Monday, December 2, 2013

कृतज्ञ

इराने धडधडत्या हृदयाने दार वाजवलं. करकर करत मोडकळीला आलेलं दार एकदम उघडलंच. दारावरची रंग
उडालेली चित्रविचित्र नक्षी पाहून आत जावं की नाही या विचारात ती तिथेच थबकली.
"कोण आहे?" क्षीण आवाज आला कुठूनतरी.
"इरा. कार्यालयाने पाठवलं आहे. समाजसेविका."
आतले आवाज एकदम बंद झाले. कुणीच बाहेर आलं नाही तसं तिने आत पाऊल टाकलं.
मोकळी खोली, भितींवर पडलेले कसले ना कसले डाग आणि दाटीवाटीने बसलेली सात आठ लहान मुलं, वातावरणात उदासीनता भरून राहिली होती.  एकमेकांना घट्ट बिलगून सगळीजणं तिच्याकडे भेदरलेल्या नजरेने पहात होती. इरा अस्वस्थ झाली.
"मोठं कुणी आहे का घरात?" कुणीच काही बोललं नाही. आतून रडण्याचा आवाज आला तशी ती घाईघाईने तिकडे वळली. समोर पडलेल्या कुसक्या, नासक्या भाज्यातून एक मुलगी कसले तरी चावत होती.
"अगं, काय खाते आहेस हे?"
मांडी घालून बसलेल्या त्या छोट्या मुलीने केस कराकरा खाजवत तिच्याकडे पाहिलं.
"दुसरं काही नाही का खायला?"
"नाही." ती मुलगी रडू आवरत म्हणाली. इराच्या कपड्यांकडे टक लावून पाहत राहिली. स्वत:च्या नीटनेटक्या कपड्यांची इराला एकदम लाज वाटली. तिने त्या चिमुरडीच्या केसावरून हात फिरवला. सुके, कोरडे, जटा झालेले केस. शुष्क.

आपण इथे कशाला आलो हेच इरा विसरली. भिरभिरत्या नजरेने इकडे तिकडे पाहत राहिली. कुसक्या नासक्या भाज्यांशिवाय काही दिसत नव्हतं. भाजी बाजाराच्या कचर्‍यांतून उचलून आणलेल्या भाज्या असाव्यात. कधी एकदा इथून बाहेर पडतो असं होवून गेलं तिला. रस्त्यावर आल्यावर  तिने मोकळा श्वास घेतला. इराला आपल्या समाजसेवेच्या पदवीचा अमेरिकेसारख्या संपन्न देशात कधी उपयोग होईल अशी शंकाही आली नव्हती.  सहज म्हणून सरकारी कार्यालयात केलेला अर्ज आणि ताबडतोब मिळालेलं काम याने ती सुखावली. आज तिची ही पहिली भेट होती. या घरातला अल्पवयीन मुलगा फुटकळ चोरीच्या आरोपाखाली सुधारगृहात होता. तो परत घरी जायच्या आधी त्या कुटुंबात राहणीमानाच्या किमान सोयी आहेत की नाही हे पाहणं, मुलांना व्यवस्थित वागणूक मिळते आहे ना ते तपासणं हे काम होतं तिचं. पहिल्याच दिवशी निराशा आणि हतबलतेने घेरलं इराला.

