॅन्ट ब्रीद...आय कॅन्ट ब्रीद" डोळे गरगरा फिरवत ती तेवढं मात्र म्हणू शकत होती.<br />"मी टू...." मी पुटपुटले. पण एकदम झाशीची राणी संचारली अंगात.<br />"जेने, तुझ्या शिक्षिकेने नोट लिहिली आहे या तुझ्या वागण्याची. नाटक करू नकोस."<br />डोळे गरगरा फिरवले तिने. वाटलं हिच थोबाडीत देतेय की काय माझ्या नाटकी म्हटलं म्हणून. पण जादू झाल्यासारखी जेनीफर तरतरीत झाली. त्यानंतर पुन्हा सगळं त्याच क्रमाने पार पडत राहिलं. शेवटी मीही कार्यालयातून बर्फाचा भलामोठा तुकडा आणला आणि डोक्यावर ठेवला माझ्या.<br /><br /><br />रडत खडत मी बदली शिक्षिकेचं कार्य पार पाडत होते ते एका समरप्रसंगाला तोंड देईपर्यंत. <br />शाळेत पोचले तर बार्बरा जवळीक दाखवित पुढे आली.<br />"तुझ्यावर कठीण काम टाकणार आहे आज."<br />चेहरा पडलाच माझा. पण उगाचच हसले. चेहरा कुठे पडला ते समजत नाही त्यामुळे असं आपलं मला वाटतं.<br />"नवीन शिक्षक आहे आज तुझ्या मदतीला."<br />"नो प्रॉब्लेम." एवढं काय करायचं अगदी एखाद्याला अनुभव नसेल तर.<br />"आय नो हनी." याचं हनी, बनी म्हणजे पुढच्या संकटाची नांदी असते. मी कान टवकारले.<br />"द अदर टिचर इज डेफ..." ती घाव घालून मोकळी झाली. तो झेलायचा कसा हा माझा प्रश्न. माझ्या आत्मविश्वासाचा बंगला कोसळलाच. इथे सगळे अवयव धड असणार्यांशी माझ्या मराठी इंग्लिश बोलण्याची कोण कसरत. त्यात हा बहिरा. म्हणजे मग मुका पण असेल का?<br />जेफचं आगमन झालं आणि नकळत ओठ, तोंड, हात आणि अंग, एकेका शब्दाबरोबर सगळे अवयव हालायला लागले. फार अस्वस्थ झाले मी की बघतच नाही दुसरा ऐकतो आहे की नाही. बोलतच सुटते. त्याच्या ओठांच्या हालचालींशी ताळमेळ घालणं पाचव्या मिनिटाला माझ्या आवाक्याबाहेर गेलं. प्रत्येक मुलाला हातवारे करत आधी माझी आणि नंतर त्याची ओळख हा कार्यक्रम बराच वेळ चालला. त्याच्या ओठांच्या हालचाली समजेना झाल्या तसा मी कागद सरकवला.<br />"यू आर स्लो लर्नर...."<br />"व्हॉट?" मी एकदम डोळे वटारले.<br />"अदर्स अंडरस्टॅड्स माय लिपमुव्हमेंट क्विवली."<br />"मी अदर नाहीये पण."<br />दिवसभर आम्ही प्रेमपत्र लिहीत असल्यासारखे चिठ्ठ्या फाडत होतो. मध्येच तो भारत पाक संबंधावरही घसरला, मग तर काय तागेच्या तागे फाडल्यागत मी लिहीत राहिले. नंतर नंतर मी तो बहिरा हे विसरून जोरजोरात भाषणही दिलं त्याला या विषयावर. पोरं बिचारी कशीनुशी होऊन, न कळणारं सारं मुकाट ऐकत होती. <br /><br />घरी आले की नवरा आणि मुलगा जादूच्या गोष्टी ऐकायला तयार असल्यासारखी सज्ज असायची. नवरोजी चहाचा आयता कप हातात देत श्रवण भक्तीला तयार. रोज एका चहाच्या कपावर इतकी करमणूक? त्यांना त्याची फार सवय व्हायला लागली तसा त्यांचा तो आनंद माझ्या पचनी पडेना त्यामुळे एक दिवस हे शिकवण्याचं महान कार्य सुरू केलं तसंच ते बंदही. माझ्या त्या निर्णयाने बर्याच मुलाचं कल्याण झालं असावं असं मी सोडून सर्वांचं ठाम मत आहे. असू द्यावे ते तसे बापडे :-)<br /><br />(ही पोस्ट मी आधी लिहिली होती पण नंतर काही काही प्रसंग आठवत राहिले तेव्हा नव्यानेच लिहावं असं वाटलं.)</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-4748583725082927210?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com11tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-16038102083830664942011-06-30T09:34:00.001-04:002012-01-27T18:50:13.481-05:00उमेद हरवलेली मुलं.....<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">साहिलच्या चेहऱ्याकडे पाहून त्याच्या आईला गलबलून आलं. पुन्हा तेच. काय केलं की हे थांबेल हेच समजत नव्हतं. गेला महिनाभर सातवीतला साहिल शाळेतून आला की त्याचा अस्वस्थणा, चिडचिड, आदळआपट यातून त्याला बाहेर कसं काढायचं ते पालकांना उमजत नव्हतं. आजूबाजूला घडणाऱ्या, वर्तमानपत्र, दूरदर्शनावर पाहिल्या जाणाऱ्या आणि भारतीयांच्या बाबतीत असं काही घडत नाही असा समज असणाऱ्या या गोष्टी आता त्यांच्याही घरात शिरल्या होत्या. मुल चिडवतात, गे, फॅगेट, स्टुपिड इंडियन, गो बॅक टू इराक, गळा आवळू आम्ही तुझा, लांब राहा आमच्यापासून, विचित्रच आहेस असं एक कुणीतरी म्हणतं आणि बाकीचे त्याला साथ देतात. हळूहळू तो एक समुदाय बनतो आणि साहिल एकटा पडत जातो. <br />साहिलला शाळेत जावंसच वाटेना. सकाळ झाली की पोट दुखणं, उलटीची भावना काही ना काही कारणं काढून शाळा नको हेच टुमणं. सुरुवातीला दुर्लक्ष कर, त्यांच्या भानगडीत पडू असंच म्हटलं पालकांनी. पण ह्या प्रकाराने कळस गाठल्यावर त्याच्या आईने शिक्षकांना पत्र लिहिलं, ते त्यांनी मुख्याध्यापकांना दाखवलं. चिडवणाऱ्या मुलांना मुख्याध्यापकांनी बोलावून समज दिली असावी कारण हळूहळू हा प्रकार कमी झाला. त्यातल्या एका मुलाने तू चुगली का केलीस असं दरडावून विचारलं साहिलला, त्यावरून त्या मुलांना शाळेकडून समज मिळाली असावी असा पालकांचा अंदाज. साहिलचे पालक सुटकेचा श्चास सोडतायत तोच एका मुलाने मी तुला मारून टाकेन असं फेसबुकवर लिहिलं, साहिलनेही त्याला उत्तर म्हणून तसंच काहीतरी लिहिलं. प्रकरण दोघा मुलांच्या पालकांपर्यंत पोचलं. साहिलच्या पालकांनी त्याला फेसबुकवर जायलाच बंदी घातली. आता सारं मार्गाला लागलं आहे असं साहिलच्या पालकांना वाटतं.<br />अशीच आणखी एक घटना. इथेच जन्म झालेली सानिका. तिचं पाचवीपर्यंतचं शिक्षण झालं आणि पालकांनी भारतात परतायचा निर्णय घेतला. काही कारणाने तीन वर्षांनी ते परत आले तेव्हा सानिकासाठी सारंच बदललं. मुख्य म्हणजे बोलण्याची पद्धत (अॅक्सेंट). तिच्या उच्चारांची टिंगल होई. आधीच्या मैत्रिणीचं वर्तुळ बदललेलं, वर्गातल्या मुलींचे गप्पाचे विषय तिला बाजूला पाडत. नववीतली सानिका एकटेपणाला तोंड देत प्राप्त परिस्थितीशी जुळतं घ्यायला शिकते आहे. तिच्या भावाला शाळेच्या बसमध्ये मेक्सिकन मुलं त्रास देत जसं साहिलला चिडवलं जाई तसाच काहीसा प्रकार. त्याबद्दल त्यांनाही शाळेकडे तक्रार करावी लागली. <br />सुदैवाने यातून या दोन्ही मुलांसाठी मार्ग काढता आले. पण कुठल्या तरी कमकुवत क्षणाला ज्या मुलांना आयुष्यं अर्ध्यावर संपवणं हाच मार्ग सुचला अशा घटना कितीतरी. वेदनेला संपवून टाकण्याचा अखेरचा मार्ग. गेलेला जीव सुटतो, मागे राहिलेल्यांसाठी उरते ती अश्वत्थाम्याची वेदना आणि अनुत्तरित प्रश्नाची सोबत. अशाही परिस्थितीत काहीवेळेला आत्महत्या केलेल्या मुलांचे पालक विलक्षण, अनाकलनीय वाटणारी पाऊल उचलतात, स्वत:ला सावरत पोटच्या मुलांच्या आत्महत्येला कारणीभूत झालेल्या मुलांनाही क्षमा करतात. त्यातल्याच ह्या काही जीवनकथा....<br />धाय मोकलून तिने रायनच्या बाबांना मिठी मारली. पण तिला जवळ घ्यायला त्यांचे हात पुढे होईनात. चीड, दु:ख, पराभव अशा भावनांचा कल्लोळ मनात उडालेला. सातवीतल्या त्या मुलीचा शोक खोटा नाही हे पटत होतं पण समजून घेणं जड जात होतं. त्यांच्या मुलाच्या मृत्यूला कारणीभूत झालेल्या त्या मुलीच्या थाडथाड थोबाडीत द्याव्यात ही आंतरिक ऊर्मी त्यांनी कशीबशी आवरली. आपल्या भावनांवर काबू मिळवत त्यांनी तिला हळुवारपणे थोपटलं. तिला भेटण्याचा निर्णय चुकीचा नव्हता या समाधानाने त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू आले. मनातून त्यांना खात्री होती की असा काही परिणाम होईल याची तिला कल्पना असती तर तिने हे केलंच नसतं. ते तिला समजावं म्हणूनच ही भेट होती. तिने हेतुपुरस्सर हे केलं नाही याची त्यांना खात्री आहे, हे त्यांनी त्या मुलीला समजावून सांगितलं. हुंदक्यांनी गदगदणाऱ्या मिठीतून तिचं दु:ख आणि पश्चात्ताप त्यांना कळत होता. कळत नव्हतं ते हेच की या एवढय़ाशा लहान जिवांमध्ये कुठून येत असावा हा क्रूरपणा? आणि का? का वागतात ही मुलं अशी? आज त्यांना दोन गड सर करायचे होते. आणखी एका मुलाला भेटायचं होतं. रायनच्या आत्महत्येला कारणीभूत असलेल्या दुसऱ्या मुलाला. अपेक्षेप्रमाणे त्या मुलाचे ओठ घट्ट मिटलेलेच राहिले सुरुवातीला. अगदी निगरगट्टपणाचा कळस वाटावा इतका तो मुलगा गप्प आणि शांत. पण शेवटी रायनचं दु:ख, वेदना त्या मुलापर्यंत पोहोचवणं त्यांना जमलं. त्याने रायनच्या बाबांची क्षमा मागितली ती मनापासून. <br />रायनच्या आत्महत्येची घटना प्रत्येक पालकाच्या उरात धडकी भरविणारी आहे. पाचवीतला रायन एक दिवस शाळेतून घरी आला तो रडतच. शाळेत चिडवतात म्हणून तो रडतोय हे समजल्यावर कोणतेही पालक करतील तेच रायनच्या आई-बाबांनी केलं. त्याला दुर्लक्ष करण्याचा सल्ला दिला. बाबांनी समजावून सांगताना म्हटलं, ‘नुसते शब्दच तर आहेत. मनावर नाही घ्यायच्या अशा गोष्टी. ’ रायनने तेच केलं पण चिडवण्याचे हे प्रकार चालूच राहिले. पूर्वीसारखी तीव्रता त्यात राहिली नसावी असं काही कालावधीने घरी वाटायला लागलं; कारण रायन या बाबत घरी फारसा बोलेनासा झाला. तो सातवीत गेल्यावर तर आश्चर्याची गोष्ट घडली. त्या चिडवणाऱ्या मुलांपैकीच एकाशी चांगली मैत्री झाल्याचं रायनने आनंदाने सांगितलं. हे समाधान फार काळ टिकलं नाही. त्या मित्राने रायन ‘गे’ आहे अशा अफवा ऑनलाइन पसरवल्या. थट्टेच्या जीवघेण्या या प्रकारात खूप मुलं सामील झाली. रायनला कितीतरी अश्लील ई मेल यायला लागली. पण आता रायनने हे घरी सांगणंही थांबवलं होतं. दरम्यान ऑनलाइन चॅटमध्ये त्याची शाळेतल्याच एका मुलीशीही दोस्ती झाली. अस्वस्थ रायनला तिच्याशी ऑनलाइन गप्पा मारणं हाच एक विरंगुळा वाटायला लागला. चिडवणं, अश्लील पत्र यांचा विसर पाडणाऱ्या गप्पा. पण रायनचं हे समाधानही फसवं निघालं. त्या मुलीने रायनची केलेली फजिती अंगावर शहारा आणते. <br />त्या दिवशी अतिशय उत्साहाने रायन शाळेत गेला. त्या मुलीशी ऑनलाइन गप्पा झाल्या की त्याला खूप मोकळं झाल्यासारखं वाटायचं. दु:खावर हळुवार मलमपट्टी केल्यासारखे तिचे ते शब्द. हसऱ्या चेहऱ्याने तो तिला भेटायला गेला. मैत्रिणीच्या घोळक्यात उभ्या असलेल्या तिने मात्र त्याला तोंडघशी पाडलं. तिला त्याच्याशी मैत्री करण्यात काडीचाही रस नाही हे सांगून ती थांबली नाही, त्याच्याबरोबर ऑनलाईन केलेल्या गप्पा म्हणजे ठरवून केलेली मजा होती हे सांगून ती खो खो हसायला लागली. तिच्या मैत्रिणी तिला साथ द्यायला विसरल्या नाहीत. त्या हसण्याने, त्यांच्या खिदळण्याने रायन शरमेने चूर झाला. घरी आल्यानंतर ऑनलाइन चॅटमध्ये त्याच्या भावना त्याने व्यक्त केल्या.