Saturday, December 10, 2011

शाळा


"थांब, थांब. असं काय करतोस..."
प्रशांतने हाताने वह्या सावरायचा प्रयत्न केला, पण अमरने त्याचा शर्ट खेचत त्याला ढकलून दिलं. प्रशांतने स्वत:ला सावरलं नसतं तर मागच्या मागे तोल जाऊन तो आदळलाच असता. धडपडत उभं राहत त्याने अमरला जोरात ढकललं. दोघं एकमेकांवर तुटून पडले.
"अरे, अरे" असं म्हणत मोगरे बाई त्यांच्या दिशेने धावल्या खर्‍या पण तो पर्यंत वर्गातल्या मुलांनी त्या दोघांभोवती कोंडाळं केलं. कुणी अमरच्या तर कुणी प्रशांतच्या मागे उभं राहून उत्तेजन देत होतं. बाईंनी मुलांना शांत करण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला पण, परिस्थिती हाताबाहेर चालली होती.  बाकीची मुलंही आपापले हात धुऊन घ्यायला लागली होतीच. हातातला खडू त्यांच्या दिशेने भिरकावून त्या तारस्वरात ओरडल्या. एक दोघांनी दप्तर काखोटीला मारत पोबारा केला. मुली मात्र शांतपणे मारामारी पाहत होत्या. वर्गाचं रणांगण झालं होतं. मुख्याध्यापक यायच्या आत वर्ग शांत व्हायला हवा. घाईघाईत दारापाशी जाऊन मोगरेबाईंनी बाहेर डोकावून पाहिलं. वर्गातले आवाज बाहेर पोचेपर्यंत अस्फुट होत होते. पटकन दार बंद करुन त्यांनी दिवा घालवला. वर्ग काळोखात बुडाला आणि एकदम शांतता पसरली. बाईंनी दिवे परत लावले. मुलांनी आपापल्या जागा पकडल्या. अमरने पुस्तकात डोकं खुपसलं. कोणत्याही क्षणी बाई उठवणार, जाब विचारणार याची त्याला कल्पना होती पण तसं घडलं नाही. बाईंनी अर्धवट राहिलेला धडा पूर्ण केला. प्रशांत त्याच्याकडे अधूनमधून बेरक्या नजरेने पाहत होता. अमरने राग आवरला तो अगदी शाळेचा शेवटचा तास संपेपर्यंत.

शाळा सुटल्याची घंटा वाजली. मुलांच्या झुंडी वर्गातून बाहेर पडल्या. मागच्या बाकावर बसलेल्या अमरने दप्तर काखोटीला मारलं आणि एक जळजळीत कटाक्ष प्रशांतकडे टाकत पेंगुळल्या डोळ्यांनी तो त्यात सामील झाला. मरगळलेली पावलं कशीबशी रेटत  निघाला. शाळेच्या आवारातून तो बाहेर पडणार तेवढ्यात मोगरेबाईंनी त्याला गाठलं. वर्गात तमाशा नको म्हणून त्यांनी त्याला काही विचारायचं टाळलं होतं. तसंही मुलांनी एकमेकाच्या अंगावर दोष घालण्याव्यतिरिक्त वेगळं काही केलं नसतं.  अमर अभ्यासात चांगला होता. तो नको त्या मार्गाला जायला नको असं त्यांना वाटत होतं. प्रशांत तर वर्गातला हुशार मुलगा. तोही एकदम एवढा का चिडला असावा ते त्याच्याशी बोलल्यानंतरच कळणार होतं.  सुरुवात नक्की अमरनेच केली होती तेव्हा त्याच्याशी आधी बोलावं असं मोगरेबाईनी ठरवलं. कपाळावरची झुलपं उडवत तो नुसताच त्याच्यांकडे बघत राहिला. ’आता काय’ हा स्पष्ट भाव बाईंनी वाचला त्याच्या चेहर्‍यावरचा. तिकडे दुर्लक्ष करत त्या म्हणाल्या,
"आज असं का वागलास?"
"असं म्हणजे?"
"तुला ठाऊक आहे मी काय म्हणते आहे ते."
"प्रशांतने माझी कळ काढली."
"काय केलं त्याने?"
"वर्गात का नाही विचारलंत?"
"विचारायला हवं होतं. पण आधीच  खूप वेळ फुकट गेला होता. आज पहिल्यांदाच एवढा बेताल वागलास म्हणून विचारतेय. रोजचंच झालं तर कठीण होईल.  शाळेतून नाव काढतील तुझं."
"काढा." त्याच्या आवाजातल्या उर्मटपणाने मोगरे बाईंचे कान अपमानाने लाल झाले. मनातला राग आवरत त्या तशाच त्याच्याकडे पाहत राहिल्या.
"काय फरक पडत नाही मला बाई. शिकून परिस्थिती बदलता येते असं तुम्ही म्हणता. पण त्यासाठी खूप शिकावं लागतं. शीक शीक म्हणजे किती शिकायचं ते नाही कोणी सांगत. नुसतं हायस्कूल पुरं करून  काही होणार नाही हे कळलंय मला.  पुढे शिकायला पैसे कुठून आणायचे?"
"अरे तू अभ्यास तर कर. बघू आपण काही करता येतं का. हुशार मुलांसाठी शिष्यवृत्ती मिळवता येते."
"त्यासाठी खूप हुशार असावं लागतं. मी काही इतका हुशार नाही. नापास होत नाही इतकंच."
"निघतात रे मार्ग काहीतरी. व्यावसायिक शिक्षण मिळेल असा अभ्यासक्रम निवडायचा हायस्कूल नंतर. मग फार वर्ष न जाता लवकर पायावर उभं राहता येईल तुला."
"मला तुमच्याकडे घेऊन जाता?"
"काय?" मोगरेबाई दचकल्या.
"हो, घेऊन जाता मला तुमच्याकडे? कराल माझं शिक्षण? द्याल मला नोकरी मिळवून? तुमचे उपकार जन्मात विसरणार नाही. मी तुमच्या कामात मदत करेन." तो एकटक त्यांच्याकडे पाहत होता.
क्षणापूर्वी उद्धट वाटलेल्या अमरकडे  त्या पाहत राहिल्या. परिस्थिती इतकं मोठं करते या मुलांना?  अकाली प्रौढत्वं धारण करायला भाग पाडते.?
"मला विचार करायला हवा राजा. असं माझं मी नाही ठरवू शकत तुला घरी घेऊन जायचं. माझ्या घरची माणसं, तुझ्या घरची माणसं, शाळा खूप गोष्टी आहेत मध्ये. पण शिक्षण सोडण्याचा विचारसुद्धा मनात आणू नकोस. बाकी सारं पुढचं पुढे."  तो हसला. एक शब्दही न बोलता तो चालायला लागला.  रडावंसं वाटत होतं, डोळे भरुन येत होते. संताप खदखदत होता मनात; स्वत:बद्दल, परिस्थितीबद्दल, सगळ्या जगाबद्दलच. मोगरेबाईना सांगायला काय जातंय. यव कर नी त्यव कर. घरी न्या म्हटल्यावर बसल्या गप्प.  वाटेतला दगड संतापाने त्याने  जोरात उडवला. फाटक्या चपलेतून त्या दगडाचं टोक अंगठ्याला टोचलं. अंगात झिणझिण्या आल्या पण अशा लहान सहान दुखापतीचं कौतुक करणं त्याला परवडणारं नव्हतं. तो धावत सुटला. त्याच्या पाठमोर्‍या आकृतीकडे  मोगरेबाई स्तब्धपणे कितीतरी वेळ पाहत राहिल्या.

घाईघाईत अमर खोपट्यात शिरला. कुठल्यातरी लाऊडस्पीकरवरून आदळणारा आवाज खोलीत भरून राहिला होता. बाजूच्या गल्लीतून भांडणाचा आवाज येत होता. शेजारच्या झोपडीतल्या चार पाच जणी दाराबाहेर उभ्या उभ्या गप्पा मारत होत्या. दाटीवाटीने पसरलेल्या त्या झोपड्यांमध्ये फक्त एखादाच माणूस जा ये करू शकेल इतकीच वाट, त्यातच आजूबाजूने वाहणारं सांडपाणी. कुबट वास वातावरणात भरून राहिला होता. अमरला हे सवयीचं होतं तरीही त्याचा हात नाकावर गेला. खाली वाकून तो आत शिरला. ओलसर फरशीवर त्याच्या मळलेल्या पावलांचे ठसे उमटले. मोरीत जाऊन पायावर पाणी ओतल्यासारखं करत तो बाहेर आला.  बाजेसमोर दोन तीन अ‍ॅल्युमिनिअमची भांडी पडली होती त्यावरची झाकणं त्याने बाजूला केली. खायला काही मिळतं का ते पाहिलं.  सगळी भांडी रिकामीच होती. बाजूला पडलेल्या मडक्यात भांडं बुडवून तो घटाघट पाणी प्यायला. दोन भांडी पाणी प्यायल्यावर पोट भरल्यासारखं वाटलं त्याला. दप्तरातली वह्या पुस्तकं काढून त्याने इकडे तिकडे टाकली.  तिथेच बसकण मारत त्याने अभ्यासात लक्ष घालायचा प्रयत्न केला, पण पोटातली भूक अस्वस्थ करत होती. तो तसाच उठला. पक्याच्या टपरीवर गेलं तर काही न बोलता एखादा पाव तरी तो पुढे करेल या आशेने त्याने पुस्तक बंद केलं.
"कुटं चालला तू आता सांजच्याला?" आत आलेल्या मायने त्याला अडवलं.
"पक्याकडं. भूक लागली आहे. घरात काहीच नाही खायला." त्याला मायचा विलक्षण राग आला.
"भाकरी लावते. थांब."
"तुझा स्टोव्ह पेटणार कधी आणि तू भाकरी करणार कधी. मी येतो लगेच."
"अब्यास जाला का? तो कर आनं उलथ कुटं उलथायचं ते."
"कटकट नको गं करु तू आता. अभ्यास, अभ्यास आणि अभ्यास. शाळेत त्या बाई आणि इथं तू. नाही करणार अभ्यास. काय समजलीस." त्याच्या कपाळावरच्या आठ्या तटतटून फुगल्या.
"तू का असा माज्या जीवाला घोर लावतो. अब्यास करसील, सिकसील म्हनून साळत जा म्हनते. पन  तितं बी ध्यान नाय तुजं. या गटारातून तुला भायेर नाय का पडायचं? रस्त्याच्या त्या बाजूकडूनची मानसं येतात इतं. समाजशेवा का कायसं करत्यात. ती आमच्या मागं लागतात, पोरास्नी सिकवा, सालत पाठवा. सिकलंली मानसं सांगतात ते काय चुकीचं नसनार. तुज्यासाटी चार जादा कामं करुन रायले मी. पन तुजं कायतरी न्यारंच."
तो  मायकडं बघत राहिला. काय काय इच्छा मनात उतरवल्या असतील या समाजसेवकांनी मायच्या मनात? शिकवा, शिकवा म्हणून मागे लागतात. ही भोळी भाबडी माणसं त्यांच्या बोलण्याने भरीला पडतात, राब राब राबतात  पोरांना पुस्तकं, वह्या घेऊन द्यायला. पण एवढं खरंच सोपं आहे हे? पोटाच्या भुकेचं काय? शिकून पुढे कधीतरी भरपूर पैसा मिळवणार म्हणून भूक मारायची? किती वर्ष? नोकरी मिळेपर्यंत?कधी मिळणार नोकरी? मोगरे बाईं बोलतात ते सारं त्याला आठवत राहिलं.  त्या काहीतरी व्यावसायिक शिक्षणाचं म्हणत होत्या. म्हणजे नक्की काय करायचं? कोण देणार या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं; कोण देणार? माय? एवढा पुढचा विचार करता तरी येत असेल तिला? काय होतंय माझं तरी शिकून? भवितव्यातला अंधार समजतोय. तो समजायला शिकायचं? त्यापेक्षा पक्यासारखं टपरीवर चहा द्यायचं काम केलं तर? निदान पोटाचा प्रश्न तरी सुटेल. विचाराच्या चक्रात तो खोल खोल गुरफटत होता. वर यायचा मार्ग त्यात कुठेच नव्हता.  त्याने दार अडवून उभ्या राहिलेल्या मायचा हात खाली केला आणि पक्याच्या टपरीकडे तो धावत सुटला.