नोकरीच्या सुरुवातीलाच इराने भविष्यकाळाचं रंगरूप ओळखलं. अशा प्रसंगांना सामोरं जायला, त्यातून मार्ग काढायला ती लवकरच शिकली. वर्षानुवर्ष, भलेबुरे अनुभव गाठीशी बांधत तिने सेवानिवृत्त झाल्यावरही आपलं काम चालूच ठेवलं. आजही घराजवळच्या संस्थेत तिला जायचं होतं. अनिकेतच्या खाण्याची तयारी करत तिच्या मनात तेच विचार घोळत होते.
"इरा, हजार डॉलर्सचा चेक लिहिशील आज वेळ मिळाला की?" अनिकेतने विचारलं.
"कुणाच्या नावे? आणि एकदम इतके?" इराने नवलाने विचारलं.
"भारतातल्या समाजसेवी संस्थेला पाठवायचे आहेत."
"एकदम  हजार डॉलर्स, भारतातल्या संस्थेसाठी?" इराच्या स्वराने अनिकेत आश्चर्याने इराकडे पाहत राहिला. त्याचा आवाज चढलाच.
"काय बोलते आहेस तू? आपल्या देशासाठी आपण नाही तर कुणी करायचं? आणि आपल्याला काय कमी आहे? मुलं आपल्या पायावर उभी आहेत. माझी वकिली चांगली चालू आहे, तू पण इतकी वर्ष नोकरी करत होतीस. मग आपल्या जन्मभूमीसाठी जे सहजासहजी शक्य आहे ते करायला नको?"
"हवं ना. इतका का चिडतोस? पण एकदम हजार डॉलर्स. हल्ली हल्ली फार वाटायला लागलं आहे की जेवढा जीव आपला भारतासाठी व्याकूळ होतो तितकाच अमेरिकेसाठी व्हायला हवा. आपल्याला इथे येऊन झाली तीसहून अधिक वर्ष. अमेरिका म्हणजे स्वप्नाची भूमी, स्वप्न साकार करायला येतात इथे सारे. पण त्याची दुसरी बाजू पाहते आहे ना मी गेली कित्येक वर्ष. गरिबी सगळीकडे सारखीच असते. त्याला तोंड देण्याचे मार्गही इथून तिथून तेच. घाणीत लोळत पडलेली मुलं, पाइपमध्ये राहणारी कुटुंब हे इथे पण आहेच ना, आता भारतातल्यासारखं रस्त्यावर, रेल्वेत भीक मागताना नाही दिसत कुणी तरी आहेच हे सगळं इथेही."
"हो, मग होईल तशी मदत इथेही करतोच की आपण. तू तर झोकून दिलं आहेस स्वत:ला." अनिकेतला इराच्या बोलण्याचा रोख अजूनही समजत नव्हता.
"कधी हजार डॉलर्सचा चेक फाडला आहेस इथल्या संस्थेसाठी?" इराने अनिकेतकडे रोखून पाहिलं. तोही तिच्याकडे पहात राहिला. बराचवेळ.
"हं...खरं आहे तू म्हणतेस ते. विचार सुद्धा आला नाही मनात कधी."
"हल्ली हल्ली तर हे फार जाणवतं रे मला.  भारत आपली जन्मभूमी म्हणून सतत आपण देणग्या देतो, गावच्या गाव दत्तक घेतो, मुलांच्या शाळेचे गणवेश देतो, तिथे जाऊनही काम करतो दरवर्षी. कर्मभूमीसाठी काय करतो आहोत? माझं म्हणशील तर नोकरीचाच भाग होता म्हणून करत होते. आता त्यानंतर आपल्यापरीने खारीचा वाटा उचलते आहे म्हणा. पण सर्वांनी एकत्र यायला हवं. इथल्या सेवाभावी संस्थांना पैशाची, काम करणार्‍या हातांची आवश्यकता आहे.  इतकी वर्ष हा विचारही डोकावला नाही मनात याचंच आश्चर्य आणि खेद वाटतो मला. मातृभूमी इतकंच ऋण कर्मभूमीचंही आहे ना. म्हणून तुझा  हजार डॉलर्सचा चेक खटकला मला. इथे देणगी आपण १०० डॉलर्सच्या वर दिल्याचं मला नाही आठवत.
अनिकेत विचारात बुडून गेला. इराचं म्हणणं पटत होतं. पण एकत्र येऊन मदत कशी करणार त्याबद्दल त्याला काही सुचत नव्हतं. तो काहीच बोलला नाही.
"बघ, विचार कर ना याबद्दल." त्याने मान डोलवली आणि तो विषय तिथेच थांबला. दिवसभर इराच्या मनात तेच घोळत राहिलं. तिच्या मैत्रिणी अशा उपक्रमात सहभागी झाल्या असत्या तिने सुचवलं असतं तर याची तिला खात्री होती, पण मोठ्या प्रमाणावर व्हायला हवं हे. संध्याकाळी अनिकेत आला की पुन्हा विषय काढायचा असं ठरवून ती कामाला लागली.

"तुझी इच्छा पुरी करता येईल तुलाच." इराने प्रश्नांकित चेहर्‍याने त्याच्याकडे पाहिलं.
"अगं, आपल्या सकाळच्या बोलण्यासंदर्भात म्हणतो आहे." जेवायला बसल्या बसल्या अनिकेतने विषय काढला.
"वा, मला तर वाटलं होतं घराबाहेर पाऊल टाकल्या टाकल्या तू विसरूनही गेला असशील." इरा हसली.
"नाही गं, विसरेन कसा. हे बघ, तुम्ही बायका भेटता ना महिन्यातून एकदा मग महिन्यातला आणखी एखादा दिवस राखून ठेवा ना अशा कामासाठी घर बांधण्यासाठी मदत, आधारगृहात सणांच्या दिवशी जेवण वाढण्यासाठी, सँडविचेस तयार करणं असं काही ना काही करता येईल. महाराष्ट्र मंडळाचा सहभाग असेल तर खूप काही साध्य होईल. मंडळातर्फे लोकांना मदतीसाठी आवाहन करता येईल. म्हणजे सणासुदीसाठी भेटतो वर्षातून चार वेळा, कार्यक्रम करतो उत्साहाने, तोच उत्साह इथे दाखवू,  या कामासाठी एकत्र येऊ अधूनमधून. मंडळाच्या कार्यकारिणीशी बोल तू. तुझ्या अनुभवांवर एखादा कार्यक्रमच ठेवायला सांग मंडळात. ते ऐकलं की खूप लोक सहभागी होतील."
"खरं आहे, बघू पाहते काही करता येईल का तू म्हणतोस ते."
"पाहू नकोस. पुढाकार घे. माझा सहभागही गृहीत धर."
"मस्तच की रे. तुझा सहभाग आहे म्हणतोस तर मी आजच हालचाल सुरू करते." इराच्या चेहर्‍यावरचं समाधान पाहून अनिकेतच्या चेहर्‍यावरही मंद स्मित पसरलं.




Thursday, October 3, 2013

मी काय करु...