<br />‘या मुलीमुळेच आत्महत्येचे विचार माझ्या मनात डोकावायला सुरुवात झाली आहे. ’ त्याच दिवशी त्याने गळफास लावून आपलं जीवन संपविलं. रायनच्या आत्महत्येनंतर त्याच्या आई-वडिलांना त्याची निराशा, वैफल्य या गोष्टी किती टोकाला गेल्या होत्या ते त्याच्या ऑनलाइन अकाउंटमुळे समजल्या. ही घटना आहे २००३ सालातील. आता तर सायबरबुलींगने कळस गाठला आहे. रायनचे बाबा मन मोठं करून सांगतात, ‘शेवटी आपण हे विसरून चालणार नाही की या मुलांची वयं कोवळी आहेत. त्यांच्या कृतीने काय होईल याची त्यांना पूर्वकल्पना असेल तर ही मुलं नक्की असं काही करणार नाहीत. मी माझ्या मुलाच्या मृत्यूला यातल्या कुठल्याही मुलाला जबाबदार धरत नाही. वैफल्यग्रस्तता हेच कारण मी मानतो. चिडवण्यातून आलेलं वैफल्य. खेद याचाच वाटतो की, ते समजून घ्यायला पालक म्हणून आम्ही असमर्थ ठरलो. पण अशी कितीतरी मुलं आहेत की त्यांना समजून घ्यायला हवं. ’<br /> चेझला आत्महत्या हा पर्याय पटत नाही. तेरा वर्षांचा हा मुलगाही भेदरलेला, चेहरा बावचळल्यासारखा. पटकन कुणी बावळट असा शिक्का मारून मोकळं होईल असा. प्रसारमाध्यमांसमोर त्याला कसं चिडवतात हे सांगणं म्हणजे त्याने केलेलं मोठं धाडसच. चिडवण्याचा प्रकार तोच ‘गे’, ‘बावळट (लुझर)’ अशा हाका मारणं. आठवडय़ातून एकदा तरी असा प्रकार टोकाला पोचतो आणि त्याच्या आईला शाळेत जावं लागतं. यापुढे मी हे सहन करू शकत नाही हे त्याचं बोलणं त्याच्या आईच्या मनात अनामिक भीती निर्माण करतं. चेझ मात्र म्हणतो की आत्महत्येचा विचार मनात आला तरी त्यातून निष्पन्न काय होणार हा ही विचार डोकावतो. मी माझा जीव गमावून बसेनच पण माझे आई वडील, शाळा आणि मला चिडवणारी ती मुलं सर्वांनाच त्याचा त्रास होईल याची जाणीव होते आणि मी स्वत:ला थांबवतो, अशा कार्यक्रमातून आपलं दु:ख व्यक्त करण्याचं स्पष्टीकरण चेझ देतो.<br />‘माझी अपेक्षा एवढीच आहे की, मला चिडवणाऱ्या मुलांनी हा कार्यक्रम बघितला तर कदाचित माझ्यावर होणारे परिणाम त्यांना जाणवतील. त्यांचं चिडवणं बंद होईल. माझ्यासारख्या अनेक मुलांची वेदना सर्वांना समजावी म्हणूनच मी हे सगळं जाहीरपणे सांगतोय. ’<br />पण खरंच समजेल हे त्या मुलांना? मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते जी मुलं चिडवतात त्यांच्यापर्यंत हे पोहोचणं कठीण आहे. कारण त्यांची मानसिकताच हे समजून घ्यायची नसते. कदाचित चेझचा त्रास आणखी वाढेल. चेझच्या हातात आहे ते दुर्लक्ष न करता ठामपणे त्या मुलांच्या चिडवण्याला प्रतिकार करणं, त्यांना थांबवणं. ते तो शिकतोय.<br />चेझला आत्महत्या हा पर्याय नाही, असं वाटलं तरी जहीमने नेमकं तेच केलं. अकरा वर्षाच्या जहीमला नवीन गावात आल्यावर मुलांनी सामावून तर घेतलं नाहीच. पण तू किळसवाणा आहेस, गे आहेस याचाच भडिमार केला. सुरुवातीला जहीम अतीव दु:खाने त्याला होणारा त्रास घरी सांगत असे. पण हळूहळू हे रोजचंच झालं आणि तो काही सांगेनासा झाला, त्या विषयावर विशेष बोलेनासाच झाला त्यामुळे आता तो रमला असावा असंच घरातल्यांना वाटलं. त्या दिवशीही तो घरी आला ते प्रगतिपुस्तक नाचवीत. त्याच्या आईने त्याचे गुण बघून कौतुकाने शाबासकी दिली. तोही खूश झाला. तेवढय़ात त्याच शाळेत जाणाऱ्या त्याच्या लहान बहिणीने काही मुलं त्याला ‘गे’ म्हणून चिडवीत होती त्याचा उल्लेख केला आणि जहीम अस्वस्थ झाला. आईने त्याला समजूत घालून खोलीत पाठवून दिलं. थोडा वेळ तो खोलीत खेळला की सर्व सुरळीत होत असे. काही वेळाने त्याच्याशी बोलण्यासाठी ती खोलीत गेली. समोरच्या दृश्याने तिला काय करावं तेही सुचेनासं झालं. पुढच्या गोष्टी तिने कशा पार पाडल्या त्या तिलाही आठवत नाहीत.<br />"दार उघडलं तर समोर होतं गळफास लावून घेतलेलं माझं बाळ. " तिचं बाळ म्हणणं, त्याच्याबद्दल बोलताना तो अजूनही या जगात आहे, अशा पद्धतीनेच त्याचा उल्लेख करणं अंगावर काटा आणतं. भूतकाळात डोकावताना जहीमच्या आईला त्याची वैफल्यग्रस्त अवस्था लक्षात येते. शाळेत जायचं नाही, केस विंचरायचे नाहीत किंवा दातच घासायचे नाहीत, असं तो अचानक कधी कधी करायचा. जहीम असा विचित्र वागला की, त्याला बरं वाटत नसावं, असंच तिला वाटायचं. त्याला चिडवायचे ते घरात तो सांगायचाच. नंतर तो त्यावर बोलायचा नाही पण त्यामुळेच तसं काही आता घडत नसावं किंवा तो दुर्लक्ष करायला शिकला असावा, असंच तिला वाटत आलं. कदाचित यामुळेच तो ही पायरी गाठेल हे समजलं नसावं.<br />तज्ज्ञांच्या मते फार लहान वयात मुलांना जाहिराती, टीव्ही, चित्रपट अशा माध्यमांतून सेक्स, गे, लेसबियन असे निरनिराळे शब्द समजतात. बऱ्याचदा अर्थ न समजताही त्याचा वापर केला जातो. बहुतेक वेळा ‘पॉप्युलर’ मुलं चिडवण्यात आघाडीवर असतात आणि त्यांनी आपल्याला त्यांच्या गटात घ्यावं म्हणून बाकीची मुलं त्यांना साथ देतात, अशा मुलांनी एखाद्याला चिडवायला सुरुवात केला की, बाकीची मुलं त्यात सामील होतात आणि जे मूल या क्रूर थट्टेला बळी पडतं ते अधिकच एकाकी बनतं.<br />१० वर्षाचं कोवळं वय. अभ्यास, खेळ, मित्र-मैत्रिणी यात रमणारं. पण हसतमुख कार्लला हा आनंद उपभोगता आला नाही. शाळेत गेलं की मुलं चिडवत. ‘गे’ या शब्दाचा धड अर्थही ना त्या चेष्टा करणाऱ्या मुलांना समजत होता, ना कार्लला. पण कुणी तरी असं म्हणालं की, बाकी सारे हसायला लागायचे. कार्लला त्यांच्या त्या हसण्याने रडायलाच यायचं. हे रोजचंच झालं. तसं त्याच्या आईने त्याला वर्गशिक्षिकेशी बोलायला भाग पाडलं. थोडे दिवस बरे गेले पण हळूहळू कार्ल कॅफेटेरियात जेवणाचा डबा खायलाही जायला धजावेना. शेवटचा उपाय म्हणून त्याची आई अधुनमधुन त्याच्याबरोबर शाळेत जायला लागली. त्याच्याबरोबर गप्पा मारत डबा खायला तिलाही आवडत होतं. त्याच्या मनावरचं मळभ तेवढय़ापुरतं दूर झालेलं बघणं यातच ती समाधान मानून घेत होती. <br />त्या दिवशी कार्ल घरी आला तो अस्वस्थ, घाबरलेला, थोडासा चिडूनदेखील. त्याचं दप्तर चुकून शाळेतल्या टीव्ही स्टँडवर आपटलं. हललेल्या स्टँडचा धक्का एका मुलीला बसला. त्या मुलीने कार्लला जीवे मारण्याची धमकी दिली. आधीच इतर मुलं चिडवत होती. त्यात ही भर. कार्ल घरी आला तो दोन दिवस शाळेत न येण्याची शिक्षा (सस्पेंड) होईल या भीतीनेच. त्याच्या आईने त्याची समजूत घातली तसा तो खोलीत निघून गेला. कार्लच्या बाबतीत पुढे काय करता येईल या विचारात त्याची आई कामाला लागली. तासाभराने ती कार्लला जेवायला बोलावायला गेली. उद्या तीदेखील त्याच्याबरोबर शाळेत येईल हेही सांगायचं होतंच. कार्लसाठीच ती पालक-शिक्षक संघटनेची सभासद झाली होती. ती त्याला तिच्याबरोबर त्यांच्या मीटिंगला नेणार होती. त्यानंतर मुख्याध्यापकांशी बोलायचंही तिने ठरवलं होतं. त्याच्या खोलीचं लोटलेलं दार तिने अलगद उघडलं आणि तिचं उभं अंग थरथरायला लागलं. समोर होता वायरने गळफास लावलेला लोंबकळणाऱ्या स्थितीतला कार्ल. तिच्या जीवघेण्या किंचाळीने तिची पुतणी, मुलगी धावत आल्या. पुतणीने ९११ नंबर (तातडीच्या मदतीसाठी) फिरवला. मुलीने कात्रीने वायर कापली, पण तोपर्यंत सगळंच संपलं होतं.<br />"जे जे मला सुचलं ते ते मी कार्लसाठी करत होते. याव्यतिरिक्त आणखी मी काय करायला हवं होतं? हा प्रश्न मला अद्याप सोडविता आलेला नाही. " आतल्या आत ती हुंदका जिरवते. त्याने आत्महत्या ठरवून केली असावी असं तिला वाटत नाही, पण ‘गे’, ‘बायल्या’ असं सातत्याने चिडवणारी मुलं हेच त्याच्या आत्महत्येचं कारण आहे यावर तिचा ठाम विश्वास आहे. त्याने लिहून ठेवलेल्या चिठ्ठीत त्याचं अतिशय आवडतं खेळणं त्याने बहिणीला घ्यायला सांगितलं आहे. त्याने आपल्या लहान भावाला सांगितलं आहे की, माझ्यासारखा त्रास तुला होऊ नये म्हणून मी तुला शाळेत जपायचा प्रयत्न करत होतो. गळफास लावून घेत असल्याबद्दल क्षमेची याचनाही त्याने केली. <br />कुठून सुचतं हे या भाबडय़ा लहान जिवांना? आणि कसं समजतं इतक्या लहान वयात स्वत:चा जीव कसा घ्यायचा ते? या आत्महत्या आणि त्याची कारणं ऐकताना जीव भरून येतो. त्यांच्या आई- वडिलांचा आक्रोश हृदय पिळवटून टाकतो. आत्महत्येचं टोक गाठणाऱ्या मुलांची वयं आणि ज्यांच्यामुळे ही मुलं हे टोक गाठतात त्या मुलांचा निष्ठुर क्रूरपणा पाहून हताश व्हायला होतं. या पिढीचीच काळजी वाटायला लागते. आपण या काळात जन्माला आलो नाही याचा आनंद मानायचा की आपल्या मुलांच्या भविष्याची चिंता करायची हे कोडं सोडविता येणं मुश्कील होऊन जातं.