आज त्याच प्रसंगाची पुनरावृत्ती. जेमतेम मध्ये दोन तीन आठवडे गेले असतील. काहीतरी कुणीतरी विचारलं आणि अमरने मारामारी सुरू केली. मोगरेबाईना काय करावं ते कळत नव्हतं. अमरने विचारलेला प्रश्न त्यांच्या मनात अधून मधून तरळून जाई. वाट बघत असेल तो उत्तराची? पण त्याच्या प्रश्नावर फार  विचार करण्याचं धाडस त्यांना झालं नव्हतं. कसं घेऊन जाणार या मुलाला. शिक्षिकेचा पगार तो किती. नवर्‍याची नोकरीही तशी बेताचीच. घरात त्यांची स्वत:ची दोन मुलं होती. खायचं अजून एक तोंड असं वाढवायचं? ते तर शक्य नाही मग, अमरच्या शिक्षणाचा खर्च करायचा? पण अमरसारखीच कितीतरी मुलं या शाळेत आहेत, त्याचं काय मग? काय करता येईल? विचाराने त्यांना थकवा येई. परिस्थितीवर तोडगा निघायच्या आधीच अमरने परत पेच निर्माण केला होता. आज मागच्या बाकावर बसलेल्या मुलाने अमर डुलकी काढतोय असं वाटलं म्हणून फक्त मागून त्याच्या खांद्यावर हात ठेवला तेवढ्याने तो भडकला. दोन आठवड्यापूर्वीच त्याने प्रशांतला मारलं होतं. किरकोळ कारण होतं तेव्हाही. अचानक हे काय झालं होतं अमरला? आत्तापर्यत तसा हा मुलगा व्यवस्थित वागणारा. अभ्यासातही बरा. घरच्यांना बोलवून घ्यायचं का? मोगरे बाईनी आज हे प्रकरण मार्गी लावायचं निश्चित केलं. तास संपल्यावर अमरला त्यांनी थांबायला लावलं.
"उद्या येताना तुझ्या वडिलांना घेऊन ये."
"त्यांना कशाला? माझं चुकलं त्याची शिक्षा मला द्या. ते नाही येणार शाळेत."
"का?"
"राखणदार म्हणून काम करतात. रात्री बाहेर राहावं लागतं. दिवसा झोपूनच असतात."
"तरी मला बोलायचं आहे त्याच्यांशी. ही चिठ्ठी दे त्यांना."
अमर हसायलाच लागला.
"काय झालं, हसतोस काय असा?" बाईंना त्याची चीड आली.
"वाचता येत नाही त्यांना."
त्या एकदम शरमल्या. शाळेतल्या बहुतेक मुलांचे आई वडील अशिक्षित आहेत हे माहीत असूनही किती अपेक्षा ठेवतो आपण या मुलांकडून, त्यांच्या पालकांकडून.
"ठीक आहे. तू वाचून दाखव. त्यांना वाचता येत नसलं तरी तू शिकावं म्हणून पाठवतात  ते शाळेत तुला.  उद्या त्यांना  भेटायला घेऊन ये."
मोगरेबाईनी दिलेली चिठ्ठी खिशात टाकून तो निघाला.

"पक्या उद्या बाबाला शाळेत बोलावलंय."   अमर पक्याच्या टपरीवरच जाऊन थांबला.
"कशाला?"
"बुकलून काढलंय मी वर्गात एकेकाला."
"का पण? मला वाटलं तू शाळेत शिकायला जातोस, कौतुक म्हणून मी पाव देतो भुकेला असतोस तेव्हा."
"ठाऊक आहे रे मला."
"मग असं का करतोस तू. अरे, मला शाळेत जायची इच्छा आहे पण बाप टपरीवर यायला लावतो. तुझा बाप तुला निदान शाळेत जायला मना करत नाही तर धड वाग की."
"ए, तू त्या मोगरेबाईंसारखं लंबचौडं भाषण नको देऊ. बाप येणार नाही शाळेत हे नक्की किंवा, येईलही कदाचित पण मलाच नाही त्याला न्यायचं. काय करू सांग."
"मी काय सांगू? आईला घेऊन जा."
"तिच्या कामाचा खाडा नाही करुन येणार ती."
"मग बापालाच मनव ना." पक्या कडून काही उपाय सापडेना तसा त्याने दिलेला पाव तोंडात टाकत अमर टपरी पासून बाजूला झाला.


त्यानंतरचे दिवस बरे चालले होते. अमर वडिलांना घेऊन आला. तसे बरे वाटले ते मोगरेबाईना. फार बोलले नाहीत पण अमर यानंतर असं करणार नाही असं आश्वासन दिलं त्यांनी.  आता राखण संस्थेतून मुद्दाम त्या समाजसेविका बाईंना बोलवावं लागणार नव्हतं. अमरही व्यवस्थित वागत होता. मोगरेबाईना बरं वाटलं. एकदा अशा चक्रात अडकलं की वारंवार संस्थेला त्या मुलाच्या वागण्याबद्दल कळवणं, त्याचं शाळेत येऊन त्याला भेटणं एक ना दोन खूप काही करावं लागतं.  अमरबद्दल कितीही जिव्हाळा असला तरी त्यांना स्वत:ची कामं नाहक वाढवायची नव्हती. त्याच्या वडिलांना शाळेत बोलावण्याचा निर्णय योग्य ठरला. अमर परत मार्गावर आला यातच त्यांनी समाधान मानलं. मारामारी थांबली होती. फक्त त्याच्या भर वर्गात डुलक्या काढणं वाढत चाललं होतं पण, जोपर्यंत सगळ्या विषयात त्याची प्रगती चांगली आहे तोपर्यंत त्याकडे दुर्लक्ष करायचं त्यांनी ठरवलं. गाडी रुळावर आल्यासारखी वाटतेय त्याच दरम्यान त्याच्या शाळेला दांड्या मारणं सुरु झालं. आता चालढकल करुन चालणार नव्हतं. एखाद्या मुलाचं आपल्यामुळे नुकसान नको या भूमिकेतून त्यांनी ’राखण’ शी संपर्क साधला.

आजही आळसावलेला अमर शाळा सुटल्याची घंटा झाल्यावर सर्वात शेवटी बाहेर पडला. डोळे चोळत पाय फरफटवत तो चालत होता. चपलेचा अंगठा तुटला होता.  भोकंही पडली होती. बारीकसा खडा त्याला अधूनमधून टोचत होता. आपल्याच तंद्रीत चाललेल्या अमरला मोगरेबाईनी थांबवलं.
"मंगलताई येतील आज. त्यांना तुझ्याशी बोलायचं आहे."
"कोण मंगलताई? माझ्याशी कशाला बोलायचं आहे त्यांना?"
"तू माझ्याशी नीट बोलत नाहीस. तुझं काय बिनसलं आहे ते सांगत नाहीस म्हणून त्या बोलतील तुझ्याशी. केव्हा केव्हा फार अनोळखी माणसाकडे मोकळेपणा वाटतो  ना त्यासाठीच त्या येणार आहेत."
"तुम्ही मला घरी नेणार की नाही ते सांगितलं नाही अजून."
मोगरेबाईना काय बोलावं ते कळेना. तरी धीर एकवटून त्या म्हणाल्या,
"तुला खोटी आशा दाखवावं असं नाही वाटत मला. माझीही परिस्थिती नाही रे आणखी एक तोंड घरात वाढवण्यासारखी."
"मग माझ्या मागे कशाला लागता तुम्ही?"
"तुझ्या मागे लागलेय मी?"
"नाहीतर काय, सोडून द्या मला सुधारण्याचं काम. वडिलांना घेऊन यायला लावलंत, आता या मंगलताई."
"मग काय करायला हवं होतं मी? नुसते बघत राहायचे तुझे उद्योग. तुझं अभ्यासावरुन उडत चाललेलं लक्ष?"
"मला घरी का नेत नाही तुमच्या? तुमची सगळी कामं करेन. रात्री बाल्कनीत झोपेन. तुमचं सगळं ऐकेन."
"इतका कंटाळा आलाय तुला तुझ्या घरी राहायचा?" अमरच्या स्वरातली अजिजी त्याचं काळीज हलवून गेली.
"घराचा? माय राहते त्या घराचा कसा कंटाळा येईल. पण तुम्हाला वाटतं तसं शिकावं, स्वत:च्या पायावर  उभं राहावं असं अधूनमधून वाटतं मला. पण अभ्यास होत नाही घरी म्हणून नाही राहायचं मला तिथे."
"आणि तुझे वडील? ते कसे आहेत? शाळेत आले होते तेव्हा विशेष बोलले नाहीत पण त्यांनाही तुझ्या अभ्यासाची काळजी आहे असं वाटलं."
"हं" तो नुसताच हुंकारला.
"हे बघ अमर. तुझी परिस्थिती चांगली नाही. आईला धुण्या भाड्यांची कामं करावी लागतात याची कल्पना आहे मला. पण हे ही दिवस बदलतील, तू बदलशील असा विश्वास स्वत:च्या मनात तयार करायला हवा तुला, त्यासाठी परिस्थितीशी झगडायला शिकणं आवश्यक आहे, पळून जाणं नाही."
"त्या दळभद्र्या झोपडीत राहा आणि कर काय ते असं म्हणायचं आहे ते सांगा ना. कशाला परत परत तेच वेगवेगळ्या मार्गाने सांगता?" अमरला आता कंटाळा यायला लागला होता.
"हो, माझंच चुकतंय रे बाबा, मला वाटतं माझ्या वर्गातल्या मुलांनी नीट वागावं, त्यांना मदत करावी, काही अडचणी असल्या तर समजून घ्याव्यात. कुठलाही शिक्षक विद्यार्थ्यांनी यशस्वी म्हणूनच प्रयत्न करत असतो ते मूर्ख म्हणूनच." मोगरे बाई चांगल्याच वैतागल्या.
"पण विद्यार्थ्यांना काय हवं आहे ते द्यायला हवं तुम्ही."
"जितकं शक्य असतं ते देतोच की. तू वादच घालत बसणार आहेस का माझ्याशी? मलाही घरी जायचं आहे. उशीर होतोय."
"मला टपरीवर जायचं आहे. पक्याला कबूल केलंय मी."  शब्दाशब्दातून त्याचा आडमुठेपणा ओथंबत होता.
"अरे, कुणी भलं करायला गेलं तर तुझं आपलं माझंच खरं असं आहे."
"बरं थांबतो." कर्कशं स्वरात तो म्हणाला. तिकडे दुर्लक्ष करत मोगरे बाई म्हणाल्या.
"शाळा बंद झाली आहे. बाहेर राहशील का उभा? पाहिजे तर मी पण थांबते तुझ्याबरोबर ताई येईपर्यंत. होईल थोडा उशीर पण थांबते मी तुला सोबत हवी असेल तर. इतक्यात यायला हव्यात त्या."
"बरं, मी वाट पाहातो त्यांची. तुम्ही गेलात तरी चालेल."
"बघ हं, मी गेल्यावर जाशील निघून."
"थांबतो म्हटलं ना." त्याचा रागीट, हुप्प चेहरा पाहून मोगरेबाईंनी फार ताणलं नाही.
त्या निघून गेल्या तसं अमरलाही स्वतःच्या उर्मट उत्तराची लाज वाटली. पण त्यावर फार विचार करायची आवश्यकता त्याला वाटली नाही. हातावरचे उमटलेले  वळ  कुरवाळत, कपाळावरची झुलपं मागे सारत तो तिथेच उभा राहिला. थोडावेळ तसा गेला. मग या पायावर उभं राहा, त्या पायावर उभं राहा करत तो कंटाळलाच. आवारात  चिटपाखरूही  नव्हतं. तो अस्वस्थ झाला. शाळेच्या दिशेने परत फिरला. व्हरांड्यात एका कोपर्‍यातल्या खोलीच्या वर्गासमोर अंगाची जुडी करून बसून राहिला. ती शांतता, काळोख त्याला अंगावर आल्यासारखी वाटायला लागली. बराचवेळ पोटातही काही गेलं नव्हतं. कुठल्या कोण मंगलताई, त्या काळ्या की गोर्‍या हे ही त्याने पाहिलं नव्हतं पण त्यांनी काही खायला आणलं तर या आशेवर तो त्यांची वाट पाहत राहिला. हातावरचे काळे निळे वळ निरखीत काही बाही आठवत राहिला. मागचे पुढचे प्रसंग एकत्र जोडताना त्रयस्थासारखी मनाची होरपळ निरखीत राहिला.