"अहो, मीनाचा फोन होता."
वर्तमानपत्रातलं डोकं बाहेर न काढता अण्णांनी हुंकार दिला.
"उन्हाळ्याच्या सुट्टीत बोलावते आहे." अण्णांनी फक्त वर्तमानपत्र थोडं बाजूला करत वत्सलाबाईंकडे नजर टाकली.
"नाही, म्हणजे मुलांना सुट्टी लागली आहे ना. त्याच्यांकडे लक्ष द्यायला कुणीतरी पाहिजे म्हणत होती."
"वत्सला, हे नवीन आहे का तुला? दरवर्षी जातोच की आपण तिकडे मुलावर लक्ष पाहिजे म्हणून. आणि तुम्ही दोघंही आहात इथे तर छोटीला पण काढते पाळणाघरातून म्हणाली असेल."
"काय करायचं मग? आता झेपत नाही ही उस्तवारी. म्हणजे सुरुवात प्रवासापासूनच होते. कल्पनेनंच नको वाटतं." दुखरे पाय चोळत त्या तिथेच टेकल्या.
"नाही जमणार सांग. तिकडे असतात चांगली पाळणाघरं आणि काय ते त्यांचे समरकॅम्प पण असतात त्यात घाल म्हणावं मोठ्याला."
"सांगितलं. खूप महाग पडतं म्हणे ते. भारतात पाठवून देते मुलांना. एखादी दिवसभराची बाई लाव, पैसे देईन म्हणते आहे."
"काय नालायक मुलं आहेत ही. पैसे फेकले आमच्या तोंडावर की झालं. त्याचं सगळं केलंच आपण. आता पार साता समुद्रापलिकडे जाऊन बसली आहेत. उन्हाळ्यात तिथे जाऊन त्यांच्या मुलांना सांभाळायचं.  इथे आम्हाला कोण सांभाळणार? झाली म्हणावं आमची देखील वयं आता.  दे तो फोन इकडे. मीच सांगतो तिला." वत्सलाबाई उठल्या नाहीत. म्हणता म्हणता एक घाव दोन तुकडे करतील. ते सांधायला पुन्हा सगळी मानसिक शक्ती घालवायची ती आपण.  अण्णांनीही परत वर्तमानपत्रात डोकं खुपसलं.  वत्सलाबाईंच्या मनाला थकव्याने एकदम वेढा घातला.

मीनाच्या वागण्याचं त्यांना राहून राहून आश्चर्य वाटत होतं. आता हे दरवर्षीचं झालं होतं. जून महिना जवळ आला की त्या अस्वस्थ व्हायच्या. मीनाचा फोन घेऊच नये असं होऊन जायचं. पण किती ठरवलं तरी सगळं त्याचक्रमाने घडायचं. अडीच तीन महिन्यांनी भारतात परत यायला निघताना प्रत्येकवेळी त्या तिथून येताना बजावून नाही का यायच्या,
’आता पुढच्या वेळेस तुझी तू सोय बघ गं बाई. नाही हो झेपत आम्हाला हा प्रवास, पुन्हा घरीही तशी दिवसभर उठबस होते ना, त्यांने अगदी थकून जायला होतं.’ त्यांना सगळी वाक्य जशीच्या तशी आठवली. पण दरवेळी उगाच मुलीचं मन कशाला दुखवा, नातवंडाचं मायेने कोण करणार म्हणून परदेशवारी व्हायचीच. पण हल्ली हल्ली मनात एक सल दाटून यायला लागला होता.  वाटायचं,  मायेने करतो आहोत त्याचा फायदा तर घेत नाही ना ही? जिथे तिथे हिशोबाने वागणं, त्यापुढे आमच्या त्रासाची, दुखण्याखुपण्याची पर्वा वाटत नाही की डोळ्यावर कातडंच ओढून बसली आहे?  एक वर्ष अण्णांचीच तब्ब्येत बरी नव्हती तेव्हा जमलं नाही जायला, तर मोठ्याला दिलं पाठवून इकडे. काय धावपळ उडाली. मीना म्हणते तशा बायका थोड्याच मिळतात आजकाल. मिळाल्या तरी त्यांची  तंत्र सांभाळावी लागतात. शेवटी नाशिकच्या लेकीला बोलवून घ्यायला लागलं. तिने केलं सगळं पण गरज पडली की तिचाच कसा उपयोग होतो ते सांगायला विसरली नाही.  दरवर्षी मीनाच्या मदतीला झेपत नसताना का धावता हा नेहमीचा प्रश्न विचारायलाही विसरली नाहीच.


मुली मोठ्या होत असताना दुसर्‍याचा विचार करायला शिका हे मनात रुजवायचं राहूनच गेलं का?  कधी कुठल्या कामाला हात लावू दिला नाही, अडचणी कळू दिल्या नाहीत ते अभ्यासात अडथळा नको म्हणून. पण त्यामुळेच सगळं  विनासायास मिळतं, आपल्या मनासारखंच झालं पाहिजे हीच सवय लागली. स्वत:पुरतं पाहिलं की संपलं असं वागणं, विशेषत: मीनाचं. काय चुकलं आपलं? मुलींनी स्वावलंबी बनावं एवढंच होतं मनात. पण ते करता करता रोवलं गेलेलं महत्वाकांक्षेचं रोपटं आडवं तिडवं फोफावलं. मीनाच्या धिटाईचं, हुशारीचं कौतुक करता करता ती म्हणेल ती पूर्व असंच होत गेलं.  त्याचा फायदा ती तिच्या नकळत घ्यायला शिकली असं तर झालं नाही ना? ती कर्तृत्ववान निघाली. इंजिनिअर होऊन स्वत:च्या हिमतीवर परदेशात शिक्षणासाठी गेली. पण हे एवढंच पुरे असतं? कर्तृत्ववान बनविता बनविता माणूस  घडवायचं राहूनच गेलं का?. कुणाची चुक? का घरोघरी हे असंच होतं? त्याचं त्यानाच ठरवता येईना.