<br />हॅमिल्टन हायस्कूल! चार विद्यार्थ्यांनी एकामागोमाग एक चार महिन्यांच्या कालावधीत गळफास लावून आत्महत्या केलेली शाळा. माजी अध्यक्ष जॉर्ज बुश यांनी ‘नो चाइल्ड लेफ्ट बिहाईंड’ कायद्यावर सही केली त्याच शाळेत घडलेल्या या प्रकाराबद्दल मुख्याध्यापकांना या मुलांच्या आत्महत्येला शाळा जबाबदार आहे असं वाटत नाही कारण शाळा शैक्षणिक प्रगती आणि मुलांची हजेरी यावर भर देतात. मुलांच्या भावनिक समस्या समजल्या नाहीत तर दूर कशा करणार? त्याची लक्षणं दाखविणारी काही तरी यंत्रणा हवी. बहुतांशी पालक नोकऱ्या करणारे असतात. संध्याकाळी दमून भागून परत आलेले पालक मनात असलं तरी मुलांना वेळ देऊ शकत नाहीत, त्याचं मन जाणू शकत नाहीत हे कटू सत्य आहे. मुलाचं मन समजून घेणं ठरवलं तर शिक्षकांनाच सहज शक्य आहे असं सांगणाऱ्या मुख्याध्यापकाने, चार तरुण गमावलेल्या या शाळेने मुलांच्या मनाचा तळ गाठायचा हे ध्येय ठेवलं आणि त्या दिशेने पावलं उचलली, एक नवीन प्रवास सुरू झाला. त्यातलं पहिलं पाऊल होतं मुलांच्या भावना जाणून घेणं. एक दिवस शाळेने सर्व विषयांच्या वर्गांना सुट्टी दिली ती मुलं भावनिकदृष्टय़ा किती सबळ आहेत याची शहानिशा करायलाच. शाळेत बरेच खेळ खेळले गेले. मुलांनी एकमेकांशी जमवून घ्यावं, समजून घ्यावं एवढीच अपेक्षा.<br /> त्यातलाच एक खेळ- ‘तुम्हाला माझी खरी ओळख असेल तर.. ’<br />"... तर तुम्हाला कळेल की मी फार लहान असतानाच आईपासून माझी फारकत झाली आहे. "<br />"... तर तुम्हाला कळेल की माझे वडील रोज दारू पिऊन घरी येतात. वडील म्हणजे काय हे मला कधी समजलंच नाही. "<br />"... तर तुम्हाला कळेल की माझे आई-बाबा त्यांच्या करिअरमध्ये गुंतलेले आहेत की, त्यांना आम्हा भावंडांसाठी वेळच नाही. मला फार एकटं वाटतं. कुणाशी तरी हे सगळं बोलावंसं वाटतं.. "<br />मुलं फार सहज मोकळी होत जातात. हातात हात, गळ्यात गळे घालून पटकन एकमेकांना समजून घेतात. हॅमिल्टन शाळेतील शिक्षकांनी त्यांच्या खोलीच्या बाहेर निळ्या रंगाने हाताचे पंजे उमटविले आहेत. हेल्पिंग हँड! मुलांना गरज असेल तर ‘आम्ही आहोत’ हे सांगणारे पंजे. शाळेने एक प्रश्नावलीही मुलांसाठी केली आहे. सुरुवातीलाच त्याच्यावर लिहिलं आहे. स्वत:साठी किंवा तुम्हाला माहित असलेल्या इतर विद्यार्थ्यांसाठीही ही प्रश्नावली भरू शकता. तेही निनावी.<br />ही सुरुवात आहे ती या देशात आत्महत्येला प्रवृत्त होणाऱ्या तरुण मुलांना परावृत्त करण्याची. इथे गेल्या साठ वर्षांत तरुण मुलांच्या आत्महत्येचं प्रमाण तिप्पट झालं आहे. दर आठवडय़ाला जवळजवळ २८ तरुण मुलं स्वत:चं जीवन संपवितात. निराशा, वैफल्यग्रस्तता हेच याचं मुख्य कारण आहे. मूळ शोधण्याचा प्रयत्न झाला नव्हता, पण आता त्या दृष्टीने प्रयत्न सुरू झाले आहेत. <br />दरवर्षी सात ऑक्टोबरला ‘नॅशनल डिप्रेशन स्क्रीनिंग डे’ बऱ्याच शाळांमधून राबवितात. अशा वेळेस शाळांमधून मुलांना निराश, असाहाय्य वाटतं का, आत्महत्येचे विचार मनात घोळतात का याचा अंदाज घेतला जातो. मुलांना दिलेल्या प्रश्नावलीच्या सुरुवातीलाच मदतीची गरज असेल तर फोन नंबर आणि संपर्कासाठी व्यक्तींची नावं दिलेली असतात. काही शाळांनी तर बदलत्या काळाची पावलं ओळखत बेवसाईट सुरू केली आहे. पालकांसाठी स्वतंत्र आणि मुलांसाठी वेगळी. इथे मुलं, पालक त्यांच्या समस्या, भावना व्यक्त करू शकतात. निनावी, हेतू एकच की शाळांना अशा मुलांना मदत करायची इच्छा असली तरी गवतातून सुई शोधण्याचाच तो प्रकार असतो. वेबसाइटमुळे सर्वच मुलांना मन मोकळं करायला एक जागा मिळते. अशा वेबसाइटवर तरुणांसाठी बऱ्याच विषयांची माहिती उपलब्ध आहे. ऑनलाइन चॅटने सल्लागारांपाशी गप्पा मारता येतात. स्टेपस्ला मिळालेल्या (STEPS Screening, Treatment and Education to Promote Strength) प्रतिसादातून नक्की याबाबत काय करता येईल याचा अंदाज येऊ लागला आहे. मुलांना आपल्याशा वाटणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा वापर हे स्टेपस्चं यश आहे. सध्या फक्त न्यूयॉर्कच्या शाळांतून याचा वापर होत आहे, पण हळूहळू बाकी शाळाही अनुकरण करतील असा विश्वास स्टेपस्च्या निर्मात्यांना वाटतो. नुकताच काही राज्यांनी शालेय अभ्यासक्रमात अॅंटी बुलिईंगचा (यासाठी मराठी शब्द? ) समावेश केला आहे. लव्ह अवर चिल्ड्रेन सारख्या संघटना यासंर्दभात कार्यरत आहेत.<br />तसंच <a href="http://www.google.com/alerts" rel="nofollow" target="_blank">दुवा क्र. १</a> मध्ये जाऊन आपल्या मुलांची नाव घातल्यास ई मेलने त्या नावांबाबत दैनंदिन माहिती म्हणजे मुलांनी काय केलं आहे किंवा त्याच्यांबाबतीत इतर कोणी काही पोस्ट केले आहे अशाप्रकारची माहिती आपल्याला मिळू शकते. मध्ये जाऊन आपल्या मुलांची नाव घातल्यास ई मेलने त्या नावांबाबत दैनंदिन माहिती म्हणजे मुलांनी काय केलं आहे किंवा त्याच्यांबाबतीत इतर कोणी काही पोस्ट केले आहे अशाप्रकारची माहिती आपल्याला मिळू शकते.<br />मार्ग कुठलेही असले तरी अकाली स्वत:च्या भविष्याचाच अंत करणाऱ्या, संबंधित व्यक्तींच्या आयुष्याला कलाटणी देणाऱ्या कोवळ्या जिवांना फुलायची संधी मिळते आहे याचंच तुमच्या आमच्या सारख्यांनी समाधान मानायचं. नाही का?</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-1603810208383066494?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com7tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-46763543827317828622011-06-16T12:32:00.004-04:002012-01-27T18:50:36.431-05:00आपण ह्यांना पाहिलंत का?<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">रेडिओवरचं सुमधुर संगीत एकदम थांबलं आणि तातडीचा संदेश त्यावर सुरु झाला. नकळतपणे मी गाडीचा वेग कमी केला. चक्रीवादळं, हिमवर्षाव अशा आकस्मिक संकटासाठी तातडीचा संदेश देणार्या यंत्रणेचा वापर अमेरिकेत करतात (इर्मजन्सी अलर्ट सिस्टीम). दूरदर्शन, रेडिओ आणि आता सेल फोन द्ववारे हा संदेश लोकांपर्यंत पोचतो. <br /><br />याच यंत्रणेचा वापर २००३ पासून अमेरिकेने एक विशेष कारणासाठी सुरु केला. लहान मुलांचं अपहरण झाल्याची सूचना देण्यासाठी प्रथमच ही यंत्रणा राबवली गेली. आत्ताही बेपत्ता असलेल्या पाच वर्षाच्या मुलीसंदर्भात निवेदन होतं. मुलीचं वर्णन, संशयिताच्या गाडीचा नंबर ऐकत असतानाच रस्त्यावरच्या बिलबोर्डवरही (जाहीरातीचा बोर्ड) हीच माहिती झळकू लागली. ’अॅम्बर अलर्ट’! आत्तापर्यंत किती पटकन असा संदेश सर्वत्र प्रसारीत होतो याबद्दल दूरदर्शनवर ऐकलं होतं पण रस्त्यात, एकाचवेळी रेडिओवर ऐकायला आणि बिलबोर्डवर पहायला मिळण्याची ही पहिलीच वेळ. <br /><br /><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-oA-y7hCMj_8/Tfov_5MpNKI/AAAAAAAAAtU/QbsQqYuoBFk/s1600/215px-Amber_Alert.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="http://2.bp.blogspot.com/-oA-y7hCMj_8/Tfov_5MpNKI/AAAAAAAAAtU/QbsQqYuoBFk/s1600/215px-Amber_Alert.jpg" t8="true" /></a></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><br /></div><br />दुधाच्या खोक्यांवर, पोष्टाद्ववारे, स्थानिक जाहिरात पुस्तिका अशा विविध मार्गानी ही मुलं आपल्यासमोर येत राहातात. सर्व ठीकाणी हरवल्या दिवशीचा फोटो आणि वर्तमानकाळात ते मुल कसं दिसत असेल त्याचं रेखाचित्र असतं. आज बिलबोर्डवर अशी जाहिरात पाहिली आणि लहानपणी दूरदर्शनवर संध्याकाळी ’आपण ह्यांना पाहिलंत का?’ यातून हरवलेल्या व्यक्तिची माहिती दिली जात असे ती डोळ्यासमोर नाचली. <br /><br />आपल्याकडेही आता अत्याधुनिक तंत्राचा वापर होत असेलच. पण सर्वसामान्यांच्या प्रयत्नातून सुरु झालेल्या अॅम्बर अलर्ट ( AMBER = America's Missing: Broadcast Emergency Response) ची कहाणी ऐकून मन भारावून जातं. एका शोकांतिकेतून अद्यायावत तंत्रज्ञ्ज्ञानाचा वापर करुन सुरु झालेली ही स्तुत्य योजना.<br /><br />पोलिसखात्याने सुरु केलेल्या या प्रयत्नाला प्रसारमाध्यमं, वहातुक यंत्रणा आणि वायरलेस कंपन्या साहाय्यं करतात. सामाजिक सेवा म्हणून वरिल यंत्रणा ही मदत पुरवितात. उद्देश अर्थातच हरवलेली मुलं ताबडतोब सुखरुप हाती लागावीत हा. अॅम्बर अलर्ट मुळे आतापर्यंत ५०० पेक्षा जास्त मुलांना वाचविण्यात यश आलं आहे. काही वेळेला तर अॅम्बर अलर्ट ऐकून अपहरणकर्त्यानी मुलांना सोडून दिल्याची उदाहरणं आहेत. ज्या अॅम्बरमुळे ही यंत्रणा सुरु झाली ती शोकांतिका चौदा वर्षापूर्वीची.