नेहमीच्या रात्रीसारखी ती एक रात्र. पावलांची चाहूल घेत तो झोपायचा प्रयत्न करत होता. रस्त्यावरच्या दिव्याची तिरीप डोळ्यावर आडवा हात ठेवून अडवीत होता.  बाजूच्या खोलीतून ऐकू येणारं मायचं कण्हणं त्याला अस्वस्थ करत होतं. कामाने थकून जाते माय. तिचे पाय दाबून द्यावेत असं मनात येऊन गेलं त्याच्या. पण तिची झोपमोड झाली असती. तो उठला नाही. खोपट्यातल्या त्या दोन खोल्या म्हणजे एका आडनिड्या चौकोनात मध्ये दोरी बांधून अडकवलेला विटका पडदा. टक्क डोळ्यांनी तो नुसताच त्या पडद्याकडे बघत राहिला. उगाच त्या पडद्याचाच विचार करत राहिला. गडद पिवळ्या रंगाचा तो पडदा. कुणीतरी मेहरबानी म्हणून पदरात टाकलेला. भोकं पडलेला, फाटलेला पण तरीही आडोसा म्हणून वापरात असलेला. बघता बघता त्याचे डोळे मिटायला लागले. तोंड उघडं टाकून तो घोरायलाच लागला. किती वेळ गेला मध्ये कुणास ठाऊक, पण त्याला दचकून जाग आली ती दारू प्यायलेल्या बापाच्या शिव्यांनी. मायला शिव्या घालत होता. जेवायला वाढ म्हणून मागे लागलेला. तोल सावरत तिचा एक धरुन तिला उठवत होता. बाहेर शांतता पसरलेली. किती वाजले होते त्याचा अंदाज येत नव्हता. झोपमोड झाली म्हणून माय भडकलेली. हात झिडकारत ती उठली. तरातरा स्टोव्हपाशी जाऊन तिथेच ठेवलेला डाळ, भात तिने त्याच्यासमोर आपटला तसं त्याचं मस्तक फिरलं. बाचाबाचीला सुरुवात झाली. आता पुढे काय होणार ते पाठ झालं होतं. तरी धडपडत, डोळे चोळत तो उठून  उभा राहिला. पडद्याला पडलेल्या भोकांतून बघत राहिला. खाली ठेवलेलं ताट उचलायला बाप वाकला आणि कोलमडलाच. माय निर्विकारपणे पाहत होती.  कोलमडणार्‍या नवर्‍याला तिने सावरलं नाही. ताटातच हात पडला तसं एका हाताने त्याने  ताट उडवून लावलं, कसातरी पुन्हा उठून तो उभा राहिला. अडखळत काहीतरी बरळत खरकट्या हातानेच त्याने मायच्या तोंडात लगावून दिली. कळवलेल्या मायला बघून त्याला बापाला बाजूला करावं असं वाटत होतं. पण तो हलला नाही. त्यालाही  मार बसला असता, बापानं लाथाबुक्क्यांनी तुडवलं असतं. तो पुन्हा जाऊन पडून राहिला. चुळबुळत या कुशीवरून त्या कुशीवर वळत राहिला.  मायचं किंचाळणं, बापाचं ओरडणं त्याच्या कानात घुमत राहिलं.  त्या आवाजाची सवय झाल्यासारखी एक डुलकीही त्याला लागली. जाग आली ती बाजूला येऊन लवंडलेल्या मायच्या दबक्या हुंदक्यांनी.
"उगी उगी माये. अशी रडू नकोस गं. मलाही रडायला येतं मग."
तिच्या डोक्यावरून हात फिरवताना त्याला खूप मोठा झाल्यासारखं वाटत होतं. तिने त्याचा हात घट्ट पकडला आणि हुंदका गिळला. ती नुसतीच त्याच्याकडे पाहत राहिली. तिचे विरलेले केस, सुरकतलेली त्वचा आणि त्या अंधुक प्रकाशातली आशेने व्याकुळ झालेली ती निस्तेज नजर. अमर नुसताच एकटक पाहत राहिला. रात्रीच्या त्या निरव शांततेत बापाचा एका लयीतला घोरण्याचा आवाज सुरू झाला आणि त्याचं अंग संतापाने थरथरायला लागलं.  उठलाच तो तिथून. पडदा दूर लकटून तो झोपलेल्या बापासमोर जाऊन उभा राहिला. दारू पिऊन चिपाड झालेला तो देह लाथेने उडवावा असं त्याला मनापासून वाटलं, पण धाडस झालं नाही. स्वत:च्या भेकडपणाला मनातल्या मनात शिव्या घालत अजगरासारख्या सुस्तावलेल्या बापाचा हात त्याने अंगातला  जोर एकत्र करत पिरगळला.  बापाला क्षणभर काय झालं ते कळलंच नाही. काहीतरी बरळल्यागत त्याने हात उडवला. पण हातावरची घट्ट पकड त्याला हात हलत नाही म्हटल्यावर जाणवली. तारवटलेले डोळे उघडून त्याने हाताकडे पाहिलं. या पोराचं एवढं धाडस? साळत जातो तर लैच शहानपना कराया लागला. अमरने धरलेला हात सोडवायचा प्रयत्न करत तो उठून उभा राहिला. खूप प्रयास पडले,  पण अमरचा हात  झटकत त्याने स्वतःची कशीबशी सुटका केली. एकदा मोकळा झाल्यावर मात्र त्याला  कार्ट्याची चीडच आली. अंगठ्याएअवढं पोर हात पकडतो, पिरगळतो.  डोळे उघडल्यासारखी जाग आली त्याला. दारुचा अंमल कुठल्याकुठे पळाला. अमरला त्याने  बदडून काढलं लाथाबुक्क्यांनी. अर्धमेलंच केलं जवळजवळ. पण  अमर रडायचं विसरला. विलक्षण आनंदात होता तो. आज पहिल्यांदा आपल्याला मार बसेल याचा विचार न करता त्याने त्याच्या बापाला धडा शिकवायचा प्रयत्न केला होता. पुन्हा असं करणं जमेल की नाही हे माहीत नव्हतं. पण आजच्या  धाडसाचं त्याचं त्यालाच कौतुक वाटलं. मायला मारतो हा माणूस. कुत्रा साला... अशीच अद्दल घडायला पाहिजे. खाईन मी मार पण त्याला अंगाला हात लावू देणार नाही मायच्या. स्वत:ला बजावत तो तिथेच पडून राहिला.  पोराला शिव्या घालत बाप पुन्हा झोपून गेला.  अमरला झोप लागली नाही. रात्रभर तो नुसताच पडून होता. सकाळपर्यंत सगळं अंग सुजलेलं, त्याला उठताही येईना. बाजूला डोळ्यातलं पाणी पुसत  माय त्याच्या सुजलेल्या अंगावरून हळुवार हात फिरवीत होती. त्याला एकदम रडायलाच आलं.
"नगं बाबा असं रडू. आनी बापावर हात नाय उचलायचा. शपथ हाय बग माजी तुला." तो केविलवाणं हसला. तिच्याकडे असाहाय्य नजरेने बघत राहिला. त्याच्या नादानं तीही थोडंफार शुद्ध बोलायला शिकली होती. शपथ अगदी व्यवस्थित म्हणाली.
"तू का मार खातेस पण?"
"नाय तर काय करू पोरा? एक दोनदा मी बी मारलं तेला. पण झोपडपट्टी गोला झाली. फुकट तमासा बगाया मजाच असती. आपली लाज आपनंच झाकायची ना?"
तो काहीच बोलला नाही. त्याला आता इथे राहायचंच नव्हतं. माय आली तर ठीक, नाहीतर तो एकटा ते खोपटं सोडणार होता. पण जाणार कुठे? करणार काय? प्रश्नचिन्हांच्या भेंडोळ्यांनी त्याला विळखा घातला, घेरून टाकलं.
चार दिवस अमरला शाळेतही जाता आलं नाही. अंगावरची सूज शहाण्यासारखी कधीतरी आपली आपणच उतरली.  दुसरीकडे निवारा मिळणं इतकं सोपं नव्हतं. पण त्याने प्रयत्न करायचं ठरवलं. मायच्या मागेच लागला तो.
"विचार ना तुझ्या एखाद्या मालकिणीला. कोणीतरी करेल मदत."
"आरं पन म्हंजी काय करायंचं त्येनी?"
"राहायला जागा द्यायची. फक्त रात्रीपुरती. दिवसा राहू कसंही आपण इथे. तो राक्षस येतो रात्री तेव्हा फक्त बाहेर."
"आरं राजा. शान्यागत इचार कर बाबा, आसं कुनी कशापायी देईल जागा? आनि बापाला काय सांगावं तुज्या?"
"तू विचार माये, तू विचार तर खरं." त्याचा घायकुतीला आलेला चेहरा पाहून मायनं नुसतीच मान हलवली. पण तिची जीभ काही तो म्हणतो तसं  कुणाला विचारायला रेटली नाही.

कशातूनच सुटका नाही हे लवकरच अमरला समजलं तसं त्याने मायचं मार खाणंही निर्विकारपणे स्वीकारलं, पण झोप मात्र उडाली. सतत भिती, धाकधूक, आईचा मार वाचवता येत नाही त्याची लाज, शरम. चेहर्‍यावरचा कोवळेपणा नष्ट होत गेला. वागण्या बोलण्यातला बेडरपणा अधिकच वाढला.  उत्साह संपला. आला दिवस तो ढकलत होता. थकल्या मरगळल्यासारखा  पावलं ओढत शाळेत पोचायला लागला. खोपट्यात बसण्यापेक्षा हे बरं.

मंगलताई लगबगीने शाळेच्या आवारात शिरल्या. तसा उशीरच झाला होता. बराच. रस्त्यावरचे दिवे शाळेच्या आवारातला अंधार अधिकच गडद करत होते. अमर थांबला असेल की गेला असेल घरी? घरी गेला असेल तर डोकावायचं का त्याच्या घरात. त्यांना ठरवता येईना.
"मी इथे बसलोय ताई."
आवाजाच्या दिशेने त्यांनी पाहिलं आणि अंगाची मुटकळी करून बसलेली ती जुडी पाहून त्यांना भरून आलं. त्या त्याच्या शेजारी जाऊन बसल्या. त्याच्या पाठीवर हात फिरवला त्यांनी. पण त्याने अंग अधिकच चोरलं.
"अरे बस अडकली रे बाबा गर्दीत,  म्हणून  उशीर झाला. रागावलास? "
त्याने नुसतीच मान हालवली.
"घाबरलो होतो काळोखात एकटाच बसायला. पोलिसांनी बघितलं असतं तर मारच खावा लागला असता."
"पोलिस कशाला उगीच मारतील?"
तो हसला.
"ताई, झोपडपट्टीतल्या पोरांना मार खायला काही करावं लागत नाही. जाऊ दे."
त्याच्या हातावरच्या काळ्या, निळ्या वळांवर हात फिरवीत तो काही तरी बोलेल म्हणून त्या गप्प राहिल्या. तोही तसाच बसून राहिला. एकदम  लक्षात आल्यासारखं त्यांनी पिशवीत हात घातला. वाटेत त्याच्यासाठी म्हणून घेतलेली भेळ त्यांनी अमरपुढे धरली. अमरने ते पुडकं जवळजवळ ओढलंच. सगळी भेळ पोटात गेल्यावर भुकेचा डोंब शांत झाला. थोडीशी लाज वाटली त्याला पण भुकेपुढे इलाज नव्हता. पर्समधून पाण्याची बाटली काढून ती त्यांनी त्याच्यासमोर धरली. घटाघट पाणी पिऊन शर्टावर सांडलेलं पाणी तो हाताने खसखसा पुसत राहिला. पोट शांत झाल्यावर आता तो बोलेल या अंदाजाने मंगलताईंनी विचारलं,
"असं का रे म्हटलंस?"
"कसं?"
"झोपडपट्टीतल्या पोरांना मार खायला काही करावं लागत नाही. तुझ्या चेहर्‍यावर काय नाव लिहिलेलं आहे का झोपडपट्टीतला आहेस म्हणून?"
अमरला हसायला आलं. मंगलताईंना जगाचा अनुभव फार कमी आहे असं वाटून गेलं त्याला.
"नाव कशाला लिहायला हवं? माझे कपडे, चेहरा बोलतो ना."
"म्हणजे?"
"कपड्यांवरून कळतं बाई. फाटके तुटके, विटलेले."
"पण त्यासाठी काही झोपडपट्टीत राहायला हवं असं नाही. परिस्थिती नसते किती तरी जणांची. आणि चेहरा बोलतो म्हणजे?"
"ते नाही माहीत. पण पोलीसच म्हणतात चेहर्‍यावरुनच कळतं. केसावरून असेल. झुलपं कापायला पण पैसा लागतो ना." तो हसत म्हणाला.
 आहे हे असं आहे, म्हणून सर्व स्वीकारल्यामुळे बोलतोय का हा असा? मंगलाताई विचार करत राहिल्या. अचानक त्यांनी विचारलं.
"रोज रोज कोण मारतं रे तुला?  इतका वाईट वागतोस तू?"
त्याने नुसतीच मान वर करून त्यांच्याकडे पाहिलं.
"तुझे दोन्ही हात काळे निळे दिसतायत म्हणून विचारलं. शाळेत मस्ती करतोस तसंच घरी करतोस का?"
तो गप्पच झाला एकदम. फुकट गेलं मंगलताईंना आपलं मनातलं सांगणं. मोगरेबाई म्हणाल्या म्हणून त्याला वाटलं या कोण ताई आहेत त्या समजून घेतील. त्यांच्याशी बोललं की आईचा मार चुकविण्याचा मार्ग सापडेल. मी वागतो वाईट, मी? च्यायला, ही मोठी माणसं, बेकार नुसती. आव तर असा आणतात पण अक्कल म्हणून नाही. इतका वेळ कशाला बसलो अंधारात. त्यापेक्षा पक्याच बरा होता. काही विचारत नाही, खायलाही पुढे करतो काही ना काही. तो उठलाच. न बोलता चालायला लागला. मंगलताई तशाच बसून राहिल्या. इतकी धावपळ करून त्या तिथे पोचल्या होता आणि हा पोरगा असा निघून गेला. कसं बोलतं करायचं याला? का एकदम असं विचारायला नको होतं? तो स्वत:हून सांगेपर्यंत वाट पाहायला हवी होती? पुढे होवून त्याला थांबवण्याइतकाही उत्साह त्यांच्यात उरला नव्हता. अमरचाच विचार करत त्या तिथे बसून राहिल्या.