"चहा करतोय मी माझ्यासाठी. तुला हवा आहे का?" अण्णांनी  विचारलं तशा त्या विचारांतून बाहेर आल्या.

>>>
"काय झालं? येते आहे का मग तुझी आई?" मयुरेशच्या प्रश्नावर मीना काहीच बोलली नाही.
"त्यांचं नक्की होत नसेल तर आईला पाहतो जमतंय का."
"आता तिला विचारलं आहे ना. तिचं कळू दे. मग बघू."
"पण हो, नाही काहीतरी म्हणाल्या असतील ना?"
"काही बोलली नाही. कंटाळते हल्ली ती दरवर्षीच्या प्रवासाला."
"तुझा पण अट्टाहास का तुझ्याच आईला बोलावण्याचा?"
"निश्चिंतं राहता येतं मग. तुझी आई आली की तिच्यावर जास्त ताण पडू नये याची काळजी घेण्याचाच ताण येतो माझ्या मनावर."
"हे अतिच तुझं.  बघ, तुझं तू ठरव. परत माझे आई, बाबाच करतात असं ऐकवू नकोस म्हणजे झालं." तिने नुसतीच मान उडवली. मयुरेशने आठवड्याचे कपडे यंत्रात धुवायला टाकले तसं भाजी चिरता चिरता तिचं मनंही एका लयीत मागे पुढे होत राहिलं.
खरं तर आईने मागच्या वेळेस बजावून सांगितलं होतं पुन्हा नाही यायला जमणार म्हणून. पण मग करायचं काय? आजी आजोबा आले की किती खुश असतात दोघं. आता आणखी थोडी वर्ष. मोठी झाली की रहातीलच एकटी. समर कॅम्प, पाळणाघर दोन्हीचा खर्च खूप.  पुन्हा पैशांनी प्रेम थोडंच मिळतं? आई आली की तिच्या हातचे चविष्ट पदार्थ पण मिळतात चाखायला. पण मागच्यावेळेला आईने एका मैत्रीणीकडेच बोलून दाखवलं, झेपत नाही असं सांग म्हणे आमच्या वतीने मीनाला. तिने तेव्हा मैत्रीणीलाच म्हटलं होतं,
’नको सांगू मला. मनाला लागून राहतं.’ मैत्रीण गप्प बसली. आईचा राग आला होता.  खरंच त्यांना इतकं नको वाटतं इकडे यायला? मुलांचं जबाबदारीने, प्रेमाने त्यांच्याइतकं कोण करणार? आणि दोन महिन्याचा तर प्रश्न. भारतात गेले की आरामच आराम. पोळ्या करायला, भाज्या चिरायला बाई आहे, दोघंच्या दोघं तर असतात.  इथे निदान आमचा सहवास मिळतो, अधूनमधून फिरवून आणतोच की दोघांना. बाहेर जातो जेवायला. तिकीटाचा खर्च तर मी करुच देत नाही  म्हणजे आई, बाबांची तयारी असते पण मी बोलावलं आहे तर मी थोडीच करु देईन. मीही नोकरी करते तर एवढं तर हक्काने करु शकतेच. मग तरीही आई, बाबा का नाही खुश? आईला मुळी कशात समाधानच नाही. आणि बाबा. ते म्हणजे एकदम रोखठोक.  चिडले की तोफ. स्पष्ट बोलून मोकळे.  मागे एकदा म्हणाले होतेच की भारतात त्यांचे मित्र त्यांना बेबीसीटर म्हणून चिडवतात. दुर्लक्ष करा म्हटलं तर म्हणाले, पण ते खरंच आहे ना?

 काय खरं, काय खोटं तेच समजेनासं झालं आहे.  आणि आता इतक्या उशीरा कुठे नावं नोंदवणार समरकॅम्पमध्ये, जागा शिल्लक नसणारच.  चिरलेली भाजी फोडणीला टाकत तिने कॅलेंडर पाहिलं. आई, अण्णाचं किती तारखेचं  आरक्षण करणं  सोयीचं पडेल याचा विचार करत मीनाने  त्यांचा नंबर फिरवायला सुरुवात केली.



Monday, August 19, 2013

शिर्षकाविना :(

माझ्या मुलाच्या मित्राच्या मैत्रीणीला (Roommate)  भारतात आलेल्या अनुभवाबद्दलचा हा दुवा. त्याचा मित्र त्याला याबद्दल काय वाटतं असं विचारत होता.

वाचल्यावर आधी लाज वाटली, राग आला, आणि मग नुसत्याच आठवणी. शाळा, महाविद्यालय, रस्ते, लोकल, गर्दी  अशा ठीकाणी पचवलेलं सारं आजूबाजूला उभं राहिलं. डोळे मारणं, धक्के देणं, ओठांवरुन जीभ फिरवणं, सहेतूक स्पर्श...  आपलंच तर काही चुकत नाही ना या जाणीवेने त्याबद्दल काही न बोलता मनातच दाबून ठेवलेलं सारं आठवलं.