<br />टेक्सास राज्यात आर्लिग्टन गावी नऊ वर्षाची शाळकरी अॅम्बर आणि तिचा भाऊ आजी आजोबांच्या अंगणात सायकल चालवित होते. अॅम्बरचा भाऊ घरात आल्यावर आजीने त्याला अॅम्बरला बोलावून आण म्हणून परत पिटाळलं. तो आत आला ते ती सापडत नाही असं सांगतच. आजी, आजोबा दोघंही हाका मारत अंगणात आले. तोपर्यंत पोलिसही तिथे पोचले होते. अॅम्बरच्या आजी आजोबांना पोलिसांना पाहून आश्चर्य वाटलं. <br /><br />दरम्यान घडलं होतं ते असं. त्यांच्या शेजारी राहणार्या गृहस्थानी अॅम्बरची किंचाळी ऐकली आणि ते बाहेर आले. एका अनोळखी इसमाने अॅम्बरला सायकलवरुन ओढून ट्र्कच्या पुढच्या सीटवर ढकललेलं त्यांनी पाहिलं, पण डोळ्याचं पातं लवतय न लवतय तोच भरधाव वेगाने तो ट्रक निघूनही गेला. त्या गृहस्थांनी आधी पोलीसांना फोन केला, त्या इसमाची, गाडीची माहिती दिली. पोलिस तातडीने घटनास्थळी पोचले. विलक्षण वेगाने सारं काही घडलं होतं. <br /><br />योगायोगाने त्याचवेळेस स्थानिक दूरदर्शन वाहिनी हलाखीचे दिवस आलेल्या कुंटुंबावर कार्यक्रम करीत होती. नेमका अॅम्बर आणि तिच्या आईचा त्यात समावेश होता. अॅम्बरचं बालपण, भावांबरोबरचं खेळणं हे सगळं दूरदर्शनवर पाहाताना लोकांसाठी अॅम्बर एक फोटो न राहाता स्वत:च्या घरातली चिमुरडी बनली होती. दूरदर्शन, नभोवाणी माध्यमांनी अॅम्बरला पळवल्याची बातमी दिल्यावर चार दिवस पोलिसांच्याबरोबरीने सारं गाव तिच्या शोध मोहिमेत सामील झालं. दूरदर्शन वाहिनीनेही त्यांच्याकडील सर्व माहिती, चित्रफीत पोलिसांकडे सुपुर्त केली. या शोध मोहिमेचा शेवट मात्र दु:खद झाला. चौथ्या दिवशी अॅम्बरचं प्रेत घरापासून चार मैलांवर गटाराच्या पाईपमध्ये सापडलं. अद्यापही तिचा हत्येकरी सापडलेला नाही. <br /><br />या तपासकार्यात आघाडीवर असलेले अधिकारी याबद्दल आठवण सांगताना म्हणतात की संध्याकाळी घरी आलं की त्यांना त्यांच्या मुलीच्या 'सापडली का अॅम्बर?' या प्रश्नाला सामोरं जावं लागे. <br />अॅम्बरच्या जाण्याने पोलिसखातं कुठे कमी पडलं, केलेल्या प्रयत्नापेक्षा आणखी काही करता आलं असतं का याबद्दल झालेल्या उहापोहातून लक्षात आलं की ज्या वेगाने अपहरणाची बातमी प्रसारमाध्यमांमुळे पसरली त्याचाच वापर करुन अनेक मुलाचं आयुष्य वाचवता येईल. याचाच परिपाक म्हणजे अॅम्बर अलर्ट!<br /><br /><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-XRvR3a35iKA/TfowHSZR3HI/AAAAAAAAAtY/kpPNGPCsCO4/s1600/amber-hagerman-cp-657346.jpg" imageanchor="1" style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="http://4.bp.blogspot.com/-XRvR3a35iKA/TfowHSZR3HI/AAAAAAAAAtY/kpPNGPCsCO4/s1600/amber-hagerman-cp-657346.jpg" t8="true" /></a></div><br /><br /><br />अॅम्बरच्या नावाने पोस्टाने काढलेल्या स्टॅम्प समारंभासाठी तिची आई नोरिस उपस्थित राहिली. त्यावेळेस केलेल्या भाषणात त्या म्हणाल्या,<br />"अॅम्बर अलर्टमुळे जेव्हा जेव्हा मुल घरी सुखरुप पोचतं तेव्हा तेव्हा ती माझी अॅम्बर असती तर या विचाराने ऊर दडपून जातो, कासावीस होतो; पण अॅम्बरमुळे अश्य़ा कितीतर अॅम्बर त्यांच्या आई वडिलांना सुखरुप परत मिळतात या जाणीवेने माझं दु:ख दडपून टाकायला मी शिकले आहे."<br />दहा वर्ष झाली, वीस वर्ष झाली तरी आता ही वेदना कायमची सोबत राहाणार असं म्हणणार्या या आईच्या दु:खाने आपलंही मन हेलावतं.<br /><br /><br />"अॅम्बर मोठी होताना पाहण्याचं भाग्य माझ्या भाग्यात लिहलेलं नव्हतं पण खेळताना ती बर्यांचदा शिक्षिका होई, बाहुल्यांची आई बने त्यांची काळजी घेई तेच नाही का ती आताही करत?" पाणावलेल्या डोळ्यांनी तिची आई विचारते. अॅम्बर अलर्टमुळे परत आलेली मुलं म्हणजे अॅम्बरच्या बाहुल्याचं असं त्यांना वाटतं.<br /><br />अॅम्बर अलर्टच्या यशामुळे बर्याच राज्यात अमेरिकेत वेगवेगळ्या नावांनी ही योजना राबविली जाते. प्रत्येक ठीकाणी या योजनेला दिलेलं नाव म्हणजे त्या त्या मुलाच्या दु:खद शेवटाचं स्मरणच. मॉरगन अलर्ट, लुई अलर्ट, मायली अलर्ट ही त्यातील काही नावं. फक्त अमेरिकाच नाही तर कॅनडा, जर्मनी, ग्रीस, नेदरलॅड या देशांनीही ही योजना स्वीकारली आहे.<br /><br /><br />आधुनिक तंत्रन्यानाचा फायदा या सेवेला चांगलाच होत आहे. अलिकडे सेल फोन कुठून केला याची माहिती देणं कंपन्याना सक्तीचं आहे त्यामुळे मॅसेच्युसेट्स राज्यातील एका मुलीचा शोध तत्काळ लावण्यात पोलिसांना यश आलं. अॅम्बर अलर्ट करुन पोलिस त्या मुलीला सतत फोन करत होते. जितक्या वेळा फोन त्या मुलीकडून उचलला गेला तितक्या वेळेस कंपनी साधारण कोणत्या ठिकाणाहून तो कार्यरत होता त्याचा मागोवा घेऊ शकली. पोलिसांनी गुगल सर्चचा वापर करुनही ठावठिकाण्याचा अंदाज घेतला आणि ताबडतोब त्या जागेला वेढा घातला. फार थोड्या वेळात मुलीला ताब्यात घेण्यात यश मिळालं. <br /><br />अशीच एक घटना ग्रीस मधल्या लहानश्या गावातील.<br />शेतात काम करता करता वडिलाचं लक्ष उडालं आणि आजूबाजूला खेळणारा मुलगा कधी नजरेआड झाला तेच कळलं नाही. बरीच शोधाशोध करुन शेवटी त्यांनी पोलिसांकडे धाव घेतली. त्या देशात ते नुकतेच आलेले. मुलाला ग्रीक भाषेचा गंधही नव्हता, त्यामुळे परिस्थिती अधिक अवघड होती. अपघात किंवा अपहरण याच दोन शक्यता वाटत होत्या. जंग जंग पछाडूनही मुलगा सापडला नाही तेव्हा पोलिसांनी अॅम्बर अलर्टचा आधार घेतला. वाट चुकून तो मुलगा जवळच्याच समुद्रावर पोचला होता आणि परत यायचा मार्ग न सापडल्याने बावरलेल्या स्थितीत फिरत होता. तो मुलगा अॅम्बर अलर्टमुळे लोकांच्या लक्षात आला आणि घरी सुखरुप परतला.<br /><br />अठरा वर्षाच्या आतील मुलांसाठी असलेली ही योजना म्हणजे अशा मुलांसाठी, त्यांच्या पालकांसाठी अॅम्बरने स्वत:चं आयुष्य गमावून एक प्रकारे दिलेलं संजीवनच नाही का? <br /><br /> </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-4676354382731782862?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com9tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-92092572932728702042011-06-09T12:39:00.006-04:002012-01-27T19:03:03.704-05:00कालचक्र<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><span class="Apple-style-span" style="color: #2a2a2a; font-family: 'Segoe UI',Tahoma,Verdana,Arial,sans-serif;">अतिप्रगत देशात सुधारणाचं वारंही जवळपास पोहोचू न देणारी जवळजवळ पाव मिलियन लोकवस्ती आहे हे अविश्वसनीय सत्य आहे. अमेरिकेतल्या पेनसेल्व्हिनिया आणि ओहायो या भागात आमिश नावाची ही जमात आहे. आपल्याकडच्या शेतकी जीवनाशी अगदी किंचित साधर्म्य साधणार्या या जमातीच्या चालीरिती फार वेगळ्या आहेत. यामुळेच सर्वसामान्य अमेरिकन आणि पर्यटकांच्या दृष्टिनेही हा समाज म्हणजे एक आकर्षण आहे. अतिशय वेगळ्या पार्श्वभूमीवर घडत जाणारी कालबाह्य संस्कृती जोपासणार्या समाजात घडलेली ही नाट्यंमय कथा.<br /><br /></span><br /><span class="Apple-style-span" style="color: #2a2a2a; font-family: 'Segoe UI',Tahoma,Verdana,Arial,sans-serif;">मराठी रेडिओवर नुकतीच प्रसारित झाली. त्याचा हा दुवा -</span><br /><span class="Apple-style-span" style="color: #2a2a2a; font-family: 'Segoe UI',Tahoma,Verdana,Arial,sans-serif;"><a href="http://www.marathiradio.com/kaalchakra060511.mp3">http://www.marathiradio.com/kaalchakra060511.mp3</a></span><br /><br /><span class="Apple-style-span" style="color: #2a2a2a; font-family: 'Segoe UI',Tahoma,Verdana,Arial,sans-serif;">त्याचबरोबर मराठी रेडिओचाही -</span><br /><span class="Apple-style-span" style="color: #2a2a2a; font-family: 'Segoe UI',Tahoma,Verdana,Arial,sans-serif;"><a href="http://marathiradio.com/">http://marathiradio.com</a></span><br /><br /><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-9209257293272870204?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-31993860937156926032011-06-07T21:43:00.002-04:002012-01-27T18:50:50.872-05:00फेसबुक आणि खोटा चेहरा... कदाचित तुमचाही!<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">"त्या मुलांनी हे का केलं ते मला कदाचित कधीच कळणार नाही. अश्लिल, हादरवून सोडणारं आणि चांगल्या गोष्टीवरचा विश्वास समुळ नष्ट करणारं. माझ्या वाट्याला आलं ते, फसवं फेसबुक खातं बंद करता येत नाही यातून आलेली निराशा, दु:ख, राग, वैताग आणि क्षणा क्षणाला नष्ट होत जाणारा आत्मविश्वास." ही कहाणी, शब्द सुझनचे. पण हे फेसबुक किंवा कोणत्याही आंतरजालावर (सोशल नेटवर्किंग) असणार्या कुणाच्याही बाबतीत घडू शकतं. तेव्हा सावधान. सुझनची गोष्ट ही माझी किंवा अगदी तुमचीही होवू शकते.<br /><br /> रहस्यकथा आणि नाट्यलेखन करणार्या सुझन स्वत:ला प्रथितयश मानत नाहीत. त्यांचं नाव सर्वांनी ऐकलं असेल असंही त्यांना वाटत नाही. आणि तरीही परदेशातल्या कुणालातरी त्यांच्या नावे फेसबुक खातं तयार करता आलं ही वस्तुस्थिती आहे. सुझनमात्र फेसबुकमध्ये योग्य ठीकाणी खुणा करुन खाजगीपणा जपल्याच्या समाधानात होत्या. कुणीतरी त्यांच्या नावाचं खातं आधीच तयार केलं आहे याची त्यांना कल्पनाच नव्हती. नग्न देहावरती सुझनचा चेहरा वापरण्याचा किळसवाणेपणा आणि त्या सोबत येणार्या असंख्य गोष्टी... यावरुनच हे आंतरजाल जग किती धोकादायक आहे हे लक्षात येतं, तरीही आपण मात्र आपल्याबाबतीत हे होणार नाही असं समजून आपले, आपल्या कुटुंबाचे फोटो वेगवेगळ्या संकेतस्थळांवर/खात्यांवर प्रदर्शित करतो. आपल्या मित्रमैत्रीणींनी, नातेवाईकांनी ते पहावेत या इच्छेने. केव्हा केव्हा काळजीपूर्वक खाजगीपणा जपण्याची सर्व खबरदारी घेऊन तर कधीतरी नकळत कोण जाणार आहे उगाचच माझ्या वाट्याला असं वाटून तेवढीही तसदी घेतली जात नाही. <br /><br />सुझनना तर फेसबुकचं काडीमात्रही आकर्षण नव्हतं. त्यांच्या नवीन पुस्तकाच्या प्रकाशनच्या दरम्यान जनसंपर्क अधिकारी वायली यांनी चाहत्यांच्या संख्येत वाढ करण्यासाठी फेसबुक उत्तम आहे ह्याची कल्पना दिली तेव्हा प्रथम त्यांची तयारीच नव्हती. वेळ फुकट घालवायचं एक ठिकाण असंच त्यांचं फेसबुकबद्दल मत होतं पण आधुनिकतेला बाजूला सारताना साहित्य जगतात एकटं पडण्याच्या भितीने त्यांनी फेसबुकवर जायचं मान्यं केलं.