’राखण’ च्या कार्यालयात बसून त्या नवीन आलेल्या मुलाची माहिती वाचत होत्या. गेली पाच वर्ष त्या इथे काम करत होत्या. जमेल तसं. फार नियमितपणा नव्हता पण कळकळ होती. आताही पाकिटावर लिहललेला क्रमांक आधी त्यांनी खोडून टाकला. त्या मुलीचा, मुलाचा स्वभाव, वागणं वाचलं की बर्‍याचदा त्याला शोभेल अशा फुलाचं नाव द्यायला त्यांना आवडायचं. मुलांच्या नावाचा संदर्भ नाही ना वापरायचा, ठीक आहे. संदर्भ म्हणून  क्रमांक वापरण्याऐवजी फुलांच्या नावांनी त्या मुलांना संबोधणं त्यांना भावायचं. हे काम आटपलं की त्यांना  संस्था काम करत असलेल्या शाळेत पोचायचं होतं. त्या दुहेरी भूमिका पार पाडायच्या संस्थेसाठी. मानसोपचार तज्ज्ञ आणि समाजसेविका. नववीतल्या अमरबद्दल त्याच्या शिक्षिकेला बोलायचं होतं.

"तसा फार शांत आहे अमर. पण कधीही बघा, डुलक्या काढत असतो. लक्ष नाही म्हणावं तर काहीही विचारलं तर उत्तरं तर देता येतात."
"पण याबाबत मी काय करू शकते? म्हणजे घरी झोप होत नसेल तर ते पोरगं डुलक्या काढणारच." नक्की काय प्रश्न आहे ते त्यांच्या लक्षात येत नव्हतं.
"सांगते ना. डुलक्या काढणं समजू शकतो आपण. म्हणजे खूप मुलांचं होतं असं. झोपडपट्टीतल्या मुलांची काय परिस्थिती असते हे तर माहीतच आहे नं आपल्याला.  आत्तापर्यंत अमरच्या डुलक्या फार गंभीरपणे घेतल्या नाहीत आम्ही. म्हटलं, जोपर्यंत अभ्यास पूर्ण करतोय, प्रगती चांगली आहे तोवर काही बोलायचं नाही. पण अमर वर्गात बसल्या बसल्या स्वतःचेच हात पिरगळत राहतो हल्ली. कुणी त्याला थांबवायला गेलं तर त्यांच्या अंगावर तुटून पडतो."
"शिक्षिकांवरही?"
"बर्‍यांचदा मुलंच प्रयत्न करतात त्याला थांबवायचा. तो स्वतःचे हात पिरगळायला लागला की मुलं विचारतात ना असं का करतोस, तेवढं कारण पुरतं त्याला. कुणी थांबवायला गेलं की त्यांच्याच अंगावर जातो धावून. मग आमचं लक्ष जातं. आम्ही पुढे झालो की मुकाट बसून राहतो. तुम्ही बोलून बघा. पाहिजे तर त्याची चित्रं बघा. फार छान चित्र काढतो. मारामारी झाली, आम्ही ओरडलो की बसतो चित्र काढत.  चित्रातून त्याचं मन समजतं का बघायचा प्रयत्न केला आम्ही,  पण फार काही हाती लागलं नाही. म्हणजे त्या चित्राबद्दल अधिक काही बोलायलाच तयार होत नाही. पुन्हा प्रत्येक मुलाच्या काही ना काही अडचणी चालूच असतात. फार वेळ नाही देता येत मनात असलं तरी दरवेळेला. मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणून तुम्हीच त्याच्याशी बोलावं असं वाटतंय."
"बघते बोलून मी. तुम्ही  त्याच्या पालकांशी बोलला आहात का?."
"बोललो आहोत. पण ते त्याचे खरे पालक आहेत की नाही याची कल्पना नाही."
"म्हणजे?"
"एकदा रस्त्यावरच्या एका माणसाला आणलं होतं धरून वडील म्हणून." मंगलाताई अमरच्या शिक्षिकेकडे बघतच राहिल्या.
"खरं सांगतेय मी. तेव्हा नाही कळलं. पण नंतर काहीतरी असच झालं तर वडील म्हणून दुसरा माणूस समोर उभा." मी तर चांगलीच चिडले होते. काही  परिणाम झाला नाही अमरवर. मग ठरवलं बोलायचं नाही दोन दिवस. ती मात्रा लागू पडली. त्या वेळेस सांगितलं खरं. घरी जाऊन कधीतरी खरे पालक बघून घ्यायचं मनात आहे. पण जमलेलं नाही अद्याप. जमलं तर त्याच्या मायला भेटायचं आहे. तिच्यावर फार जीव आहे त्याचा."

पहिल्याच भेटीत  आपण नको ते बोलून गेलो हे जाणवलं त्यांना. घाईघाईत त्या उठल्या. काळोखात तो गेला त्या दिशेने पाऊल टाकत राहिल्या.  मिणमिणते दिवे मिट्ट काळोख अधिक अधोरेखित करत होते. पावलांचा वेग वाढवायला हवा. अचानक बाजूला कुणाची तरी चाहूल लागली तशा मंगलताई दचकल्या.
"मीच आहे, अमर. काळोखातून एकट्या कशा जाल म्हणून परत आलो."
मंगलताईंचे डोळे एकदम पाणावले. त्यांनी एकदम त्याचा हात धरला.
"चुकलं माझं राजा. माफ करशील?"
अमर गोंधळला. बाई किती मोठ्या त्याच्यापेक्षा आणि माफी मागतायत. त्याला काय बोलावं ते सुचेना.
"माझं पण चुकलं. मी निघून नको होतं जायला. तुम्ही मुद्दाम मला भेटायला आला होता."
"आता विसरुन जाऊ दोघंही ते. आणि नंतरच भेटू पुन्हा. चल तुझ्या  घरापर्यंत जाऊ बोलत. नंतर मी  रिक्शाने जाईन."
पण अमरने त्यांना त्याच्या घराच्या आसपास फिरकू दिलं नाही. त्यांना रिक्शांत बसवून तो घरी गेला.

 त्यानंतर मंगलताईंनी वेगवेगळ्या पद्धतीने अमरशी बोलायचा प्रयत्न केला. तो स्वतःचे हात का पिरगाळतो, थांबवायला गेलं की त्या मुलांच्याच अंगावर का धावून जातो ते शोधून काढायचं होतं. त्यावर उपाय शोधायचा होता. आजही शाळा सुटल्यावर त्या त्याला भेटायला आल्या. अजून तो मोकळा झाला नव्हता. मनातलं पटकन बोलत नव्हता.   मोगरेबाईनाही त्याने फारशी दाद लागू दिली नव्हती. आपण पहिल्या भेटीत त्याचंच वागणं चुकत असावं हेच गृहीत धरुन बोललो ते विसरला नाही का हा अजून? त्याच्याशी बोलून झाल्यावर त्यालाच त्यांनी भेळ आणायला पिटाळलं.  शाळेच्या त्या कोपर्‍यात, अंधुक उजेडात अमरने काढलेली चित्रांचं भेंडोळी त्यांनी पर्समधून काढली. चहाच्या टपरीचं एक चित्र होतं,  मैदानावर मुलं  बास्केटबॉल खेळत होती. लांबवर मैदानाच्या टोकावर उभा राहून एक मुलगा एकटाच तो खेळ बघत होता. हा मुलगा म्हणजे अमर असेल का? असंच एक आणखी चित्र कुठल्यातरी घराच्या बाल्कनीत बसलेला मुलगा, पुस्तक वाचताना. छान चित्रकार होईल हा. त्या ती बोलकी चित्रं निरखीत राहिल्या, पण अमरने स्वत:लाच त्यात रेखाटलेलं असेल तर तो एकटा पडतोय एवढाच अर्थ निघत होता त्याचा. त्याच्या वागण्याशी याचा काही संबंध असेल? कितीवेळ त्यांची तंद्री लागली होती कुणास ठाऊक. पण त्या पाठमोर्‍या, पाठीत वाकलेल्या बाईच्या चित्रावर कुणाचं तरी बोट जाणवलं तसं त्यांनी दचकून वर पाहिलं. अमर कधीतरी बाजूला येऊन बसला होता. त्याने भेळेचं पुडा त्यांच्या हातात दिला.  मंगलाताईंच्या चेहर्‍यावर पुसटसं स्मित उमटलं.
"माय माझी."
"अरे आई म्हण की नीट." तो नुसताच हसला.
"छान काढतोस चित्र तू." त्यांनी त्याच्या पाठीवर अलगद थोपटलं.
"मला माहीत आहे, तुम्ही माझ्या वागण्याचं उत्तर चित्रातून शोधता येतं का ते पाहताय."
मंगलताईना त्याच्या हुशारीचं कौतुक वाटलं.
"मग कधी सांगणार आहेस तू मला ते. सहा महिने तरी होतील मी तुला भेटते आहे त्याला. अजून माझा विश्वास वाटत नाही तुला?"
"तुम्ही पहिल्यांदा भेटलात तेव्हा म्हणालात ना, ते चुकीचं होतं. पण प्रत्येकाला तसंच वाटतं.  कुणाला काही सांगावंसं वाटत नाही मला. इच्छाच होत नाही."
"अरे पण लगेचच मान्य केलं की मी माझं चुकलं." मंगलताईंच्या मनातलं शरमलेपण अजूनही जात नव्हतं.
"हो, म्हणून तर मी गप्पा मारतो तुमच्याशी. आवडतं मला. माझी माय शिकली असती तर कदाचित तुमच्यासारखंच बोलली असती."
त्या त्याचं बोलणं कान देऊन ऐकत होत्या. काही बोललं तर त्याच्या विचारांचा ओघ तुटेल म्हणून त्यांनी नुसतीच मान डोलवली."
"तुम्हाला वाटत होतं तसा मी वाईट वागत नाही मंगलताई. बाप वाईट वागतो. आता काही मी लहान नाही.  समजतं मला असं वागायचं नसतं ते. पण माझ्या मोठ्या झालेल्या बापाला का नाही समजत ते? दारू पिऊन रात्री उशीरा येतो आणि  मारतो माझ्या मायला, मारहाण करतो. तीही मुकाट सहन करते. लहान होतो तेव्हा मध्ये पडलो की नुसता ढकलून द्यायचा बाप, पण आता विरोध करायला सुरुवात केली आहे मी.  त्यामुळे मलाही मारायला सुरुवात केली आहे त्याने मी मध्ये पडलो की.  तो हरामखोर मारायला लागला की राक्षस होतो. मरतुकड्या देहात कुठून एवढा जोर येतो माहीत नाही त्याच्या.  शाळा चुकते मग माझी. उठताच येत नाही दुसर्‍यादिवशी. मार खाऊन खाऊन कंटाळा आला. त्याचं मारणं थांबत नाही, मायची यातून सुटका नाही. आता मार चुकवायचा म्हणून निर्लज्जासारखा मायला सोडवत नाही मी त्या जनावरापासून. झोप लागत नाही मायला मार खावा लागणार या चिंतेने रात्रभर. म्हणून शाळेत डुलक्या काढतो. शरम वाटते मी मायला सोडवत नाही त्याची. मग माझेच हात पिरगळत बसतो; स्वत:ला, बापाला शिक्षा दिल्यासारखी. कुणी मध्ये पडलं की मला तो माझा बापच वाटतो, स्वत:लाही बघतो त्यात मी. सगळा संताप बाहेर निघतो. माझ्यासाठी मी बाप असतो, मध्ये पडलेलं माणूस बाप असतो. म्हणून माझे हात काळे निळे होतात, मध्ये येणार्‍याला मार खावा लागतो. बापालाच मारत असतो मी आणि ते जमत नाही म्हणून स्वत:लाही. माझ्या मायला  वाचवायचं असतं मला."