आपण संस्कारांना महत्त्व देतो. मग अशावेळी हे संस्कार जातात कुठे? की ही सगळी अशिक्षित असं करणारी? पण तसं म्हटलं तर संस्कार आणि सुशिक्षितपणाचं नातं आहे का? नसावं, कारण चांगल्या, चांगल्या घरातल्या, सुशिक्षित मुलाचं, लोकाचं हे असं वागणं असतं. मग हा नक्की कशाचा परिणाम आहे? कसं बदलायचं हे सारं?

Tuesday, August 6, 2013

तळ्यात मळ्यात


(बृहनमहाराष्ट मंडळ वृत्तांतात (BMM Vrutta) माझ्या दरमहिन्याआड प्रसिद्ध होणार्‍या लेखातील १ ला 
लेख.)

भल्यामोठ्या बॅगा  पेलत, धापा टाकत तिसर्‍या मजल्यावरच्या दारासमोर दामले कुटुंब उभं होतं. इमारतीसाठी लिफ्ट  नाही याचा पुन्हा एकदा केतनला वैताग आला. पण आत्ता नानांना भेटायची आतुरता जास्त होती. केतनने अधीरतेने दरवाज्याची घंटा दोन तीन वेळा वाजवली.
"अरे आलो आलो लेकांनो. दम धरा जरा." नानांचा दमदार आवाज दाराच्या फटीतून बाहेर ऐकू आला तसा केतन खूश झाला.
"तीच ऐट आहे बघ बाबांच्या आवाजात. खणखणीत आवाज एकदम. वय फिरकलेलंच नाही त्यांच्या आजूबाजूला." मीराकडे पाहत केतन म्हणाला. मीरा नुसतीच हसली. तोपर्यंत नानांनी दार उघडलं होतं. केतन त्यांच्या मिठीत अलगद सामावला. मीरा आणि मुलं कौतुकाने ती भेट पाहत होते. आवाज खणखणीत असला तरी नानाचं थकलेपण मीराच्या नजरेतून सुटलं नाही. ती तिथेच नमस्कारासाठी वाकली. नाना एकदम खूश झाले,
"सुखी भव." मीराला मनापासून आशीर्वाद देत नातवंडांच्या पाठीवर त्यांनी कौतुकाची  थाप मारली.  अरे, आत तर या आधी असं म्हणत दारापासून नाना बाजूला झाले.

आत पाऊल टाकलेली  मीरा नुसतीच खोलीकडे पाहत राहिली. पसारा, नुसताच पसारा सर्वत्र. जागा मिळेल तिथे काही ना काही पडलेलं होतं.   गरम गरम चहाचा कप आयता मिळावा, थोडा वेळ निवांत पडावं असं तिला मनापासून वाटत होतं. केतनच्या हट्टाखातर  माहेरी, मुंबईत न थांबता मिळेल त्या विमानाने ती सगळी सुरतला पोचली होती. तिथून गाडीने नवसारी. समोरचा पसारा पाहून हे आवरल्याशिवाय विश्रांती घेणं आपल्याला जमणार नाही हे तिला ठाऊक होतं. टापटिपीचं विलक्षण वेड असलेल्या नानी गेल्यावर घराची झालेली अवस्था पाहून तिचा जीव गलबलला. तिच्या चेहर्‍यावरचे भाव निरखीत नाना म्हणालेच,
"मीरा बेटा, तू नको लक्ष देऊ पसार्‍याकडे. ब्रम्हचार्‍याची मठी अशीच असायची. त्यातून ताराबाईंना बोलावलं होतं साफसफाई करायला, पण अजून जमलेलं दिसत नाही त्यांना यायला. येतील. तुम्ही आधी बसा रे बाबांनो. मी चहा टाकतो फक्कडसा." नानांची लगबग पाहून केतन हसला.
"नाना, तुम्हीच बसा. आता सून आली आहे ना दिमतीला. तीच करेल  तुमच्यासाठी फक्कडसा चहा."
शहाणाच आहे, स्वत: करावा की इतकं आहे तर...मनातले विचार मनातच दाबून ती घाईघाईने चहा करायला वळली. डायनिंग टेबलावर टाचणी ठेवायला जागा नव्हती. एकीकडे टेबला आवारायला घेत तिने चहाचं आधण ठेवलं.
चहा पिता पिता सगळी नानांशी गप्पा मारायला बसली. नानींच्या आठवणीने गहिवरली. गेल्या वर्षी नानी अचानक गेल्या, त्यातून नाना, केतन अजूनही सावरले नव्हते. नानां आता एकटेच राहत होते. पंचाऐंशी ओलांडलेल्या नानाचं  आपल्याकडे येऊन न राहणं मुलांना नापसंत असलं तरी मीरा समजू शकत होती. जिथे सारं आयुष्य गेलं ते सोडून कुठे जायचं या वयात? आणि स्वत:चं घर तीच आपली हक्काची कुटी.