<br /><br />सुरुवातीचा आठवडा जुन्या परिचिताशी संपर्क साधण्यात कसा गेला ते कळलंही नाही. आणि अचानक एक दिवस वायलीचं ई मेल आलं, विषय अधोरेखित होता - फेसबुक. सुझनना वाटलं आधुनिक जगात प्रवेश झाल्याबद्दल स्वागत करणारं पत्र असेल. पण तसं नव्हतं. ते पत्र होतं त्यांच्या दुसर्या खात्याबद्दल. लिहलं होतं. <br />"गुगल केल्यावर तुमचं जे खातं येतं ते पाहून बेचैन व्हायला झालं. तुम्हाला हे कळवणंही त्रासाचं वाटलं तरी तुमच्या कानावर जावं म्हणून कळवित आहे."<br />ते खातं पाहून सुझनना धक्काच बसला. स्वत:च्या चेहर्यावरचे अश्लिल, संभोगासाठी उद्युक्त करणारे भाव पाहून शरमेने मेल्याहून मेल्यासारखं झालं. काही काळ सुन्नावस्थेत गेला. हा चेहरा त्यांचा कधीतरी वर्तमानपत्रात आलेला, कुठल्यातरी संकेत स्थळावर असलेला होता. सुझनना काय करावं या प्रश्नाने घेरुन टाकलं. मुळात संगणक प्रकाराशी फार सख्यं नाही. आणि आता हे काय वाढून ठेवलं होतं? कुणाशी संपर्क साधला की ते फोटो, खातंच नाहीसं होईल? समोर ’फेसबुक फॉर डमीज’ पडलेलं. त्यातले दूरध्वनीक्रमांक त्यांनी तातडीने फिरवले, पण उपयोग झाला नाही. त्यांना एकदम नेहमीच्या रस्त्यावर येता जाता फेसबुकचं पाहिलेलं कार्यालय आठवलं. दूरध्वनिकार्यालयात फोन करुन त्या कार्यालयाची माहिती मिळते का ते पहाण्याचा अयशस्वी प्रयत्न त्यांनी केला. हे खातं त्यांनी फेसबुकवर यायच्या आधीचं होतं. याचाच अर्थ कुणी त्यांचं नाव ’गुगल’ केलं की हे असे फोटो, प्रतिक्रिया प्रथम पहायला मिळणार. सगळय़ा असफल प्रयत्नांनंतर एकच करता येण्यासारखं होतं. फसव्या फेसबुक खात्यावर जायचं, तिथे तुम्ही असल्याचं खात्री करणारं जे चित्र असतं त्यावर टिचकी मारुन आपल्या खर्या फेसबुकचा दुवा द्यायचा. सुझननी त्यांच्या मित्रमैत्रीणींना, नातेवाईकांना सार्यांनाच ही विनंती केली. <br /><br />"रोज सकाळी उठल्याउठल्या धडधडत्या अंतकरणाने मी संगणक उघडे. फेसबुकच्या संचालकांकडून काही प्रतिसाद नव्हताच आणि माझं नकली खातं नष्ट होण्याची लक्षणं नव्हती. पोलिसांशी संपर्क साधला. पण त्यांच्याकडे तक्रार काय नोंदवणार? नुकसान काय झालं म्हणून सांगणार? माझं हे रुप पाहून लोकांनी पुस्तक विकत घेणं बंद केलं म्हणायचं? याला पुरावा कुठून आणायचा? पोलिस काही करु शकले नाहीत. फेसबुक प्रशासनालाही अगणित ईमेल केली. प्रत्येकवेळी तोच पुस्तकी प्रतिसाद. तुमची तक्रार पोचली. हो पण पुढे काय?" अतिशय विषण्ण अवस्थेतला हा त्यांचा प्रश्न.<br /><br />पुढे काय? या प्रश्नाने सुझनची झोप उडाली. संभाषणात लक्ष लागेना. लेखन तर बंदच पडलं. मुलं कशी वाढत होती, काय खात पित होती याचं भान नष्ट झालं. त्याचं निराशेने ग्रासलेले मन उभारी घेईना. सगळ्याचा कडेलोट मैत्रीणीबरोबर फिरायला बाहेर पडल्यावर झाला. <br />"तुझं नाव गुगल केलं मी आज" मैत्रीणीच्या बोलण्याने सुझनचा चेहरा कसानुसा झाला.<br />"तुला क्षणभरही वाटलं......" पुढचं बोलणं मैत्रीणीकडून यावं, तिने ती शक्यताही नाकारावी असं वाटत असतानाच मैत्रीणीने नुसतेच खांदे उडवले, शरमलेल्या चेहर्याने ती म्हणाली,<br />"तूच असशील असं नाही वाटलं पण....."<br />२० वर्ष ओळखत होत्या त्या दोघी एकमेकींना, पण तरीही मैत्रीणीच्या मनाला ही शंका चाटून जावी यात सुझनना फार मोठा पराभव वाटला. एक चांगली व्यक्ती, लेखिका म्हणून लोकांनी ओळखावं यासाठी वेचलेले क्षण धुळीला मिळाले. रॅगिंगमुळे मुलं आत्महत्येपर्यंत का पोचतात हे कळलं तेव्हा असं त्यांना वाटतं. अस्वस्थ मनस्थितीत सुझननी याबाबत पाऊल उचलायचं निश्चित केलं. त्यांनी आपल्या वकिल पुतण्याला याबाबत लक्ष घालावं म्हणून विनंती केली. एका आठवड्यात फेसबुककडून काही कळलं नाही तर काय करायचं ते बेनने, त्यांच्या पुतण्याने निश्चित केलं पण त्याआधी सुझनना त्यांनी जे सांगितलं ते सुझनच्या कल्पनेपलिकडचं होतं. स्वत:च्या फसव्या खात्यावरिल शव्द न शब्द वाचायचा, तिथे असणार्या सर्वांचे चेहरे / फोटो नीट पहायचे आणि कुणा परिचिताचं हे काम नाही ना याची खात्री करायची.<br />"हे वाचण्याचं काम म्हणजे कुणीतरी बर्फाच्या लादीवर फेकून दिल्यासारखं होतं. गुदरमवून टाकणारी भितीची एक थंडगार लाट शरिरातून गेल्यासारखं. तिथे काय नव्हतं माझ्याबद्दल. संभोग वर्णनं, अश्लिल चित्र आणि माझ्या नावाने लिहलेले प्रतिसाद..., किळसवाणे, शरीर सुखासाठी आमंत्रित करणारे, त्याबद्दल सल्ला विचारणारे. यातल्या काही मित्र, मैत्रीणींची संख्या हजारांवर होती. याचाच अर्थ माझे हे फोटो खूप लोकांनी पाहिले असण्याची शक्यता नाकारता येत नव्हती." एकेक शब्द उच्चारतानाही त्यांचे कान, गाल शरमेने लाल होतात.<br /><br />न समजणारं संगीत, भाषा, दूरदर्शनवरील कार्यक्रम असं करत हा प्रकार कोणत्या देशातून चालू असावा एवढा शोध लागला, नंतर शहर आणि शेवटी शाळा. मान्यवर शाळा. पण सुझन त्या शाळेचं नाव सांगत नाहीत. शाळेच्या संकेतस्थळावर त्या मुलांचे चेहरे पाहिले तेव्हा त्यांच्या तळपायाची आग मस्तकात गेली, बदला घ्यावासा वाटायला लागला, त्या मुलांचे गळे दाबावेत ही भावना दृढ झाली. पण काही क्षणच. भान आलं तेव्हा त्यांना आपण असा विचार करु शकतो, ही पातळी गाठू शकतो याचीच शरम वाटली. विषण्ण मनस्थितीत त्यांनी चर्चच्या पाद्रींचा सल्ला घेतला. त्यांच्या उत्तराने त्या अचंबित झाल्या. त्यांना त्रास देणार्या मुलांना क्षमा करण्याचा विचारही करु नये असं त्यांनी सांगिंतलं. त्यांच्या पुढे दोन पर्याय होते. त्या मुलांना असा काही धडा शिकवायचा की ती आयुष्यातून उठतील. त्यांच्या देशाचे कायदे खूपच कडक होते आणि या गुन्ह्यासाठी तुरुंगवास हा एकच पर्याय होता. अमेरिकेत पैशाचं नुकसान भरुन काढण्यासाठी त्या मुलांवर त्या खटला करु शकल्या असत्या पण ते खर्चिक होतच आणि पुरावा? या मुलांनी त्यांच्या अंतरात्म्याचा एक तुकडा तोडला, आत्मविश्वास धुळीला मिळवला याकरता अजूनतरी खटला नाही दाखल करता येत याची सुझनना कल्पना होती. सुझनपुढे खटला हा एक पर्याय होता नाहीतर पूर्णत: दुसरा मार्ग. शेवटी तोच त्यांनी स्वीकारला. त्यांनी त्या मुलांच्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांना ई मेल पाठवलं, विस्ताराने लिहलं. खूप विस्ताराने आणि त्यात फेसबुक खातं बंद व्हावं ही मागणी केली.<br /><br />दुसर्याच दिवशी मुख्याध्यापकांचं पत्र आलं. त्यांनी हा प्रकार लक्षात आणून दिल्याबद्दल सुझनचे आभार मानले होते आणि फेसबुकचं खातं बंद होईल याची खात्री. आणि तसं ते झालं. त्यांच्या ’मीच का?’ या प्रश्नाचं उत्तर कुणालाच देता आलं नाही. त्या मुलांनाही. मुख्याध्यापकांनीही मुलांना हाच प्रश्न वारंवार विचारल्याचं सुझनना लिहलं होतं. अनुत्तरित प्रश्न. त्या मुलांच्या दृष्टीने सुझन म्हणजे एक खेळणं होतं, मुखवटा! नाव, चेहरा याच्याशी त्यांना काही देणंघेणं नव्हतं. चेंडू हवेत उडवला, काही काळ त्याच्याशी खेळलं आणि त्यांचा त्यातला रस संपला. सुझन म्हणतात,<br />"आणि हेच फार भितीदायक वाटतं मला. इंटरनेटमुळे इतक्या सहसहजी माणसाचं खेळणं बनून जातं. बदनामीही अशी होवू शकते की माणूस आयुष्यातून उठेल."<br /><br />अगदी खरं, आज हे सुझनच्याबाबतीत झालं. कदाचित तेच उद्या आपल्या बाबतीत होवू शकतं, आपल्या मुलांच्या बाबतीत. सुझन म्हणतात,<br />"तुमचं नाव, चेहरा... आणि त्याचं हे असं होतं. खरच असं झालं की ही लहानसहान बाब उरत नाही हे मी अनुभवाने सांगते. आणि त्यामुळेच मी मुख्याध्यापकांना एक विनंती केली. अशी विनंती की त्याचे परिणाम, शेवट मला कधीच कळणार नाहीत." <br />काय केलं त्यांनी? मुलांना शिक्षा देण्याची मुख्याध्यापकांना विनंती केली पण अगदी वेगळ्या तर्हेची. त्यांच्या या कृतीमुळे सुझनवर काय परिणाम झाले हे त्या मुलांनाच नाही तर पालकांनाही कळावं ही अट घातली त्यांनी. आपल्या हुशार, मान्यवर शाळेत जाणार्या मुलांचं कर्तुत्व आणि त्याचे सुझनवर झालेले परिणाम दोन्ही त्यांना कळावेत याकरता ते खातं मुलांच्या सोबत बसूनच पालकांनी पहावं ही अट घातली. <br /><br />खरच शिकली ती मुलं धडा? झाला बदल त्यांच्या वृत्तीत? पाहिलं ते अश्लिल वर्णनांनी, चित्रांनी भरलेलं खातं त्यांच्या पालकांनी? सुझनना त्याची कल्प्नना नाही. त्या म्हणतात.<br />"माझं चारित्र्यहनन केलं त्यांनी. फार कठीण होतं ते परत मिळवणं. पण मिळवलं मी झगडून. हतबलता, हात पाय गळणे याचा खरा अर्थ कळला मला. सुडाने पेटून उठणं म्हणजे काय हे कळलं तसंच क्षमा करण्यातून काय समाधान मिळतं हेही कळलं. आणि हेच कारण आहे त्या मुलांची नावं न सांगण्याचं किंवा त्यांच्या देशाचं नाव न घेण्याचं. त्यांच्या हातून कळत नकळत झालेल्या चुकीमुळे त्याचं भवितव्यच नष्ट व्हावं असं नाही मला वाटत. त्यांची नावं सांगितली तर झोप उडेल माझी. क्षमेला काही अर्थ उरणार नाही. आता मी शांत चित्ताने झोपू शकते, आणि लिहिते. लिहिती राहू शकते."