मंगलताईचे डोळे पाणावले. अमरला कुशीत घेऊन त्याला थोपटावं, निजवावं असं अगदी आतून मनापासून वाटून गेलं त्यांना. तितक्यात अमर म्हणाला.
"शाळेतच शिकलो मी कसं वागायचं ते, अन्यायाचा प्रतिकार करायचा हे पण सांगतात मोगरेबाई पण ते जमत नाही म्हणून माझीच चीड येते मला.  तुम्हाला एक विचारू?"
त्यांनी नुसतीच मान डोलवली.
"माझ्या घरी जाऊन भेटाल माझ्या बापाला? त्याला सुद्धा माझ्यासारखं शाळेत यायला लावा आणि मायला पण. मग दोघांनाही समजेल वाईट वागायचं नसतं आणि  कुणी तसं वागलं तर त्या वागण्याला प्रतिकार करायचा असतो, शिक्षाही करायची असते. याल  तुम्ही माझ्या घरी?"
 शाळा जबाबदार होती त्याच्या वागण्याला, शाळा. मंगलताईना काय बोलावं ते सुचेना. तो मोकळा होत नाही म्हणता म्हणता किती थोडक्यात त्याने आपल्या वागण्याचं कारण सांगितलं होतं आणि उपायही. तो उपाय पेचात पाडणारा होता. खरंच लावायचं त्याच्या मायला आणि दारुड्या वडिलांना शाळेत यायला? अमरच्या घराचं चित्र त्यांच्या डोळ्यासमोर उभं राहिलं, अनेक प्रश्नांसकट. शेजारीपाजारी काय करतात रात्री अपरात्री अमरची आई मार खाते तेव्हा? कुणीच नाही त्या माणसाला समज देत, की कुणाला काही फरकच पडत नाही? का आजूबाजूला हेच वातावरण? अनेक अमरना विघातक दिशेकडे वळविणारं. यातून कोण कोणाला सोडवणार, आणि कोण कुणाला समज देणार?
मंगलाताई नुसत्याच अमरकडे पाहत राहिल्या.  त्याच्या वागण्याचं मूळ शोधण्यासाठी जी धडपड चालू होती तिला पूर्णविराम मिळाला होता. कारण सापडलं होतं. आता मानसोपचारतज्ज्ञ, समाजसेविका या नात्याने त्यांना  अमरच्या परिस्थितीचा अभ्यास करायचा होता, चर्चा करायची होती सहकार्‍यांबरोबर, मोगरेबाईबरोबर. त्यानंतर काय पावलं उचलायची, कोणता मार्ग अवलंबता येईल ते निश्चित करता येणार होतं.  अमरने मात्र चुटकीसरशी सोपा उपाय सुचवला होता, त्याच्या समस्येवर त्यानेच तोडगा सुचवला. जायचं अमरच्या घरी आणि घ्यायला लावायचा त्याच्या मायला आणि बापाला शाळेत प्रवेश? काळोखाने घट्ट वेढलेल्या शाळेने विळखा घातल्यासारख्या त्या, त्या प्रश्नावरच थांबल्या.


Thursday, December 8, 2011

मार्ग

"जयला आणून सोड तू आज. मी परस्पर पोचतो."
"अरे, वाटेत तर घर आहे माझं. जाता जाता थांब ना."
"नाही."  फिलीपच्या तुसडेपणाला लारा वैतागलीच पण जय उत्साहात होता. त्याच्या चेहर्‍यावरचा आनंद पाहून तिने तोंडातून बाहेर पडू पाहणारे शब्द गिळले.
"ठीक आहे. तू दोन वाजता दरवाज्यापाशी उभा राहा. जयला खूप आनंद झालाय तुझ्याबरोबर सामना पाहायला मिळणार म्हणून. मजा करा."
"नक्कीच."
"आणि परत आणून तू सोडशील ना?"
"छे, असलं काही नाही जमणार. मी बसने जाणार. उलटसुलट होईल."
अधुनमधुन भेटणा‍र्‍या मुलासाठी एवढीही तोशीस घ्यायला नको या माणसाला. आई ती तशी, बाप हा असा. तिने फोन बंद केला. नेहमीप्रमाणे ती आपली कामं मुकाटपणे उरकत राहिली. खूप बडबड करावी. फिलीप, लिलीच्या नावाचा, त्यांच्या वागण्याचा उद्धार करावा असं वाटत होतं. पण तिने स्वत:वर ताबा ठेवला. जयच्या  मनात त्याच्या आई वडिलांबद्दल नकारात्मक भावना रुजेल असं तिला काही करायचं नव्हतं. फार अवघड होतं ते. जयला कळत नसेल का हे? नक्कीच कळत असेल. लहान नाही तो आता.  आजचा दिवस तर फार महत्त्वाचा होता. बेसबॉलला बाप बेटा एकत्र जाणार होते. त्यासाठीच नाही का तिने पैसे साठवून साठवून हे महागडं तिकीट काढलं.  कोवळ्या जीवाला बापाचा सहवास, प्रेम लाभावं ह्याच इच्छेने.

 स्टेडियमच्या दाराशी त्या दोघांची वाट पाहत लारा उभी होती. आपण खूप काहीतरी केल्याचं समाधान, जयची खुशी, फिलीपलाही मुलाबरोबर घालवता आलेला वेळ खूप काही मनात घोळत होतं. फिलीप आणि जय येताना दिसले तशी तीच पुढे झाली.
"मजा आली?"
"हो" जयच्या आवाजातल्या थंडपणाने ती अस्वस्थ झाली.
"कंटाळा आला यार. एकट्याचं तिकीट काढलं असतस तर बिअर ढोसत सामना पाहिला असता."
"जयला तुझ्याबरोबर यायला मिळावं म्हणून ठरवलं होतं हे. तुझ्यासाठी नाही." मोठ्या कष्टाने तिने शांतपणाचा मुखवटा घातला.
"चल जाऊ या आपण." फिलीपकडे न बघताच जयने लाराचा हात धरला. जवळजवळ ओढतच त्याने तिला तिथून बाहेर  नेलं.

"मावशी, बास झाले हे तुझे प्रयत्न. मला त्या माणसाचं तोंडही पाहायचा नाही."
"अरे पण...."
"मला कळत नाही असं वाटतंय का तुला? संताप येतो परिस्थितीचा, आई, बाबांचा आणि हल्ली हल्ली तुझाही."
"माझा? मी काय केलं. तुला सुख मिळावं म्हणूनच माझी धडपड आहे ना?"
"कशाला? तू कोण आहेस माझी?"
गचकन ब्रेक दाबत तिने रस्त्याच्या कडेला गाडी थांबवली. एकदम दाबलेल्या ब्रेकने तिची जुनीपुराणी गाडी खाडखाड आवाज करत कशीबशी थांबली.
"काय म्हणालास तू? काय म्हणालास? पुन्हा म्हण."
तिचा रागावलेला चेहरा, थरथरणारे हात पाहून जय घाबरला. गप्प बसून राहिला.
"पुन्हा म्हण म्हणते ना." ती तारस्वरात किंचाळली. त्याला एकदम रडावंस वाटायला लागलं. पण त्याने अश्रू आवरले. लहान का होता तो आता.
"सॉरी, चुकलं माझं. मला असं म्हणून तुला दुखवायचं नव्हतं गं. पण ती माझी सख्खी माणसं तरी त्यांना काही फिकीर नाही. तुझे माझे रक्ताचे संबंध नाहीत तरी तू...."
ती त्याच्याकडे पाहत राहिली. डोळ्यातून घळाघळा वाहणारं पाणी पुसण्याचंही भान राहिलं नाही तिला.
"काही नाती रक्तापेक्षा मोठी असतात जय. माझ्या आयुष्यात जेमतेम वर्षा दीड वर्षाचा असशील तू तेव्हा आलास. मी अठरा  एकोणीस वर्षाची होते. माझा मुलगा म्हणून वाढवलंय मी तुला."
"मुलगा म्हणून वाढवलं आहेस. पण मुलगा आहे का मी तुझा?" इतके दिवस विचारावासा वाटणारा प्रश्न त्याने बळ एकवटून विचारला. लाराला पेचात पडून तो मुकाट राहिला. गाडीच्या खिडकीतून बाहेर पाहत. उत्तर नकोच होतं त्याला. त्याने फक्त लाराला वास्तवतेची जाणीव करून दिली होती त्याच्याही नकळत. इतक्या वर्षाचा हिशोब मांडल्यासारखंच झालं की हे. मेळ जमत नव्हता. काहीतरी चुकलं होतं. हेच हेच ऐकण्यासाठी केलं का मी या मुलाला मोठं? तिला तो सारा प्रवास  घटकेत झाल्यासारखा वाटला. प्रचंड थकवा आला. तीनशे पासष्ट दिवस वर्षातले. कितीने गुणायचं म्हणजे किती आणि कसे दिवस घालवले या मुलासाठी ते कळेल ह्याला.  रक्ताच्या नात्याच्या गोष्टी करणार्‍या या मुलाला समजेल मग किती रक्त आटवलं त्याच्यासाठी ते. स्टिअरीगव्हिलवर डोकं टेकत ती तशीच बसून राहिली.


"जशी असशील तशी ये लारा" नीलच्या कुजबुजत्या आवाजाने ती गोंधळली, घाबरली.
"अरे पण काय झालंय? तू ठीक आहेस ना?"
"मी ठीक आहे, पण लिली जयला सोडून निघून गेली आहे."
"अं?" तिला धक्काच बसला.
"लिली जयला सोडून निघून गेली आहे." तो परत म्हणाला.
"जय जेमतेम वर्षाचा आहे. अशी कशी गेली ती सोडून.  तिच्या नवर्‍याने अडवलं नाही का तिला?"
"तू येतेस का? जय एवढंसं तोंड करून बसलाय. तुझ्याकडे रमतो तो छान म्हणून तुला विचारतोय."
"हो, पोचते मी दहा मिनिटात." लाराने फोन ठेवला आणि ती निघालीच. काय झालं असेल? अशी कशी ही खुशाल सोडून गेली जयला, तेही नीलकडे. म्हटलं तर ति‍र्‍हाईताकडे. काय संबंध हिचा नीलशी? संबंध काही नाही पण त्यातला त्यात तोच एक हक्काचा तिचा. बाकी कोण विचारतंय? सगळ्यांनी संबंध तोडलेले. उलटसुलट विचारांच्या नादात ती गुरफटली. नीलकडूनच लिलीबद्दल काही ना काही समजायचं तेवढंच तिच्या खात्यात जमा होतं.  ती त्याची मैत्रीण, लहानपणापासून हातात हात घालून दोघं वाढलेले. लिली आणि फिलीप एकत्र राहायला लागले तेव्हा नीलने जोरदार विरोध केला होता. फिलीप आणि लिली दोघंही उतावळे, चंचल. त्याचं जमायचं नाही हे त्याला पक्कं ठाऊक होतं. आणि झालंही तसंच. वर्षाच्या आत लिलीला जय झाला. तो झाला त्यानंतर किंवा कधीतरी आधीच फिलीप अमली पदार्थांच्या आहारी गेला. थोडयादिवसांनी लिलीदेखील. हे बरं आहे या लोकाचं, जबाबदारी पेलता आली नाही की सुटकेचे मार्ग शोधायचे, तेही असे. आणि आता तर टोकच गाठलेलं दिसतंय. ती मनोमन वैतागली पण जयची काळजी वाटलीच आणि नीलसाठी तरी तिथे पोचायला हवं होतं लगेच.

नीलच्या घरी ती पोचली तेव्हा दारात उभाच होता तो जयला घेऊन. तिला बघताच जय तिच्याकडे झेपावला. त्याला उराशी कवटाळत लाराने प्रश्नार्थक नजरेने नीलकडे पाहिलं.
"गेला आठवडा माझ्याकडेच राहायला होती. फिलीप गेले आठ दिवस घरी आलेलाच नाही. पैसे मागत होती उसने."
"दिलेस?"
"छे, तिला म्हटलं इथे राहायचं तेवढे दिवस राहा. पैसे दिले की ती राहणार नशेत. परवा दूध आणायला म्हणून गेली ती फिरकलेलीच नाही परत"
"मग लगेच करायचास ना फोन."
"कुठल्या नात्याने तुला पेचात पाडू?"
लारा नुसतीच त्याच्याकडे पाहतं राहिली. नकाराचं दु:ख काळवेळाचं भानही नाही ठेवू शकत?
"हं, तेही खरंच. पण जाऊ दे शेवटी झाली ना माझी आठवण."
"तू बस याच्याजवळ. मी एकदा जाऊन फिलीप  तरी घरी आलाय का पाहतो." तिने मान डोलवली. नीलने जयचा गालगुच्चा घेतला आणि तो बाहेर पडला.