बापलेकाच्या गप्पा रंगल्या होत्या.  मुलंही संभाषणात सहभागी झाली.   प्रवासाची चौकशी झाली, कोण फोन करतं, कोण कोण भेटतं, लग्न, मुंजीत कुणाच्या भेटी झाल्या, नातेवाईक, शेजारी पाजारी सगळे कसे आहेत असे काही ना काही विषय निघत राहिले. गप्पांना अंत नाही असं वाटत असतानाच हळूहळू संभाषण मंदावलं. मुलं तिथून उठली. केतन संगणका समोर जाऊन बसला. मीरा आणि नानाच तिथे राहिले तसं मीराला राहवलं नाही.
"नाना, ठाऊक आहे तुम्ही नाहीच म्हणाल; पण चला नं आमच्याबरोबर. कबूल नाही केलंत तरी घराची दशा पाहून तुमचीही अवस्था कळते आहे मला."
"नको बेटा अशी गळ घालूस. ती असताना येत होतोच ना अधूनमधून. आता नवसारी सोडून कुठे जावंसं नाही वाटत. तू म्हणते आहेस यातच सारं काही आलं. आता काही जास्त दिवस उरलेले नाहीत माझे."
म्हणूनच...असं म्हणावंसं वाटलं तिला पण डोळ्याच्या कडेला जमू पाहणारे अश्रू लपवीत ती उठलीच,
"थोडावेळ पडते. ताराबाई नाही आल्या तर जेवणाचं बघावं लागेल नं...." असं काहीसं पुटपुटत.

पलंगावर पडल्यापडल्या ती विचारात गढून गेली. डोळा लागतो आहे असं वाटतानाच फोन वाजला तसं आपसूकच तिचं लक्ष त्या बोलण्याकडे वळलं.
नानांच्या लेकीचा फोन असावा,
"दादा कॉम्प्युटरवर करतोय काहीतरी. मीरा पडते म्हणाली जरा. मुलं? त्याचं फोनवर  काहीतरी चालू आहे." नणंदेने काय विचारलं त्याचा अंदाज तिला नानांच्या उत्तरावरून येत होता.
"नाही, नाही. झाल्या की गप्पा गोष्टी. पंधरा वीस मिनिटं. हो, मग प्रत्येकजण लागला आपापल्या उद्योगांना. मी? मी काय करणार? बसलो आहे नेहमीसारखा." नानांच्या आवाजात तक्रारीचा सूर मिसळला. मीराला उगाचच अपराधी वाटलं. जेमतेम अर्धा तास संमेलन भरल्यासारखा गोंधळ होता हॉलमध्ये. संभाषणातले विषयच संपल्यावर नुसतं समोरासमोर बसून करायचं काय? आल्याआल्या जो उत्साह असतो, भेटण्याची अनिवार ओढ असते त्याची पूर्तता झाली की काय उरलं? उरलेले दोन आठवडे आता तेच. चहा घेत, जेवताना थोडंफार काही बोलणं होणार, भेटायला येतील कुणी ना कुणी, थोडंफार फिरणं, खरेदी. ती तिच्या आई, बाबांकडे राहायला जाणार. एक दोन दिवस तिच्या माहेरी केतन येऊन राहणार. पुन्हा नवसारीत काही दिवस आणि मग संपला मुक्काम. केतनला नानांची ओढ आणि तिला माहेरची या एकाच कारणाने भारतभेट होते. इथे येऊन रोजची फक्त पाच दहा मिनिटं आपण एकमेकांशी बोलणार की संपलं. हे असं का व्हायला लागलं आहे? असं नव्हतं पूर्वी. किती पत्र लिहायची ती दोन्ही घरी. लिहिलेल्या पत्रांच्या उत्तराची दोघंही आतुरतेने वाट पाहायचे. केतन तर रोज संध्याकाळी मराठी गाण्याच्या कॅसेट लावून बसायचा, आठवणीत रमायचा. आलटून पालटून पंधरा दिवसांनी दोघांपैकी एकाच्या घरी फोन करून त्यांनाच एकमेकांना खुशाली कळवायला सांगायची. दोन अडीच वर्षांनी गेलं की मनात साचलेलं सारं उतू जायचं, आनंदाला उधाण यायचं. गप्पा,  तास न तास, दिवस दिवस रंगायच्या, शेजारी पाजार्‍यांबद्दलच्या उखाळ्यापाखाळ्या, नातेवाइकांची ख्याली खुशाली ऐकणं, भारतातल्या घडामोडी यात आला दिवस कसा संपायचा तेही कळायचं नाही. कधी संपलं हे सारं?

इंटरनेट आलं, इ मेलचा जमाना सुरू झाला, पण त्याचं सूत काही वृद्ध मंडळीशी जमत नव्हतं.  दोन्हीकडून फोन करणं सोपं, स्वस्त झालं तेव्हा समीकरणं बदलली. वरचे वर फोन व्हायला लागले. मग पत्र मागे पडली. फोनवर रोजची ख्यालीखुशाली, पाककृत्या, जेवणाचे बेत... सगळं बोलणं होऊन जाई.  स्काइप आलं तसं आयुष्याला नवीन वाटा फुटल्या,
"बरं झालं बाई, आपण दोन्हीकडे कॉम्प्युटर घेऊन देऊ,  आई, बाबां, नानांना पाहिल्याचं समाधान मिळेल." दोन्हीकडची म्हातारी माणसं आपल्याला हे नवीन तंत्र कसं जमेल या धाकधुकीत असतानाच कॉम्प्युटर थडकला देखील.  इमारतीतली उत्साही मुलं आजी आजोबांना मदत करायला सरसावली. हळूहळू ते तंत्रही साधलं आणि मग अमेरिका - भारत अंतराची दरी बुजून गेली.