<br /><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-3199386093715692603?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com13tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-23045183386561463912011-05-25T19:59:00.001-04:002012-01-27T19:05:52.283-05:00ती गेली तेव्हा.....<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">पेटन,<br />"मी तुझी आई. खूप काही बोलायचं आहे तुझ्याशी. बर्याच गोष्टी, बरेच विषय, क्रमवार कोणत्या कोणत्या विषयांबद्दल बोलायचं आहे ते लिहून ठेवलंय मी. फार वेळ नाही उरलेला. उद्या शस्त्रक्रिया. त्यानंतर किती वर्ष, किती दिवस....तीन तास नुसती बसून आहे मी. कल्लोळ उडालाय मनात विचारांचा. नाही सोडून जाता येणार मला हे जग असं. तू इतकी छोटी असताना तर नाहीच नाही. माझं प्रेम मी शब्दांनी नाही व्यक्त केलं आज तर कदाचित तुला ते कधीच समजणार नाही. काही गोष्टी ज्या बाबा तुला नाही शिकवू शकत, बोलू शकत नाहीत तुझ्याशी त्याबद्दल सांगायचं आहे. मी इथे असले तर तुला जवळ बसवून सांगेन पण नसले तरी..... आहेच मी तुझ्याबरोबर, तुझ्या लग्नाच्या दिवशी, तुला मुलं होतील तेव्हा. माझं तुझ्याजवळ असणं जाणवेल तुला. सतत." छत्तीस वर्षाच्या एरनने स्तनाचा कर्करोग झाल्यावर तिच्या चिमुकलीसाठी ध्वनिमुद्रित केलेला हा एक संदेश... आणि असे कितीतरी, जवळजवळ १०० व्हिडिओ टेप्स.<br />"भावनाविवश असताना केस नको कापूस कधी. मेकअप असा कर की तो केलाय असं वाटायला नको."<br />"तुला मोठं होवून जे काही बनायचं ते तू ठरव, मला वाटतं म्हणून किंवा बाबाला वाटतं म्हणून तुझं क्षेत्र निवडू नकोस."<br />"शाळेत कुणाच्या दबावाला बळी पडू नकोस."<br /><br /><br />कर्करोगाला तोंड देताना हातात राहिलेल्या चार पाच वर्षात एरनच्या मनात फक्त पेटन होती. पेटनसाठी तिने काय नाही केलं? वेदनेला तोंड देत, औषधांच्या मार्याला, त्यांच्या परिणामांना प्रतिकार करत एरनने पेटनसाठी भेटवस्तू खरेदी करण्याचा चंग बांधला. पेटन १६ वर्षाची होईपर्यंतच्या वाढदिवसांसाठी, प्रत्येक ख्रिसमससाठी, इतकंच नाही तर पेटनच्या लग्नप्रसंगी तिला द्यायची भेटही तयार आहे.<br /><br /> डग आणी एरन दोघंही उच्चशिक्षित. आपापल्या कार्यक्षेत्रात स्थिरावलेली. सात वर्षाच्या संसारात पेटनचा प्रवेश झाला आणि दोन वर्षानी तिशी पार केलेल्या एरनच्या सुखी संसाराचं चित्र स्तनातल्या एका गाठीने, निदानाने बदललं. त्या क्षणाने तीही आमूलाग्र बदलली. मृत्यूच्या हाकेने तिचा जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलला. रोजच्या जीवनातले छोटे क्षण किती अमूल्य असतात ते कळण्याची ती हाक. नाकारणं हातात नसलेली, तरीही ती लढली. उणीपुरी पाच वर्ष कर्करोगाशी सामना करता करता आपण इथे नाही हे गृहीत धरून पोटतिडकीने आपलं म्हणणं ध्वनिमुद्रित करणं सोपं नाहीच गेलं एरनला. आता दोन वर्षाची असलेली पेटन ध्वनिमुद्रण ऐकेल तेव्हा किती वर्षाची असेल, हातात किती वर्ष आहेत...सगळंच अंधातरी. फार थोड्या काळात एरनला तिच्या चिमुकलीचं १६ वर्षापर्यंतचं आयुष्य कल्पनेनं मनात साकारायचं होतं. त्या त्या वेळेस उद्भवणारे प्रश्न, शारीरिक बदल, मित्र मैत्रिणी, छंद, अभ्यास.....असे कितीतरी मुद्दे. भावनावेग अनिवार होऊन तीन चार वेळा थांबून थांबून केलेलं पहिलं ध्वनिमुद्रण. पण नंतर सरावाने एरनने मुलीशी असा संवाद साधण्याचं तंत्र अवगत केलं. स्वत:च्या वेदनेला विसरून पेटनच्या भवितव्यावर तिला लक्ष केंद्रित करायचं होतं. आता फक्त पेटन हेच लक्ष्य होतं तिचं आणि तिच्यावर आत्यंतिक प्रेम करणार्या डगचं.<br /><br />मुलीसाठी सल्ला, मायेची पाखरण घालणार्या या संदेशातून एरनचं व्यक्तिमत्त्वंही उलगडत जातं, आपल्याला गुंतवून टाकतं. कर्करोगाचं निदान झालं आणि आयुष्य ढवळून निघालेल्या या दिवसांमध्ये कधीतरी डग आणि एरनने पुस्तक लिहायचाही निर्णय घेतला. ’लिव्हींग विथ द एंड इन माईंड’ हे त्या पुस्तकाचं नाव. मरणाआधी करायच्या गोष्टींची यादी कशी तयार हवी हेच सूत्र आहे या मागे. क्षणभंगुर जीवनात मरणाचं नियोजन आपण विसरू नये ही त्यामागची धडपड. या निमित्ताने एरन प्रसारमाध्यमांपुढे आली आणि तिच्या आगळ्यावेगळ्या निश्चयाने अनेकांच्या मनाला चटका लावून गेली.<br /><br />१९९८ मध्ये एरन गेली, पण आपल्या मुलीसाठी कायमची इथेच राहिली ती असंख्य संदेश आणि आवाजाच्या रूपात. ओप्राच्या स्मरणात राहिलेले पाहुणे या कार्यक्रमात गेल्या आठवड्यात एरनवर कार्यक्रम झाला आणि पुन्हा एकदा एरनच्या स्मृतींना उजाळा मिळाला. यावेळेला एरनची महाविद्यालयात शिकत असलेली पेटन प्रेक्षकांसमोर होती. एरनच्या निधनानंतर साडेचार वर्षांनी पुनर्विवाह केलेले तिचे बाबा आणि नवी आईदेखील.<br /><br />या कार्यक्रमात आईच्या स्मृतींना उजाळा देताना पेटन सांगते,<br />"लहान असताना खूप वेळा आईचं ध्वनिमुद्रण ऐकायचे मी. पण जसजसं कळायला लागलं तसं आता भावनिकदृष्ट्या खूप कठीण जातं पाहणं." आता महिन्यातून एकदाच ती ध्वनिमुद्रण पाहते. एरनला आईच्या स्पर्शाची उणीव भासतेच, तिच्याबरोबर वेळ घालवू शकत नाही याचं दु:ख होतंच. पण ती इथे नाही हे सत्य नाकारता येत नसलं तरी तिला तिचा आवाज ऐकता येतो. कधी काही प्रश्न पडला की उत्तर आईच्या आवाजातून मिळेल याची तिला खात्री आहे. आपल्याला वाटतात तसेच एखाद्या विषयावर आईचेही विचार असतील का ते अजमावायला आवडतं पेटनला.<br /><br />बाबांनी पुन्हा लग्न करावं, माझ्या आयुष्यात आई असावी, स्त्री असावी हा देखील तिचाच आग्रह हे पेटन आवर्जून सांगते. पेटनला हे मान्य होणं, स्वीकार करणं जड जाईल ह्याची अर्थातच एरनला कल्पना होती. एरनने केलेल्या ध्वनिमुद्रणात तिने म्हटलं आहे,<br />"बाबांनी लग्न करायला हवं पुन्हा, पेटन. मला माहित आहे अशी वेळ आली तर तुझ्या मनात अनेक प्रश्न डोकावणार, बाबांच्या नवीन जोडीदाराला आई म्हणणं तुला जड जाणार, स्वीकारता येणार नाही आणि मुख्य म्हणजे मला काय वाटेल ह्या विचाराने तुझा जीव कासावीस होणार. पण तू हे स्वीकारायला हवंसं. तू तिला आई म्हटलस तरी चालेल गं. शेवटी तुझी खरी आई मीच नाही का? "<br /><br />आतापर्यंत ऐकलेल्या असंख्य संदेशातून आणि उर्वरित संदेशात पेटनला दिसतो तो एकच संदेश, आईचं प्रेम.<br /><br />एरनचा शेवटचा म्हणजे तिच्या मृत्यूअगोदरचा संदेश पेटनने हल्लीच ऐकला.<br />"फार सुंदर प्रवास होता हा. प्रेम, स्वत:चा शोध, कशाच्याच बदल्यात हे नाही बदलू शकत. हा प्रवास अनमोल होता. एकच विनंती आहे माझी आठवण ठेवा. मला जशी मानसिक शांतता लाभली तशी सर्वांना मिळावी. स्वर्गात मी तुमची वाट पाहीन. त्या वाटेवरचा माझा प्रवास जसा तुम्ही सुलभ केलात तसंच मीही तुमच्यासाठी आशेचा किरण होईन. तुम्ही सर्वांनी भरभरून दिलेल्या प्रेम आणि जिव्हाळ्याबद्दल मी पेटन आणि डग ऋणी आहोत."<br /><br />एरन आणि पेटनची कहाणी लिहिताना मला आठवतात, डोळ्यासमोर येतात माझ्या दोन मैत्रिणी. नुकत्याच कर्करोगाशी लढता लढता हरलेल्या. एक भारतात, एक इथे अमेरिकेत. माझ्याच गावात. आपापल्या परीने, पद्धतीने तोंड देत होत्या दोघीही. मीच का, माझ्याच वाट्याला हे का ह्या अनुत्तरित प्रश्नाने त्यांना वेढलं असणारच. माझं नशीबच वाईट म्हणणारी माझी भारतातली मैत्रीण, एकाच महाविद्यालयात शिकलेलो आम्ही, काही करता येत नाही या निराश भावनेने सोबतीला आली ती असाहाय्य हतबलता. वाटत राहतं त्याही एरनसारख्याच भोवर्यात अडकलेल्या मनस्थितीतून गेल्या असणारच, त्यांची मुलं, आई वडील, नवरा प्रत्येकाचं दु:ख, वेदना कल्पनातीत. कुणास ठाऊक त्या दोघींना माहित होती का एरन आणि पेटनची गोष्ट? कदाचित भरल्या संसाराचा अवेळी निरोप घेताना मुलांसाठी कायमचा जवळ राहण्याचा एक अभिनव मार्ग म्हणून त्यांनीही उचललं असेल असं पाऊल, किंवा सुचलीही असेल त्या दोघींना काहीतरी अगदी निराळी कल्पना. </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/247738900032424817-2304518338656146391?l=mohanaprabhudesai.blogspot.com' alt='' /></div>मोहनाhttp://www.blogger.com/profile/04641561275905951530noreply@blogger.com8tag:blogger.com,1999:blog-247738900032424817.post-38533746499726664342011-05-05T10:23:00.002-04:002012-01-28T17:48:01.174-05:00पूल<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">------------------------------------------------------------------------------------------------<br />माझी आई नुकतीच गेली. ह्रदयविकाराच्या झटक्याने. मी भारतात जायच्या आधी फक्त अठरा दिवस. पण ’फक्त’ म्हणण्यात स्वत:चीच फसवणुक नाही का? एका श्वासाचं तर अंतर असतं इथे असण्या आणि नसण्यात. परत आल्यावर मनाला घेरुन राहिली ती बेचैनी, नैराश्य, एकटेपणा, वेढून राहिला उदासपणा आणि हतबलतेतून येणारं केविलवाणेपण. त्या बेचैनीतून लिहलेली ही कथा. <br />या कथेत मी वडिलांच्या गावाला आमचं घर न म्हणता ’आजोळ’ म्हटलं आहे. याचं कारण नोकरीच्या निमित्ताने बहुतेकांनी गाव सोडलेलं असतं. पूर्वीसारखं आईचं गाव म्हणजे आजोळ न रहाता बाबाचं गावही आजोळ झालं आहे असं वाटलं हे एक आणि दुसरा शब्द सुचला नाही म्हणूनही.