बर्‍याच दिवसांनी लारा आज नीलच्या घरी निवांत बसली होती. जयला मांडीवर थोपटत. ती उगाचच त्याचं घर निरखित राहिली. नीलचं मैत्रमैत्रींणींनी गजबजलेलं घर आज भकास होतं, उदासपणा चिकटला होता जिथे तिथे. भितींवरच्या रंगाचे कोपचे निघाले होते. इकडे तिकडे पडलेले कपडे, कागद, खेळणी...पसाराच पसारा. कितीतरी दिवस न आवरल्यासारखं खोलीचं रुप होतं. पंख्यावरच्या धुळीचे थर ती निरखीत राहिली. नीलबरोबर एकत्र राहायचं नाकारलं नसतं तर हे घर तिचं झालं असतं. त्या दोघाचं. कदाचित तिने कायापालट करून टाकला असता, तिला हवं तसं रुप दिलं असतं. पण एखाद्या माणसाचा कायापालट करणं घराचा कायापालट करण्यासारखं थोडंच असतं? ते जमणार नाही हे माहीत असलं की पर्याय शोधावे लागतात. तिनेही तेच केलं होतं.  वर्ष झालं होतं या गोष्टीला. तिच्या निर्णयाने तो खूप निराश झाला, अजूनही खपली धरलेली नाही हे त्याच्या वागण्यातून जाणवायचंच वारंवार. लारा त्याच्या विचाराने अंतर्बाह्य ढवळून निघाली, पण तिला त्या दोघांच्या एकत्रित आयुष्याचं चित्र भयावह वाटत होतं. दिशाहीन, तडजोड, निराशा हेच रंग त्यात मिसळतील हे कळत होतं. तो सतत कुठल्यातरी वाद्यात गुंतलेला, कविता लिहून चाली लावण्यात मग्न असलेला.  ती मनाने हळवी असली तरी व्यवहारी होती. स्वप्नाच्या दुनियेत रमणारी नव्हती.  जगाचं भान नीलला कधी येईल असं तिला वाटलंच नाही. सुरवातीला मनाच्या त्याच हळवेपणातून त्याच्या  नादिष्टपणात तीही वाहवत गेली. पण हायस्कूलनंतर शाळा सोडायचं त्याने ठरवलं तेव्हा तिचे पाय जमिनीवर आले. नाकारायचं ठरवलं तरी नील उतरला तिच्या मनातून.
"हे काय काहीतरीच."
"काँलेजचा खर्च झेपणार नाही मला. आणि खरं सांगायचं तर त्या शिक्षणात काही अर्थही नाही."
"पण मग तू करणार काय?"
"कविता लिहिणार, गाणी म्हणणार, त्यात सातत्य दाखवलं तर अल्बम निघतील, नाव होईल, पैसा मिळेल."
ती बघत राहिली. कोणत्या दुनियेत वावरतो हा?
"तिथे अथक प्रयत्न आणि यशाची खात्री नाही हे समीकरण असतं. ज्याचं भलं होतं ते सुखाच्या राशीत लोळतात, पण ज्यांच्या जम बसत नाही ते होरपळून निघतात. विषाची परीक्षा घेण्यासारखं आहे हे"
"यशाची खात्री कुठे असते लारा? पण म्हणून ते करायचंच नाही का? आणि कदाचित त्या सुखाच्या राशीत लोळण्याइतकं माझं असेल नशीब असा का नाही विचार करत? अपयश येईल या शंकेने तिकडे फिरकायचंच नाही का?"
"आधी शीक ना तू. मग नंतर कर काय करायचं ते."
"खूप वर्ष जातील त्यात. आणि माझ्या शिक्षणासाठी मलाच कमवावा लागेल पैसा."
"पण अल्बमसाठी काय करणार आहेस?"
"नँशव्हिल गाठेन लवकरच. गायक म्हणून जम बसवायचा तर जावंच लागेल. तिथे जाण्यासाठी पैसा लागेल. तो एकदोन ठिकाणी कार्यक्रम करून मिळवेन. माझ्या चार पाच मित्रांनाही यातच रस आहे. पण माझं जाऊ दे. तू काय करणार आहेस?"
"काँलेज. आई, बाबा खर्च करायला तयार आहेत. शिष्यवृत्ती मिळेल आणि मी नोकरी करेन जमेल तितके तास."
त्या संभाषणानंतर  नीलपासून ती हळूहळू लांब होत गेली. नीलच्या लक्षात ते यायला वेळ लागला नाही.
त्याच्या कवितांमध्ये रस दाखविणारी, तास न तास त्याच्याबरोबर, त्याच्या मित्रमैत्रिणीबरोबर रमणारी लारा हल्ली त्याच्या आसपास फिरकत नाही हे त्याला जाणवलं तेव्हा तो तोंडावर आलेल्या कार्यक्रमात गुंतला होता. गाणी निवडणं, जाहीरात, सराव काही ना काही चालू होतं.  लाराच्या मनातलं जाणून घ्यायला निवांत वेळ मिळत नव्हता.  जवळजवळ महिनाभर तो भेटलाच नव्हता तिला. तीही फिरकली  नव्हती इतक्या दिवसात. आज शाळेचाच कार्यक्रम म्हटल्यावर ती आलेली असेल या आशेवर होता तो. कार्यक्रम संपल्यावर तिच्याशी बोलायचं, विचारायचं त्याने निश्चित केलं होतं.

पडदा वर गेला. पहिल्या रांगेत बसलेल्या लाराला पाहिल्यावर त्याला विलक्षण आनंद झाला. सरत्या संध्याकाळी अलगद कार्यक्रमात रंग भरत गेला.
"फार छान आवाज आहे तुझा." त्याच्या आसपास जमलेल्या गर्दीतून वाट काढत ती त्याच्यापर्यंत पोचली. तो नुसताच हसला. तिचा हात हातात धरून बाकीच्यांशी बोलत राहिला. लारा रोमांचित झाली. नकळत त्याच्या आणखी जवळ सरकली. कसं व्हायचं याच्यापासून बाजूला? केवळ त्याला शिकायचं नाही म्हणून ह्या नात्याला कोंब फुटू द्यायचे नाहीत की जे होईल ते होईल म्हणून साथ द्यायची? त्याचा हातात धरलेला हात तिने आणखी घट्ट धरला, आधार चाचपडतात तसा.  गर्दीच्या कोड्यांळ्यातून बाहेर पडता पडता त्याने धाडस केलं.
"तुला कधीपासून विचारायचं होतं."
"विचार ना, त्यासाठी वाट कशाला पाहायची? आणि परवानगीची काय आवश्यकता?"
"अपेक्षेप्रमाणे उत्तर मिळेल की नाही याची खात्री नसली की होतं गं तसं."
"मग अशावेळेस विचारूच नये." त्याने चमकून तिच्याकडे पाहिलं. पण तिने ते सहज म्हटलं असावं. निदान तिच्या चेहर्‍याकडे पाहून तरी त्याला तसं वाटलं.
"एकत्र राहूया आपण?"
"नील?" ती चमकली. त्याने विचारलंच तर तो लग्न करू या का आपण असं विचारेल असा अंदाज होता तिचा. तिने त्याचं उत्तर आधीच ठरवलं होतं. शिक्षण संपल्याशिवाय कसं शक्य आहे असं विचारून ती त्यालाच पेचात पाडणार होती. पण असं काय विचारतोय हा.?
"मला वाटलं होतं तू लग्नाचं विचारशील. एकत्र राहूया काय? आपला भाग मोठ्या शहरांसारखा झालेला नाही अजून. एकत्र राहूया म्हणे."
"लग्नाचं विचारलं तर तू शिक्षणाचं कारण पुढे केलं असतंस."
"म्हणून काय एकत्र राहू या का विचारायचं?"
"आपण अमेरिकेतल्या दक्षिण भागातले लोक असेच. पटकन नवं काही स्वीकारत नाही. एवढा काय बाऊ करतेस लारा. एकत्र राहिलं, पटलं, जमतंय असं वाटलं तर करूच ना कधीतरी लग्न."
"नाही तर?"
"व्हायचं मग बाजूला. कुणी कुणाचा अडथळा बनून नाही राहायचं."
तिला हसायलाच आलं. इतकं साधं सोपं समीकरण असेल तर  आयुष्यात इतकी गुंतागुंत का होते?
"नील, अशा राहण्याला काही अर्थ नाही. माझ्या किंवा तुझ्या मनात लग्न करायचं असेल तर मग ते व्हायला पाहिजे म्हणून दुसर्‍याच्या कलेने घ्यायचं. सतत त्या विचाराच्या दडपणाखाली वावरायचं, वर्षानुवर्ष. त्यातच मुलंही होवू द्यायची आणि कुणीतरी एकाने कधीतरी जमायचं नाही या निष्कर्षाप्रत यायचं, हे कधीतरी होवू शकतं हे माहीत असलं  तरीही या एका निर्णयाने पुढे सारी फरफटच. ती होते आहे हे कळण्याएवढीही उसंत मिळत नाही रोजचा दिवस रेटताना. पाहत नाहीस का आजूबाजूला, शेजार्‍यापाजार्‍यांच्या घरात काय चालू आहे ते?. तुझ्या घरीही तेच. तुला नाही का हे बदलावंस वाटत?. असं नातं नको आहे मला. काहीतरी शाश्वत हवं आहे. आणि तसंही तू लग्नाचं विचारलं असतंसं तर मी ’नाही’ म्हणणार होते." घट्ट धरलेला तिचा हात त्याच्या हातातून निसटल्यासारखा वाटला त्याला.
"का, मी हायस्कूलनंतर शिकायचं नाही ठरवलं म्हणून?"
तिने नुसतीच मान डोलावली.
"तू काय करणार आहेस शिकून?"
"अजून ठरवलं नाही."
"मी पुढे शिकायचं नाही ठरवलं तरी मला काय करायचं आहे ते निश्चित आहे. तुला शिक्षण झाल्यावर काय करायचं ते नाही ठरवता आलेलं अजून पण तरी शिकायचं आहे. त्यातूनही  माझ्याबरोबर लग्न नाही करायचं हे माहीत आहे तुला. समजतच नाहीत मला तुझ्या मनाचे खेळ."
"खेळ कसं म्हणतोस तू याला आणि दोन वेगवेगळ्या गोष्टी तू एकत्र करतो आहेस नील."
"मग तू करून दाखव त्या स्वतंत्र."
"मी काय करणार आहे ते माहीत नसलं तरी तुला साथ देणं कठीण आहे नील. कदाचित तू खूप प्रसिद्ध होशील किंवा नाहीही, आत्ताच नाही सांगता येणार. पण तू कलावंत आहेस. स्थैर्य नसतं अशा व्यवसायात. तू मित्रमैत्रिणीत रमणारा, मलाही आवडतं, पण त्यालाच काही मी सर्वस्व समजत नाही. तू आहेस तसा मला आवडतोस. तू बदलावं असं मी म्हणत नाही, तशी माझी अपेक्षाही नाही. असं कुणी कुणामुळे बदलत नसतं. आहे ते स्वीकारायचं की नाही ते ठरवणं महत्त्वाचं." ती गप्प झाली. तोही विचारात पडल्यासारखा पावलं टाकत राहिला. चालता चालता दोघांची पावलं दोन दिशेला वळली. दोघं आपापल्या मार्गाला लागले.