पण  दीड दोन वर्षांनी इथे आल्यावर बोलायला, गप्पांचे फड जमायला काही उरलंच नाही. काय सांगू, काय नकोची असोशी राहिली नाही. सगळं फोन, स्काइपने आधीच पोचलेलं एकमेकांकडे. प्रत्यक्ष भेटीचा आनंद काही क्षण मग उरलेला वेळ नाना म्हणाले तसा. खरंच काय गमावलं आणि काय मिळवलं आहे आपण? नक्की कुठल्या गोष्टीत सुख जास्त होतं की ते मानण्यावर शेवटी? पत्र, अधूनमधून फोन आणि मग चातकासारखी वाट पाहत  दीड दोन वर्षांनी झालेली भेट,  गप्पांनी भरलेला, आठवणींनी भिजलेला प्रत्येक दिवस की रोजच्या घाईगडबडीत एक दोन मिनिटं ’आवाज’ ऐकायला म्हणून केलेला फोन, रविवारी कामं उरकता उरकता स्काइपवरचं दर्शन आणि मग ही अशी भेट.  नानांना, आई, बाबांना यातलं खरंच काय आवडत असेल? वाटत असेल त्यांना की चाललंय हेच ठीक, मुलाबाळांची खुशाली रोजच्या रोज कळते, दर आठवड्याला गावातच असल्यासारखं पाहायला मिळतं, गप्पा नाही रंगल्या इथे आल्यावर तरी आजूबाजूला असणारं त्याचं अस्तित्वच पुरेसं आहे की अधूनमधून केलेले फोन, भावनेने ओथंबलेली पत्र आणि भेटायला आले की सतत आजूबाजूला घुटमळणं, किती बोलू न काय करू असं होऊन जाणं. काय भावत असेल नक्की त्यांना? विचारावं...? नकोच.

मीरा विचारात गढून गेली. बराचवेळ. अचानक पर्याय सापडल्याच्या आनंदात ती उठली. नानांचा भरल्या घरातला एकटेपणा पुसून टाकायचं तिने मनाशी पक्कं केलं. पत्ते खेळायला सर्वांना बसवयाचंच असं ठरवून ती  उत्साहाने बाहेरच्या खोलीत डोकावली.

हा लेख लोकसत्तेच्या ’चतुरंग’ पुरवणीतही प्रसिद्ध झाला आहे. दुवा - http://www.loksatta.com/chaturang-news/story-of-nana-and-his-family-219898/





Saturday, August 3, 2013

पिंपळपान (फ्रेंडशिप डे निमित्त)

पाठीवरचं जड दप्तर, लाल रिबीनींनी घट्ट बांधलेल्या वेण्या  
रमत गमत शाळेला पोचणं
गप्पा, हसणं खिदळणं, वाद घालणं
कित्ती कित्ती गोष्टी आपण एकत्र केल्या
मग, कधी कधी
रुसवे, फुगवे, भांडणं, हेवा, कागाळ्या 
मी तुझ्याशी बोलत नाही म्हणता, म्हणता
कधी एकदा बोलतो
अबोल्याच्या दिवसात काय झालं ते सांगतो
असं होवून जाणं
असे ते दिवस!
पाहता पाहता भूतकाळात हरवले!
विस्मृतीच्या गर्तेत अडकले
फ्रेंडशीप डे ला आठवणी
काढण्यापुरते उरले!
पण तरीही पिंपळपानासारखे
मनाच्या पानात वर्षानुवर्ष जपले!

माझ्या पिंपळपानात दडलेल्या देवरुख, कणकवली, पालघर, रत्नागिरी.....सार्‍या मैत्रीणींना

हॅपी फ्रेंडशीप डे!

Thursday, July 25, 2013

तुझं माझं जमेना...

(बृहनमहाराष्ट्र मंडळाच्या (BMM) स्मरणिकेतील माझा विनोदी लेख)


 "आई  रात्रभर गाडीत राहायचं? कसली मज्जा येईल."
"अगं हरवलो आहोत आपण. मजा कसली सुचते आहे तुला." माझ्या सुरावरून नूराची कल्पना आलीच तिला. तितक्यात फोन वाजला. न पहाता नवर्‍याचाच असणार या खात्रीने नेहमीप्रमाणे खेकसले,
"काय हेऽऽऽ? किती वेळा फोन केला."
"मॅम..."
"ऑ...?" नवरा नाही हा. माझे पुढचे शब्द घशात अडकले.
"कॉलिंग फ्रॉम एटी. अ‍ॅन्ड टी." कोणतीतरी नवीन योजना असणार.
"धिस इज नॉट द राइट टाइम टू कॉल मी." मी घाईघाईत म्हटलं.
"मॅम..." आवाजातल्या गोडव्याला दाद देण्याची मन:स्थिती नव्हतीच.
"सर, आय अ‍ॅम नॉट इंटरेस्टेड." धाडकन फोन आपटला.
"आई, तू बाबाशी बोलतेस तशी ओरडलीस त्या काकावर."
"बरोबर, त्या काकालापण वाटलं असेल, चुकून बायकोला फोन केला की काय." मुलगी खदखदून हसली.
आरशातून तीक्ष्ण कटाक्ष फेकला तसं तोंड वाकडं करत तिने खिडकीकडे नजर वळवली.
दोन मैलाऐवजी बावीस मैल प्रवास करून शेवटी चुकून दोघी आपोआप घरी पोचलो.
"जी. पी. एस. न्यायचा. स्मार्ट फोन घे म्हणून कधीचा सांगतोय." नवर्‍याचं हल्लीचं नवीन अस्त्र बाहेर आलं. ते न लागल्यासारखं केलं, पण नकळत मन पार मागे, नकाशे घेऊन गाडीत बसायचो तिथपर्यंत पोचलं.