<br />------------------------------------------------------------------------------------------------<br /><div style="text-align: center;"></div><br />"मी आजीला परत आणते." तिने बोटानेच इराला शांत बसण्याची खुण केली. इरा काही बोलली की गुरुजी तिच्याकडे कटाक्ष टाकत होते त्यामुळे तिला फार अवघडल्यासारखं होत होतं. पण तिची लुडबुड चालू होतीच.<br />"आई तू रडू नकोस. मी प्रार्थना करणार आहे. मग तुझी आई येईल परत. पण रडलीस तर नाही येणार ती." इवल्याशा हातानी खांद्यावर रेलून इरा तिचे डोळे पुसत होती. ती तिथून उठलीच.<br />"चल, तू आजीला सांगितलं होतस ना शंकरपाळे करायला, तिने करुन ठेवले होते. देते चल." ती हळूच इराच्या कानात कुजबुजली. <br />"आणि लाडू" <br />"हो गं."<br />इराने शंकरपाळे तोंडात टाकले तसं आईने मुद्दाम केलेले शंकरपाळे आपणही खावेत अशी इच्छा झाली तिला. पण हातातले शंकरपाळे काही केल्या घशाखाली उतरेनात. निराशेचे ढग वेढून राहिले. अशी कशी गेली न सांगता? आजारपण नाही की काही नाही. थांबता नाही आलं थोडे दिवस? निदान सर्वांची भेट झाल्यावर जायचं. तिला आईवर खूप चिडावं, रागवावं असं वाटत होतं. हातातले शंकरपाळे तिने पुन्हा डब्यात टाकले. हताश नजरेने ती इराकडे पहात राहिली. आईने अचानक या जगाचा निरोप घेतला हे पचवणं जड होतं. पंधरा दिवसाचा तर प्रश्न होता. येणारच होती ती भारतात. त्यानंतरचे बेत कितीतरी महिने आधीच नव्हते का झाले. तीन चार महिने आधी तिकीट काढलं तेव्हापासून ती भारतात पोचली की काय करायचं, कुठे जायचं... खूप काही आई आणि बहीणींबरोबर ठरवून झालं होतं. <br /><br />एरवी चार आठवड्यांची सुट्टी पुरता पुरायची नाही आणि आता या तीस दिवसांचं काय करायचं ही चिंता. तेरावा दिवस झाला आणि घर एकदम रिकामं झालं. दोन मुलं, वडील आणि ती. उठल्यापासून काय करायचं हा मुलांपुढे प्रश्न उभा राहायचा. नीलने झोपा काढत रहायचा सोपा मार्ग शोधला. पुस्तकं वाचायची, खायचं, प्यायचं, झोपायचं, परत पुस्तक हातात. इराचंही बाहेर फीर, बागेतली फुलं काढ, चित्र काढ असं काहीतरी चालू होतं. काहीच नाही तर टी. व्ही. होताच.<br />आत्ताही दोघं भावंडं टी. व्ही. लावून बसले. वडील डोळ्यावर हात ठेवून विचारात गढलेले. सगळ्यांनीच पोटात काहीतरी ढकलायला हवं म्हणून तिने आमटी, भाताचा कुकर लावला. स्वंयपाकघरातलं काही आवरता येतं का तेही पहायचं होतं. वडिलांना एकट्याला नंतर काही सुचलं नसतं. डबे उघडले की तिच्या मुलांना आवडतात म्हणून मुद्दाम केलेले शंकरपाळे, लाडू काही ना काही दिसत होतं आणि मग त्या संबंधात आईशी फोनवर झालेलं संभाषण जसच्या तसं तिला आठवत होतं. तिने एकेक डबा काढून ठेवला. तिच्यासाठी म्हणून केलेल्या गोष्टी ती घेवून जाणार होती. असेल आई आजूबाजूला तर कळेल तिला सगळं नेलंय ते. <br /><br />जेवणं आटोपली आणि तासाभराने सगळं शांत झालं. पलंगावर पाठ टेकली की झोप लागेल इतकी दमली होती ती. पण अस्वस्थ मन दगा देत राहीलं. ती या कुशीवरुन त्या कुशीवर वळत राहिली. त्यातूनच कधीतरी डोळा लागला पण अचानक दचकून ती जागी झाली. गुप्प अंधार. धडपडत उठून अंधारातच ती स्वयंपाकघरात गेली. यंत्रवत कपाट उघडलं आणि अगदी खालच्या रांगेतला उजवीकडचा निळ्या रंगाचा पत्र्याचा डबा तिने घाईघाईने उघडला. चाचपडल्यावर कसल्यातरी पाकीटाचा आवाज झाला, तशी ती भानावर आली. चकल्याचं मोठं पाकिट. तिने इकडे तिकडे पाहिलं. सारं शांत होतं. काय हा वेडेपणा, किती वाजले आहेत हे ही पाहिलं नव्हतं. येवून हाच डबा का उघडावासा वाटला तेही तिला उलगडेना. आणि डब्यात काय असावं तर तिच्या आवडत्या चकल्या. पाकीट हातात धरुन ती रडत राहिली. हुंदका दाबत, ओठ घट्ट आवळत. मुलांची, वडिलांची झोपमोड नको व्हायला. आईनेच उठवलं की काय? तीच आली होती का सांगायला? का उठावसं वाटलं असं अपरात्री? <br /><br />संध्याकाळी डबे पाहताना इतक्या जुन्या पत्र्याच्या डब्यात आई कशाला काय ठेवेल म्हणून नेमका तो डबा तिने पाहिला नव्हता ते डोक्यात होतं की खरच आईने येवून सांगितलं? असे अनुभव येत असतील का सर्वांनाच? रडत रडतच ती चकल्या खात होती. आतून आतून आईही तिच्या शेजारी बसून चकल्या खातेय अगदी दुपारचं जेवण झाल्यावर त्या दोघी टी. व्ही. वरचे कार्यक्रम पहात पहात अशा गोष्टींचा फडशा पाडायच्या तसं, हे तिला मनोमन पटलं होतं. <br /><br />"आईने आणि मी फोनवर ठरवलेले बेत पार पाडायला हवेत. निदान जेवढे जमतील तेवढे." आईही तिच्या बरोबर येणार असल्यासारख्या उत्साहात ती म्हणाली. चार आठवड्याचं काय करायचं ही चिंता अचानक संपली होती. काल रात्रीच्या प्रसंगापासून आई कुठेही गेलेली नाही. सतत आपल्याबरोबर आहे असं वाटत होतं.<br />"मोसमला जावूया. तू जाणार होतीसच ना आजीबरोबर?" नीलने एकदम विचारलं तसं तिला आश्चर्य वाटलं. तिच्या चेहर्यावरचे आविर्भाव त्याने जोखले.<br />"त्यात काय विशेष? मला आवडतं जायला तिकडे म्हणून म्हटलं. आणि इराने तर पाहिलेलच नाही मोसम. तिला पण मजा येईल."<br />"चालेल, जाऊ मग उद्याच." मुलं तयार आहेत म्हटल्यावर प्रश्नच उरला नाही.<br />"मोसमला मी जातोच सारखा. तुम्ही जावून या. परत आलात की मग बाकी कुठे जायचं ठरवलं होतत तिकडे जाऊ." वडिलांच्या बोलण्याला तिने मुक संमती दिली. <br /><br />खारेपाटणच्या पुलावरुन गाडी आत वळली. उजव्या हाताला खालून वहाणारी नदी, मधूनच ठीपक्यासारखी नजरेत भरणारी कौलारु चिर्याची घरं आणि उंच उंच झाडं. मान तिरपी करत ती खिडकीतून मागे वळून वळून पहात राहिली. सुखा नदीवरचा काळ्या दगडाचा पूल, दगडांना वेढलेल्या पांढर्या रेषा आणि पूलाखालून संथ लयीत झुळझुळणारं पाणी. अलगद निसटलेला भूतकाळ जवळ आल्यासारखा भासत होता, त्यात उडी मारावी, आठवणींच्या पावसात चिंब भिजून जावं असं वाटत होतं. त्यावेळेस खिजगणतीतही नसलेल्या पण वर्षानुवर्ष नकळत साठत गेलेल्या आठवणी मनाच्या सांदीकोपर्यातून बाहेर पडू पहात होत्या. अगदी आत्ता आत्तापर्यंत तर पूल ओलांडला की बस थांबायची. उतरलं की डांबरी रस्त्याचं नामोनिषाण नष्ट व्हायचं. लाल मातीत पाऊल टाकायचं ते कधी रेंगाळत, उन्हातान्हातून घाम पुसत, काहीवेळेस आई वडील, भावंडांबरोबर उत्साहाने, कधीतरी एकटच आलेलं असलं की पायाने दगड उंच भिरकावत, कपड्यांवर उडालेली धूळ वारंवार झटकत तर कधी गडीमाणसाच्या खांद्यावर बसून दोन्ही बाजूला पाय टाकून मुक्कामाला पोचणं... कधी झालं हे सगळं भूतकाळात जमा?<br /><br />अडीच मैलांचा रस्ता पाच मिनिटांत सुमोने कापला आणि गाडी आत वळली. गचक्यावर गचके बसत होते, पण रस्ता होता अगदी घरापर्यंत नेणारा, इतक्या आतपर्यंत बांधकाम झालं होतं की अगदी खालपर्यंत पोचायला होणार होतं. फक्त छोटा वहाळ ओलांडला की आलं घर. यात कसली आली आहे मजा? गाडीत बसलं की पोचलं. मध्ये काही नाहीच. जोरात धक्का बसला तशी ती सावरुन बसली. <br />"आता गोठा आमचा" उत्साहाने तिने नीलकडे पाहिलं. केसांची झुलपं हलवित नीलने कॅमेरा रोखला. <br />"गोठा म्हणजे?" तिच्या कपाळावरच्या आठ्या पाहून त्याला हसायला आलं.<br />"मला माहित आहे गं गोठा म्हणजे काय ते. खेचत होतो तुझी. माझंही मराठी आहे बरं" तीही हसली. लेक आता तिची ’खेचण्या’ एवढा मोठा झाला होता. <br />"अरे ठेव तुझा कॅमेरा. गोठा नाही दिसत. पाडून टाकलेला दिसतोय." आवाज भरुन आला का? तिने पाण्याची बाटली तोंडाला लावली. रिकाम्या सपाट टेकडीकडे निरर्थक नजरेने ती पहात राहिली. <br />"ही अख्खी टेकडी आमची बरं का." तिने उसन्या कौतुकाने नीलला सांगितलं.<br />"पण त्या गोठ्याचं काय झालं?" नीलने हे विचारावं याचच तिला अप्रूप वाटलं.<br />"आता घरी पोचलो की काकांना विचारु. तेव्हा येता जाता डोकावायचो आम्ही या गोठ्यात. गवताच्या पेंडीच असायच्या. अजून अगदी घराजवळ आहे एक गोठा त्यात मात्र गुरं बांधलेली असायची सुरुवातीला, म्हणजे आम्ही अगदी चौथी, पाचवीत असू तेव्हा. नंतर मागच्या अंगणाला लागून केली होती गुरांसाठी जागा. काकूला दुध काढताना पाहिलय मी. मी पण प्रयत्न केला होता पण लाथ मारायची रंगू." <br />"रंगू? गायीचं नाव रंगू?" तिलाही त्या नावाचं आत्ता हसू आलं. पांढर्या रंगाची, काळ्या ठिपक्यांची ती गाय. खोपीत बसलं की बाबूंच्या पट्ट्यामागे रवंथ करणारी गाय दिसायची. दुपारी पत्त्यांचा डाव तिथेच तर रंगायचा. मे महिन्याची सुट्टी म्हणजे ही धम्माल. सकाळ उजाडली की दंगा, आरडा ओरडा चालू. दिवसभराच्या उनाडक्या झाल्या की संध्याकाळ मात्र तिन्हीसांजच्या मिणमिणत्या दिव्यात वेगळीच भासायची. <br /><br />'शुभंकरोती कल्याणम... ' सुट्टीत आलेली चुलत, आते सगळी भावंडं जोराजोरात झोका काढत तितक्याच जोरात परवचा म्हणत, मग मारुतीस्त्रोत्र... कुणाकुणाला काय काय येतं ते म्हणून व्हायचं. मध्येच धपकन एखाद्याने मारलेली उडी, हाताने झोका थांबवायचा केलेला आटोकाट प्रयत्न. स्वयंपाकघरात चुलीवर ढणाढणा शिजणारा भातही दिसायचा खिडकीतून. त्या आंबेमोहर तांदूळाचा गंध शरीरभर उतरायचा लगेच. तिथेच उकीडवी बसलेली मोसमची आजी. पायरीवर तिच्याशी गप्पा मारत बसलेली आई. काकूची चाललेली लगबग. परवचा म्हणून संपली की मात्र गुप्प अंधार पडलेला असे. तरी जेवायला यायची वर्दी येईपर्यंत सगळी तिथेच बसून रहात. पायरीवर बसलं की गडग्याच्या पलिकडे उंच उंच झाडाचं जंगल. कुणीतरी भूताच्या गोष्टी ऐकायची टूम काढायचंच. भुतं, पिपंळावरचा मुंजा, महापुरुष, वास्तुपुरुष... ऐकता ऐकता भूतानी आपल्याला वेढलय या कल्पनेने अंगावर काटा उठायचा. घाबरलं की भुतं धरतात हे कुणीतरी सांगितलेलं लक्षात आलं की शूरपणाचा बहाणा, तितक्यात झाडांच्या फांद्या विचित्र आकार धारण करत, एकदम काहीतरी हलल्यासारखं वाटे, दूर झाडीतून आगीचा लोळ उठल्यासारखा दिसे आणि तो क्षणात नाहीसाही होई. जरा कुठे खुट झालं की अंगावर शिरशिरी. तिला कधी एकदा त्या घरी पोचतोय असं होवून गेलं. नीलला एकेका जागी नेत ती त्या आठवणी जागवणार होती.