जयने चुळबूळ केली. मांडीला रग लागल्याचं तिला एकदम जाणवलं. त्याला आता उठवायला हवं होतं. ती त्याला अलगद हालवीत राहिली. तो जागा झाला पण  रडणं थांबेना. लिलीला शोधत असेल? नक्कीच. वर्षाचा आहे. आईचा स्पर्श समजत असेलच त्याला. त्याला उचलून घेऊन ती बाहेर उभी राहिली. नील येताना दिसला तसा तिचा जीव भांड्यांत पडला.
"काय झालं?"
"फिलीपला शोधत फिरत होतो."
"सापडला?"
"हो" तिने आशेने नीलकडे पाहिलं.
"जय ही लिलीची जबाबदारी आहे म्हणतो."
"हं, पण आत्ता न्यायला नाही आला?"
"वेळ नाही म्हणतो."
"मग?"
"मला आत तरी येऊ दे. मी माझं आवरतो आणि आपण बाहेर जाऊन खाऊन येऊ"
"अरे, मला घरी जायला हवं. काही न सांगता बाहेर पडलेय. वाट बघत राहतील घरी. उद्या काँलेजही आहे."
"लारा प्लीज..."
"बरं चल, खाऊन तर येऊ, मग बघू."
जयला सांभाळत खाता खाता दोघांचीही त्रेधातिरपीट उडत होती. जय नुकताच चालायला लागला होता. त्याला एका  जागी बसायचं नव्हतं.
"मला परवा कार्यक्रम आहे." पुढच्या कल्पनेने लाराला घाम फुटला.
"कुठे?"
"बाहेरगावी."
"अरे, मग तू काय करणार जयचं?"
"तेच समजत नाही मला. लिली माझी जीवाभावाची मैत्रीण आहे. अशी निघून जाईल अशी कल्पनाही नव्हती केली."
"अमली पदार्थांच्या आहारी गेलेली माणसं कल्पनेपलीकडची असतात. बेभरवशी. आपण असं करू या. इथून फिलीपकडेच जाऊ सरळ. जयला सोडू आणि मग मी  जाईन घरी."
"लारा, जयला नाही सोडता येणार घरी."
"का?"
"फिलिप तुरुंगात आहे."
"तुरुंगात?" तिला धक्काच बसला. काय बोलावं हेच सुचेना.
" तू तुरुंगात गेला होतास त्याला भेटायला?." तिने आश्चर्याने विचारलं.
"मग काय करणार? पण भेटीची ठरलेली वेळ नव्हती त्यामुळे भेटूच देत नव्हते. जयचं सांगायचं नव्हतं मला तिथे नाहीतर समाजसेवी संस्था येऊन ताबा घेईल त्याचा."
"मग केलंस काय तू?"
"फिलिपची आई आजारी आहे म्हटल्यावर बोलायला दिलं त्यांनी त्याच्याशी."
"मग आता?"
"तू थांबतेस?. थांब ना." नील एकदम काकुळतीला आला. ती काहीच बोलली नाही.
"लारा..."
"अरे, अशी कशी राहू तुझ्या घरी?"
"पण मी नसेनच. मला उद्या सकाळी निघावं लागेल. दोन दिवसाचा प्रश्न आहे, नाही म्हणू नको."
"इथे येऊन नाही राहता येणार. जयला घेऊन जाते मी पाहिजे तर आमच्या घरी."
"पण तो राहणार नाही. त्यातल्या त्यात माझी सवय आहे त्याला."
"पण तू नसणारच ना? आणि दोन दिवसासाठीच म्हणतोयस ना. तू माझ्याबरोबर घरी ये मात्र. मी असं एकदम  नाही घेऊन जाणार जयला माझ्याबरोबर." तो हसला.
"अग एक वर्षाचा आहे तो. तुझा मुलगा आहे का असं नाही कुणी विचारणार." तीही हसली.
ती दोघं खरंच जयला घेऊन लाराच्या घरी पोचली.  लाराने जयबद्दल घरी सांगितलं होतं, पण ती अशी त्याला घेऊन घरी येईल याचा अंदाज कुणालाच नव्हता.  छोट्या जयकडे पाहून कुणी फारशी खळखळ केली नाही. तिच्या घरात आई वडील आणि पाच भावंडं. ठरवल्यासारखं सगळ्यांनी त्याला दोन दिवस थोडा थोडा वेळ सांभाळलं. फार दिवसांनी त्या घरात लहान मूल आलं होतं. सगळीच रमली त्याच्याबरोबर. जय थोडासा बावरला सुरवातीला. भिरभिरत्या डोळ्यांनी इकडे तिकडे पाहत राहिला. पण मग रडणं विसरला. लाराला तर त्याला परत पाठवूच नये असं वाटत राहिलं. नील त्याला न्यायला आला तेव्हा तिचा जीव थोडा थोडा झाला.
"आपणच ठेवू या का जयला?" अपेक्षेने ती आईकडे पाहत राहिली.
"अगं त्याची आई येईल गं परत. आणि ती नाही आली तर वडील आहेतच ताबा घ्यायला."
"मला नाही वाटत कुणी येईल." चिवटपणे लारा म्हणाली.
"लारा, अगं जेमतेम एकोणीस वर्षाची आहेस तू. जयला ठेवून कसं करशील? काँलेज, नोकरी, लग्न...."
"ते पुढचं झालं. आत्ता त्याला आपली गरज आहे." लारा आपला मुद्दा सोडायला तयार नव्हती. शेवटी नील मध्ये पडला.
"लारा, मी पुढच्या आठवड्यात इथेच आहे. जय राहील माझ्याबरोबर. लिली किंवा फिलीप आला तर जयला घेऊन जातीलच ते. जास्त गुंतून चालणार नाही."
निरुपयाने लाराने त्याचं ऐकलं. काँलेजमधून आल्यावर नीलकडे चक्कर मारायला ती विसरत नव्हती. तिची भावंडं पण एकदोनदा जयसाठी चक्कर मारून गेली.

लारा घाईघाईत पोचली तर  लिली परतलेली. चार दिवसांनी. विस्कटलेले केस, तारवटलेले डोळे, सतरा ठिकाणी फाटलेली जीन्स. कशाचंच भान नसल्यासारखं वागणं. फ्रीजमधलं हाताला लागेल ते घेऊन तिने बकाबका घशात कोंबलं. विस्कटलेल्या केसावरून हात फिरवत लिलीने सारखे केल्यासारखे केले आणि सोडयाची बाटली तोंडाला लावून डुलत्या खुर्चीत बसून राहिली.  लारा तिच्याकडे ’आ’ वासून पाहत राहिली. जय आत झोपला होता, पण साधी त्याची चौकशी करण्याच्या परिस्थितीतही नसावं या बाईनं?. तिचा जीव जयसाठी तुटला. या क्षणी त्याला घेऊन पळत सुटावं. लांब कुठेतरी निघून जावं इतक्या लांब की तो पुन्हा लिलीच्या दृष्टीलाही पडता कामा नये. पण त्यातलं काहीही न करता लारा नुसती लिलीकडे पाहत राहिली. तिच्या एकटक नजरेने शरमून गेल्यावर किंवा काहीतरी बोलायला हवं म्हणून लिलीने तोंड उघडलं.
"कसा आहे जय?"
"ठीक"
"नील?"
"तोही ठीक." मग बोलणं खुंटलं ते नील येईपर्यंत. लिलीला पाहिलं आणि नील भडकलाच.
"नीघ इथून तू. आणि जयलापण घेऊन जा."
लिली टक लावून त्याच्याकडे पाहत राहिली. खुर्चीत डुलत राहिली. तो पुढे झाला. त्याने त्या डुलत्या खुर्चीला धक्का मारला.
"मी काय सांगतोय ते ऐकू येत नाही का?"
लिली हमसून हमसून रडायला लागली तसा तो  वरमला.
"अगं, दूध आणायला म्हणून पडलीस ना बाहेर? पोरगं रडून रडून थकून झोपलं तुझं. लाराच्या घरच्यांनी सांभाळलं म्हणून. मला कसं जमणार गं जयला जपायला? किती लहान आहे तो. लाराही अभ्यास, काँलेज विसरून करत होती सारं. पण बास झालं आता. हा असला प्रकार पहिल्यांदा आणि शेवटचा. यापुढे नाही जमायचं मला. माझे दौरे असतात. अर्धा जीव इकडे आणि अर्धा तिकडे. आणि लाराने का करावं जयचं? केवळ मी विनंती केली म्हणून? आणि माझी तरी ती कोण आहे की मी तिला हक्काने सांगावं?" लाराने चमकून पाहिलं. लिली मात्र बधिर झाल्यासारखी नीलकडे पाहत होती. शेवटी काही न सुचून म्हणाली.
"बरं, घेऊन जाते मी जयला उद्या. आज राहू ना इथे मी? चालेल?."
"राहा गं, पण तू तुझ्या घरी का नाही जात?"
"तिथे जाऊन काय करू?" पुढे लिली काही बोललीच नाही. फिलीप त्रास देत असेल हिला? की दोघं मिळून अमली पदार्थांच्या गुंगीत जयला विसरून जातात म्हणून ही येत असेल इथे? पण आत्ता तर तो तुरुंगात आहे. काय कारण असेल? लारा शक्यता चाचपडत राहिली, लिलीकडून समाधानकारक उत्तर मिळत नव्हतं.
"फिलीपचं घर मोकळंच आहे की. तो तुरुंगात आहे हे माहीत आहे ना?" नील तिला विचारत होता.
"हे बघ नील, मी इथे राहिले तर चालेल की नाही सांग. नाहीतर निघते मी आत्ताच." नील चिडून काहीतरी बोलणार तितक्यात लाराने विषय बदलला. लिली तशीच खुर्चीत झोपली, पाय दुमडून. अवघडल्यासारखी. नीलही काही न बोलता आत निघून गेला. लारा तिथेच बसून राहिली. लिलीवर पहारा दिल्यासारखी. मगाशी नील म्हणाला कोण लागते लारा माझी हक्काने सांगायला? अजून आशेवर असेल का हा इतक्या स्पष्टपणे सांगितल्यावरही? त्याला ’नाही’ म्हटल्यावरही त्यांची मैत्री टिकली होती. निदान तिला  तसं वाटत होतं. ती त्याच्या मित्रमैत्रिणीत रमत होती. तो आता तिच्याबरोबर काँलेजला नव्हता. त्याचे गाण्याचे दौरे जोरात सुरू आहेत. कुठल्यातरी कंपनीशी अल्बमच्या संदर्भात त्याचं बोलणंही चालू होतं. पुढे मागे तो नँशव्हिललाच गेला असता हे नक्की. तिनेही शिक्षिका व्हायचं ठरवलं होतं एव्हाना. लाराने नीलला खोट्या आशेवर झुलत ठेवलं नव्हतं. तरी तो असं का बोलला? तोडून टाकायचं तर पूर्ण संपवूनच टाकायला हवं होतं का? दोघं चांगले मित्र होते म्हणून तर गुंतले होते नं एकमेकात? ते नाही जमत तर मैत्रीच मुळापासून उखडून टाकायची? एकदा नीलशी तिने या संदर्भात बोलायचं ठरवलं.

त्यानंतर हे असंच चालू राहिलं. कधी लिली एक दोन दिवसात परतायची तर कधी महिना उलटून गेला तरी तोंड दाखवायची नाही. जय आता दोन वर्षांचा झाला होता. त्यालाही समज येत चालली होती. कळायला लागलं होतं. नीलने नँशव्हिलला जायचं पक्कं केलं तेव्हा लाराचं काँलेजचं शेवटचं वर्ष होतं. जयचा प्रश्न होता. पण नीलला त्याच्याकडे चालून येणार्‍या संधी भुरळ पाडत होत्या. त्याला आता जयमध्ये गुंतून पडायचं नव्हतं. त्याने त्याच्या परीने प्रयत्न केले. फिलीपला जाऊन भेटला. तो तुरुंगातून बाहेर आला होता, पण नुसता बसून राहायचा. मनात आलं की जयला भेटायला यायचा. लिलीला घरी येऊन राहायचा आग्रह करायचा. ती बरी असली तर जायचीही. पण सगळं तात्पुरतं. दोघांच्याही बाबतीत तेच. लहर फिरली की पुन्हा पाढे गिरवल्यासारखं सुरू. एक दिवस लिली आली की  नीलने  नँशव्हिलला निघून जायचं पक्कं केलं. तो तिथे नाहीच म्हटल्यावर कुणाच्या भरवशावर ती सोडून जाणार जयला. ठरवल्याप्रमाणे तो खरंच निघून गेला तेव्हा लाराला हातातून काहीतरी निसटल्याची हुरहुर लागून राहिली पण आता तरी लिली मार्गाला लागेल, जयमुळे तिचं आयुष्य बदलेल याचीही आशा वाटली ती लिली जयला तिच्याकडे सोडून जाईपर्यंत.
"नाही म्हणू नकोस लारा.  मी आता तुझ्याच भरवशावर आहे."
"अगं माझा जीव तुटतो गं या मुलासाठी. पण मला नको का माझं पाहायला. आत्तापर्यंत घरातल्यांचा पाठिंबा होता म्हणून जयचा खर्च त्यांच्या मदतीने भागवत होते. म्हणून स्वतंत्र न राहता त्यांच्याबरोबरच राहत होते. मला आता स्वतंत्र राहायचं आहे.  माझा काँलेजचा खर्च, कपडेलत्ते.  तू कधीतरी पुढे केलेले किरकोळ पैसे नाही पुरत जयसाठी. माझ्या घरातल्यांनीही पत्कर नाही घेतलेला जयचा. तुझ्या नातेवाईकांकडे का नाही सोडत तू. नाहीतर आता तरी शहाणी हो, तुझा मार्ग बदल." लाराच्या जीव तोडून बोलण्यावर  लिली हसली.
"माझे नातेवाईक? कुणी मला दारात पण उभं नाही करत."
"फिलीपचे?"
"त्याचेही. त्याचं तरी कुठे धड चालू आहे?"
"पण मग तुझं तू ठरव बाई आता. मी शिक्षिका म्हणून काम सुरू करतेय पुढच्या महिन्यापासून. दिवसभर जयला बाहेर ठेवायचं तर इतका पैसा कुठून आणू?."
"रात्री ठेवते तुझ्याकडे. मी दिवस कुठेतरी काढेन. जयला रात्री तुझ्याकडे राहू दे. माझा भार नाही टाकणार तुझ्यावर."
"एक विचारु लिली तुला?" कितीतरी दिवस मनात घोळत होता तो प्रश्न आता विचारावा असं वाटून गेलं लाराला. लिलीने नुसती तिच्याकडे बघत राहिली.
"तू दत्तक का नाही देत जयला?"
"कुणाला देऊ? आणि मग मी अधूनधून त्याला भेटते तेही बंद होईल."
"हो पण त्याच्या दृष्टीने तेच भलं असेल तर करायला हवं."
ती काहीच बोलली नाही.
"हे बघ लिली, अजून पर्यंत आम्ही काय किंवा इतर कुणीच जयला तुम्ही दोघं असे सोडून जाता त्याबद्दल तक्रार नोंदवलेली नाही. पण पुढे मागे कुणी तसं केलं तर जय हातातून जाईल तुझ्या. मुलाकडे दुर्लक्ष या कारणाने तुला आणि फिलीपलाही खडी फोडायला जावं लागेल आत. जयचं आणि तुझं नातं अळवाच्या पानावरच्या थेंबासारखं होईल गं. धरून ठेवण्याच्या प्रयत्नात निसटून जाईल तो हातातून. अशीच वागलीस तर तो हाती कधी लागणारच नाही तुझ्या. अशी मुलं फक्त या घरातून त्या घरात टोलवली जातात, क्वचित त्यांना खरं घर, प्रेम, जिव्हाळा लाभतो, भवितव्य बदलून जातं. पण फार क्वचित. त्यांचे तात्पुरते आई, वडील तात्पुरतेच राहतात, कधी सरकारकडून मिळणार्‍या पैशात त्यांचा स्वार्थ दडलेला असतो, तर कधी घरकामाचं माणूस एवढाच हेतू असतो. खायचे प्यायचे हालच होतात. काहीवेळेला दान त्या मुलांच्या बाजूने पडलं तरी या मुलांमधल्या असुरक्षित भावनेला मानलेल्या आईवडीलाचं प्रेम पुरं पडत नाही, ही मुलं अठरा वर्षाची होईपर्यंत सरकार मर्जीनुसार त्यांच्यावर प्रयोग करत राहतं आणि मग जाणतेपणाचा शिक्का मारून रस्त्यावर सोडून मोकळं होतं. असं झालं की त्यांच्या मनावरचे ओरखडे कधीच बुजले जात नाहीत. हे सगळं टाळायचं असेल तर दत्तक द्यायचा विचार कर लिली तू. तिथे निवडीचा अधिकार तुला असेल, नाहीतर या तुझ्या व्यसनातून बाहेर पडायचा मार्ग शोध. पण जयची झाली तेवढी परवड पुरे झाली."
"मला काही कळत नाही लारा, तूच ठरव काय ते." एवढा मोठा डोस पचवणं लिलीच्या आवाक्यांपलीकडचं होतं.
"कळत नाही म्हटलं की संपली का जबाबदारी? समजावून घ्यायचा प्रयत्न कर."
"तूच का नाही घेत दत्तक जयला?" लिलीच्या अनपेक्षित प्रश्नाने लाराच्या काळजाचा ठोका चुकला.
"शहाणीच आहेस तू. हे म्हणजे मऊ लागलं की उकरता येईल तितकं उकरणं झालं लिली." काहीतरी उत्तर द्यावं तसं लाराच्या तोंडून निघून गेलं.
लिली  ओशाळली.
"तो नाहीतरी तुझ्याकडेच असतो म्हणून म्हटलं मी. तुझाच झाला तर मला काळजी नाही. भेटताही येईल कधीही. तुटणार नाही गं तो माझ्यापासून."
"हा विचारही नव्हता डोकावला माझ्या मनात.  लगेच नाही सांगता येणार मला. मला आत्ता कुठे नोकरी मिळतेय. नीलनंतर मला कुणी भेटलं नाही पण लग्न करायचं आहे. जयची जबाबदारी स्वीकारली की सगळं अवघड होत जाईल. आई, बाबांशी आणि भावंडांशी बोलू दे मला. पण लवकरच काहीतरी निर्णय घ्यावा लागेल. तेच हिताचं होईल जयसाठी." लारा जयला दत्तक घ्यायचा निदान विचार तरी करेल या आश्वासनाने लिलीची पाकळी खुलली.

लारा तिच्या नोकरीमध्ये रुळली. लिलीही थोडीफार मार्गावर आल्यासारखी वाटत होती. ती नीलच्याच घरी राहत होती.  नीलच तिला लागतील तसे पैसे पाठवत असावा. जयला अचानक सोडून जात नव्हती आताशा. अधून मधून लहान सहान कामं मिळवत थोडाफार पैसा तिच्याही हातात खेळत होता. त्या एका वर्षात फिलीप पण सुधारल्यासारखा वाटत होता. जयला लिली आणि फिलीप बरोबर पाहिल्यावर लारालाच भरुन येत होतं.  नीलच्या आणि लाराच्या भेटीही फार क्वचित होत होत्या. तो कधी गावाकडे फिरकला तरच. नीलही एकटाच होता पण लाराचा नकार त्याने उशीरा का होईना पचवला होता. त्या वाटेला पाऊल टाकायचं नाही असं काहीतरी मनाशी ठरवल्यासारखं त्याचं वागणं होतं. ती त्याला टी. व्ही. वर पाहत होती. त्याच्या कार्यक्रमांच्या बातम्या वाचत होती. पण आता तो तिचा नव्हता. कुणाचाच नव्हता. यशाने त्याला फार वरच्या पायरीवर नेवून उभं केलं होतं. दृष्टिक्षेपात न येणार्‍या पायरीवर. लाराला जोडीदाराची उणीव भासत होती पण नीलची उणीव भरून काढणारं कुणी पुन्हा आयुष्यात येईल असं तिला वाटत नव्हतं. सगळं सुरळीत पार पडतंय म्हणेपर्यंत फिलीपने पुन्हा एकदा तुरुंगाची वारी केली. लिली जयला घेऊन लाराकडेच राहायला आली. आता तशीही लाराची स्वतंत्र जागा होती. लहान पण शाळेजवळ. जयही पूर्ण दिवस शाळेत जायला लागला होता. लाराकडे आल्यावर तोही आनंदात होता. तिने त्याची शाळा बदलली. ती होती त्याच शाळेत तोही जायला लागला. लिली मात्र पुन्हा दिवसचा दिवस घरात बसून घालवायला लागली. तिला पुन्हा मार्गावर आणण्याचे लाराचे प्रयत्न तोकडे पडत होते. कंटाळून लाराने लिलीच्या बाबतीत जे होईल ते होईल म्हणून दैवावर भरवसा टाकला. नाहीतरी कधीतरी ती पुन्हा जाणारच. आता काळजी करायची ती फक्त जयच्या मनाची, भावविश्वाची.

जयने अभ्यास करण्यासाठी पुस्तक उघडलं पण त्याचं त्यात लक्ष लागेना. काल रात्रभर त्याने लाराबरोबर आईची वाट पाहिली होती. संध्याकाळी ती फिरुन येते म्हणून बाहेर पडली ती परत आलीच नव्हती. लाराने अकरापर्यंत वाट पाहून त्याला झोपायला लावलं.
"हे नवीन नाही आपल्याला नील. ती येणार नाही आज हे कळत नाही का तुला?." खरंच होतं ते. तो काही न बोलता निमूट झोपायला गेला. दुसर्‍या दिवशी शाळेतही गेला. अभ्यासात मन रमवायचा प्रयत्न केला त्याने. पण घरी आला तो अधीर मनाने. आल्या आल्या कदाचित सोफ्यावर बसलेली आई दिसेल अशी भाबडी आशा मनात ठेवूनच त्याने दार उघडलं. समोर कुणीच नव्हतं. घाईघाईत जाऊन त्याने कुणाचा फोनवर निरोप आहे का पाहिलं. लाल रंगाचा दिवा चमकत नव्हता. निराश मनाने त्याने फ्रीज उघडला. हाताला लागेल ते त्याने तोंडात कोंबलं. खूप राग आला होता त्याला आईचा. गेले सहा महिने ती घरीच होती. असून नसल्यासारखी असली तरीही तिचं अस्तित्व हाच त्याचा आधार होता. लारा आणि आई हीच दोन माणसं त्याचं जग होतं. लाराच्या वाटेकडे तो डोळे लावून बसला. ती आल्यावर मात्र त्याने चिडचिडच केली.
"किती वेळ लावलास. मला कंटाळा आला."
"अरे, शाळेतून असं येता येतं का? अभ्यास करून टाकावा अशावेळेस."
"केला पूर्ण शाळेतच."
"मग खेळायला जायचं बाहेर."
"हं." त्याच्या हं... मधल्या रागाने तिला हसू फुटलं.  तिच्या हसण्याने त्याचा आणखी पापड मोडायला नको म्हणून तिने घाईघाईत म्हटलं.
"चल, काहीतरी खायचं बघू या."
मला नको आहे काही खायला.  तो तिला येऊन बिलगला.
"अरे, काय झालं तुला एकदम?" त्याला कुशीत घेत तिने त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवला, तसं त्याला एकदम रडू फुटलं.
"रडू नकोस रे असा. काय झालं ते सांग ना." तिने त्याला आपल्या बाजूला बसवलं आणि त्याची हनुवटी आपल्याकडे वळवली.
"तू आई, बाबासारखं सोडून नाही ना जाणार मला?" त्याला एकदम घट्ट कुशीत घेतलं तिने. तोही तिला बिलगला.
"मी तुला सोडून कुठेही जाणार नाही."
"प्राँमिस?"
"प्राँमिस." तिने त्याच्या हातात हात दिला.
"पळ आता इथून. मला कपडे तरी बदलू दे. आले ती इथेच बसले. जय खुशीत तिथून गेला तसं तिला बरं वाटलं. अधून मधून जयचा अस्वस्थपणा त्याच्या वागण्यातून डोकावत राही. कधी खूप चिडचिड, आदळआपट करे तो. काहीवेळेस दिवसच्या दिवस काही न बोलता राही. त्याच्याशी बोलायचा प्रयत्न केला की घुम्यासारखा कुठेतरी एकटाच जाऊन बसे.  मध्येच केव्हातरी लारा त्याला सोडून निघून जाणार नाही ना याची त्याला खात्री करून हवी असे. लाराला या परिस्थितीतून तोडगा म्हणून लिलीने  सुचवलं त्याप्रमाणे त्याला दत्तक घ्यावं असं वाटायला लागलं होतं. पण धीर होत नव्हता.
आत्ताही हातात चहाचा कप घेऊन ती डुलत्या खुर्चीत बसली. काचेच्या खिडकीतून बाहेर खेळणारा जय तिला दिसत होता. एकेक घोटाबरोबर तिला दत्तक घेण्याच्या मार्गातले, त्याला वाढविताना येणारे अडथळे दिसत होते. निर्णयाकडे झुकणारं मन हेलकावे खात होतं. स्वत:च्या भविष्याचे पंखच तर कापून टाकत नाही ना आपण या निर्णयाने, या शंकेने तिचा हात थरथरला. हिंदकळलेल्या कपातून पडलेला गरम चहाचा डाग कपड्यावर उठून दिसत होता. असंच असेल का आयुष्य? अविवाहित मुलीने दत्तक घेतलेला मुलगा म्हणजे डाग? ती दचकली.  विचारातल्या संकुचितपणाने शरमली. घाईघाईने तिने तो डाग पाणी लावून चोळला, पुसट केला. मनातल्या वादळाला शांत केल्यासारखी  ती खुर्चीवर रेलली. बराचवेळ.


त्यावेळी मनात डोकावलेला विचार आज जयच्या बोलण्याने पुन्हा वर काढला. घ्यावं जयला दत्तक? तिने गाडीतच सुन्न बसून राहिलेल्या जयकडे पाहिलं. तो शांतपणे रस्त्यावर नजर लावून बसला होता. मनातलं वादळ लपवण्याच्या प्रयत्नात.
"तुला दत्तक घेऊ मी?"
तिच्या अचानक प्रश्नाने तो दचकला.
"काय?"
"तुला दत्तक घेऊ मी? तू आत्ताच म्हणालास ना की तुझं माझं रक्ताचं नातं नाही.  खरंच आहे ते. पण तुला दत्तक घेतलं की माझा होऊन जाशील."
"खरंच? खरंच विचारते आहेस की गंमत?" तो चांगलाच गोंधळला.
"अशी कशी गंमत करेन जय, पण वाटतं तितकं सोपं नाही हे लक्षात ठेव. तुझी आई खूश होईल पण फिलीप त्याला जेवढे अडथळे आणता येतील तितके आणणार हे नक्की. मला मनस्ताप होईल, तुला त्रास, प्रचंड त्रास. यातून निभावशील तू? तुझं वय अडनिडं आहे. आपल्याला एखाद्या समाजसेवी संस्थेची मदत घ्यावी लागेल. त्यांच्या मदतीने कोर्टात तुझी, माझी बाजू मांडता येईल. पण तिथे तुला उलटसुलट प्रश्नाच्या कचाट्यात अडकावं लागेल. आहे तुझी तयारी?" तो काही कळत नसल्यासारखा बराचवेळ तिच्याकडे पाहत राहिला.
"अरे असा बावचळू नकोस. तू नाही म्हटलंस तरी माझ्याकडेच राहशील. फक्त विचार कर मी काय म्हणते आहे त्याचा."
जयने अलगद तिच्या खाद्यांवर डोकं टेकलं. डाव्या हाताने तिने त्याच्या खांद्यावर थोपटलं.  त्याच्या केसातून हळुवारपणे हात फिरवला. काळोखाने घेरलेल्या त्या गाडीत लांब अंतरावरचे रस्त्यावरचे दिवे तिला प्रकाशाच्याच दिशेने मार्ग दाखवत होते.  गाडी सुरू करून आता तिला त्या दिशेनं मार्गस्थ व्हायचं होतं.


(लॉरा निकोलसन या माझ्या मैत्रीणीच्या आयुष्याची ही सत्यकथा)