<br />"तुला ठाऊक आहे ना घरी आता फ्रीज, टी. व्ही. आहे आणि पाण्याचा पंप बसवलाय." तिच्या समाधीतून नीलने जागं केलं.<br />"हो, तुला कसं ठाऊक हे? मोसमची आजी गेल्यापासून मी गेलेच नाही मोसमला."<br />"पण मी गेलोय ना. म्हणूनच सांगतोय तुझ्या मनातल्या चित्राला धक्का बसेल त्याची तयारी ठेव." तो हसून म्हणाला. <br />"हं, खरं आहे तुझं. पण माझ्या मनातलं चित्र मी तुझ्यासमोर रेखाटेन. आत्तापर्यंत तू ऐकत आलायस त्या त्या जागा मी तुला दाखवीन. भले सगळं बदललं असलं तरी. पण तू कधी गेला होतास?"<br />झाली पाच सहा वर्ष, आजोबांबरोबर गेलो होतो मी. रेल्वेने. तू घरीच राहीलीस. आजी आणि तू."<br />"मोसमचे आजी, आजोबा गेल्यावर वाटायचंच नाही यावसं इकडे." <br />"म्हणजे दहा वर्षांनी येते आहेस तू." ती काहीच बोलली नाही. गाडी अरुंद रस्त्यावरुन संथपणे खाली उतरत होती. करवंदाची जाळी तिला लहान मुलीसारखी खुणावत होती. गाडी पुढे पाठवून चालत जावं असा विचार मनात डोकावून गेला तो तिने टाळला. काका येवून उभे राहिले असतील वहाळापलिकडे.<br />"ताई, पुढच्या वेळेला याल तेव्हा वहाळावर पूल बांधलेला असेल. गाडी तुमच्या अंगणापर्यंत." सुमोच्या ड्रायव्हने तिच्या माहितीत भर घातली.<br />’कशाला हवाय पुल. म्हणजे मातीला स्पर्शच करायचा नाही तर.’ मनातल्या विचारांना दाबत ती म्हणाली.<br />"अरे वा, तुम्हाला माहिती दिसते आहे इकडची."<br />"तुमच्या घरातल्या लोकांना मीच आणतो ना नेहमी. कितीतरी वर्ष तुमच्याकडच्या पाव्हण्यांना आणतोय मी. तुम्हाला पण आणलं आहे एक दोनदा" <br />"हो का, पटकन ओळखलं नाही मी तुम्हाला." ओशाळल्या आवाजात तिने दिलगिरी व्यक्त केली. त्यानेही हसून चालायचंच अशा अर्थी मान डोलावली. नीलने तेवढ्यात ड्रायव्हरकाकांचा फोटो उतरल्यावर घ्यायचं ठरवून टाकलं. वहाळाच्या अलिकडे गाडी थांबली तसा नील खुष झाला. <br />"संध्याकाळी पोहायला यायला हवं इथे."<br />"अरे वहाळाच्या पाण्यात कसला पोहतोस? तितकी खोल नसते पातळी." <br />"तू तर, तुम्ही कसे पोहायला शिकलात या वहाळात ते सांगतेस की आम्हाला."<br />"शिकलो कसले. शिकायला म्हणून यायचो आणि पाण्यात डुंबत बसायचो. मे महिन्यात सगळं पात्र सुकलेलं. डबकाभर पाण्यात भिजायचा आनंद मिळायचा तेवढा"<br />"पण मी पोहून बघणार आहे." तिने त्याला मोडता घातला नाही. नीलचा वेळ तिथे कसा जाईल ही शंका तिच्या मनात होती. तो स्वत:च पर्याय शोधत असेल तर मोडता कशाला घालायचा. इरा मात्र गप्प होती. तिला हे सगळं फार वेगळं, नवीन होतं त्यामुळे तोंडाचा पट्टा बंद होता. तिच्या स्वभावाप्रमाणे न बोलता ती निरीक्षण करत राहील, प्रश्न सुरु होतील ते परत घरी गेल्यावर, तेव्हा आजोबांवर उत्तरं द्यायचं काम सोपवलं की झालं. <br />"आणि आपण त्या मंदीरात जावू. रस्ता नाहीच आहे जवळ जवळ त्या बाजूला. हायकिंग, ट्रेकींग केल्यासारखी मजा येते." तिच्याही डोळ्यासमोर ते जुनं पुराणं देऊळ उभं राहिलं. मोसमला आलं की कधीतरी संध्याकाळी त्या देवळात जायचा कार्यक्रम असे. केव्हाकेव्हा तिथे पोचायच्या आत मध्येच डोंगरावरच्या शाळेत डोकावायचा बेत होई. तंगडतोड करुन पाय दुखायला लागले की काकूने नुकत्याच काढलेल्या ताज्या दुधाचा चहा प्यायची सर्वांना घाई लागायची. चहाची मजा होती की तिथे गप्पा मारायला बसलेल्या आजी, काकू आजी, आई, बाबा, काका याच्यांत लुडबुड करायची? तिला नक्की आठवेना आणि ठरवताही येईना. विचाराचा धागा तुटला तो एवढा वेळ ड्रायव्हरचे फोटो घेण्यात मग्न असलेल्या नीलच्या आवाजाने.<br />"आई, काका आजोबा थांबले आहेत पलिकडे." तिने उत्सुकतेने पाहिलं. मळखाऊ बनियन, खाकी रंगाची हाफ पँट घातलेले काका पाहून तिला गंमत वाटली. त्याच्या पोषाखात यत्किंचितही बदल झालेला नव्हता. पूर्वी असायची तशी हातात काठी नव्हती एवढच. गुरं नसल्याने काठी सुटलेली दिसत होती. <br />"जपून या. या बाजूने नका येवू. खोल आहे पाणी." सुचना करत त्यानी तिथे कपडे चुबकत बसलेल्या दोघींना हात धरायला पाठवलं. नकळत तिने तो आधार घेतला. नीलने एव्हांना तो वहाळ ओलांडलाही होता. पलिकडे उभा राहून तो तिला चिडवायला लागला.<br />"कमॉन आई, हात कसला धरतेयस. ये ना बिनधास्त." <br />"नको रे, ड्रेस नको भिजायला माझा." <br />"हो का? थांब, मीच पाणी उडवतो तुझ्यावर."<br />तिने रागाने त्याच्याकडे दृष्टीक्षेप टाकला पण एव्हाना ती अंगावर आलेल्या पाण्याच्या शिडाकाव्याने ओली झालीच. नीलच्या हसण्याकडे दुर्लक्ष करत ती पलिकडे पोचली. मातीत पाय घासत, या पायाने तो पाय स्वच्छ करत ती काकांकडे पाहून ओशाळवाणं हसली.<br />"मला वाटलं आमचा परदेशातून आलेला नातू स्वत:ला सांभाळून करेल सर्व, पण तूच पक्की परदेशी झाली आहेस." तिच्या उत्तराची वाट न पहाताच ते पाठमोरे होवून चालायला लागले. दगड, मातीतून रस्ता काढत ती त्यांच्या मागून जात होती. ताडताड टांगा टाकत नीलने लाकडी फाटकातून उडी मारलीही. तिने चेहर्यावर उत्साह आणायचा प्रयत्न केला खरा पण आत मध्ये गुडघ्या एवढं वाढलेलं रान, खुंटलेलं अंगण, अंगणातून वरती जायची दगडी पायर्यांची बंद झालेली वाट आणि सुन्न करणारी शांतता... तिच्या आठवणीतलं काही उरलं आहे की नाही या शंकेने तिचा जीव घुसमटायला लागला. आठवणीतली माणसं गेली हे सत्य पचवलं होतं, निदान आठवणीतलं घर... ते बदललं असेल याची कल्पना असली तरी एवढ्या बदलाची मानसिक तयारीच नव्हती का? <br />आत पाऊल टाकल्यावर चहा घेईपर्यंत ती कशीबशी बसली. कधी एकदा मोसमच्या आजोबांची खोली नजरेखालून घालू असं झालं होतं. त्यांचा तो भला मोठा पलंग, उंच कपाट, टेबल, खुर्ची आणि तिथे मुलांसाठी ठेवलेल्या श्रीखंडाच्या गोळ्या. सारखं सारखं गोळ्या मागायला गेलं की "दम धर हां!" म्हणत केलेली त्यांची दटावणी... खूप काही आसपास रेंगाळत होतं. ती त्या अंधार्या खोलीत जावून उभी राहिली. काहीच नव्हतं. रिकामा पलंग उदासवाणी कळा आल्यागत पडलेला. तिने बाजूच्या खोलीचा दरवाजा उघडला. काका आजोंबाची खोली, ती वापरात असावी. घरघंटीचं सामान पडलेलं होतं. पायर्या चढून ती माजघरात आली. टी. व्ही. होता. फ्रिजही. पण बाकी काळ्या लाकडाची कपाटं, बाजलं, पितळेची भांडी बरचसं तिच्या स्मृतीतलं. खांद्यावर हात पडला तशी ती दचकली.<br />"चल चक्कर मारुन येवू या." नील बाजूला उभा होता.<br />"अरे, थोडावेळ काका, काकूंशी बोलू तरी दे."<br />"रात्री मारा नं गप्पा तुम्ही. काळोख पडला की फिरायला नाही बाहेर पडता येणार."<br />"आधी पडवीत जावू. तुला मागचा भाग दाखवते."<br />"बघितलाय मी. पण चल, तू यायचीस तेव्हा कसं होतं ते सांग."<br />तिला त्याच्या समजुतदारपणाचं कौतुक वाटलं.<br />"तुला कसं वाटतय रे इथे?"<br />"कंटाळवाणं, पण ठीक आहे, दोन दिवस तर रहायचं आहे. काका, काकू, त्यांचा मुलगा, तो छोट्या कशी राहतात कोण जाणे."<br />"हे त्याचं घर आहे. आपल्या घरात कुणाचा कसाही वेळ जातो." नीलने पटल्यासारखी मान डोलावली.<br />तिने पाहिलेला गोठा रिकामा होता. पाय मोट कधीच बंद झाली होती. <br />"आता पाण्याला येत नाहीत हो बायका पूर्वीसारख्या." काकू स्वयंपाकघराच्या दारातून सांगत होती.<br />"तेवढीच जाग असायची नाही? येता जाता सगळ्यांशी गप्पाही व्हायच्या."<br />"हो ना. आता तसाही वेळ आहे कुणाला. फारसं कुणी उरलेलही नाही आजूबाजूच्या वाडीत. सगळी बाहेर पडली पोटापाण्यासाठी."<br />तिने मान डोलावली. डाव्या हाताच्या खोपीत दुपारी मांडायचो तसा पत्त्यांचा डाव आत्ता मांडावा अशी तीव्र इछा झाली तिला. पण होतं कोण पत्ते खेळायला. नीलने काहीतरी विचारलं तशी ती भानावर आली. तो नेहमीप्रमाणे फोटो काढत होता.<br />"किती फोटो काढतोयस. काय करणार आहेस?"<br />"प्रोजेक्ट, माझ्या आईचं आजोळ."<br />"तुझ्या आजोळाचे काढ फोटो असेच."<br />"हो काढणार आहे, किंवा तूच काढ. मी वरच्या गच्चीत जातो तेव्हाचे, नाहीतर आजी, आजोबांबरोबर आपण बाहेर पायर्यांवर गप्पा मारत बसतो तेव्हा."<br />"आता आजोबा रे फक्त. तुला आवडतं का रे यायला तुझ्या आजोळी?"<br />"खरं सांगू?"<br />एकदा नको म्हणावं असं वाटून गेलं तिला. पण त्याचं मनही कळायला हवं होतं.<br />"सांग ना, अगदी खरच सांग. उगाच आपलं वरवर कशाला काही बोलायचं."<br />"नाही आवडत. म्हणजे काहीच करायला नसतं ना. तसं घरही एका बाजूला आहे आजोबांचं. माझ्या वयाचं पण नाही कुणी. पण मला आजी, आजोबा आवडतात. आजी मुद्दाम माझ्यासाठी म्हणून वेगवेगळे पदार्थ करते ते आवडतं. आजोबांबरोबर फिरायला जायला आवडतं आणि माझा जन्म झालाय तिथे म्हणून ते गावही आवडतं."<br />तो अजूनही आजी असल्यासारखाच बोलत होता. यावेळेस तिने त्याची चुक सुधारली नाही. <br />"मग आवडतं की. नाही काय म्हणतोस?"<br />"तसं नाही गं, जितक्या उत्साहाने त