"कॉम्प्रमाईज विथ देम"
"सॉरी, नो कॉम्प्रमाईज. इफ यू वॉट यू कॅन कॉल द अ‍ॅथॉरिटी"  मोटेल व्यवस्थापक आणि टॅक्सी चालकाचा वाद चालू होता. सॅनफ्रनस्किस्को ते सॅटारोझा असं टॅक्सीचं भाडं दोनशे डॉलर्स झालं होतं. चालक दिडपड मागत होता तर मोटेलचे व्यवस्थापक नियमाप्रमाणे घ्यायला सांगत होते.  दोनशे म्हटल्यावर माझ्या पोटात खड्डा पडला, त्याचे  दीडपट... मनातल्या मनात हिशोब चालू झाला.  भांडण ऐकायचं की हिशोब करायचा? त्यात त्या दोघांच्या  उच्चाराची प्रचंड गंमत वाटत होती. भारतात आम्ही  बिल क्लिंटनचं भाषण लागलं की अपूर्वाईने  ऐकायला बसायचो (नुसतंच पाहायचो) तेवढाच माझा अमेरिकन इंग्लिशशी संबंध त्यामुळे  ’कसे इंग्लिशमध्ये भांडतायत बघ...’ अशा  नजरेने मी नवर्‍याकडे पाहत होते. तो आपला पाकिटातले डॉलर्स पुन्हा पुन्हा तपासत होता.  पाचच मिनिटात पोलिसांची गाडी हजर झाली. आता त्यांच्या ऐटदार पोषाखाकडे पाहत मी मंत्रमुग्ध. हे सगळं असंच चालू राहावं असं वाटायला लागलं.  पण मी कुरकूर न करता उभी आहे हे पाहून नवर्‍याला काहीतरी गोंधळ आहे याची जाणीव झाली.  बायको नक्की कशावर भाळली आहे  या  कोड्याने त्याच्या कपाळावर एक आठी उभी राहिली. आठ्या एकाच्या दोन  आणि दोनाच्या काहीपट व्हायच्या आत सगळं आटोपलं आणि वेगवेगळ्या अर्थी आम्ही तिघांनी निःश्वास सोडले.

अमेरिकन  भूमीवरच्या या पहिल्या प्रसंगाची उजळणी करत मोटेलच्या मऊ  गाद्यांवर अंग टाकलं. सकाळी खिडकीतून बाहेर पाहिलं. कार्ट पडलेली दिसली.  अमेरिकेत गाड्या जुन्या झाल्या की रस्त्यावर टाकून देतात हे  लहानपणी ऐकलं होतं तेव्हापासून आपण त्यातली एखादी उचलून आणावी असं वाटायचं. मी नवर्‍याला जोरात हलवलं.
"काहीतरी हातगाडी सारखं पडलंय बघ. आपण आणू या?"
"अं...काऽऽऽय?" असं काहीसं पुटपुटत त्याने कूस वळवली.
" इकडे लोकं गाड्या टाकून देतात ना, तशी गाडी असावी असं वाटतंय. जरा वेगळीच आहे पण आणते मी."  त्याचं घोरणं म्हणजे मूक संमती असं माझं सोयीस्कर गृहीतक. कुणी बघत नाही हे पाहून पहिली ’चकटफू’ गाडी मोटेलच्या दारासमोर लावली.  त्याने ती पाहिली आणि हबकलाच,
"अगं ही सामानाची गाडी आहे. तुला कसं बसता येईल यात? आणि ते फुकट बिकट सोडा आता."  तो चांगलाच चिडलेला.
"मग सामान आणू यातून." वैतागाने त्याच्या तोंडातून शब्दही फुटेना. राग आला, नक्की काय करावं ते कळत नसलं की तो मूक धोरण स्वीकारतो. कार्ट घेऊन आमची वरात थोड्याच वेळात बाजारात  निघाली.

रस्त्यात माणसं फार नव्हतीच पण गाडीतली लोकं कुतहलाने आमच्याकडे पाहतं होती.
"भारतीय नसावेतच इथे. सगळे पाहतायत." मला एकदम माधुरी दीक्षित झाल्यासारखं वाटत होतं. नवर्‍याला असं कधी कोणासारखं झाल्यासारखं वाटत नाही. तो कायम तोच असतो.
"तू  भुरळल्यासारखी चालू नकोस. आपण भारताचं प्रतिनिधित्व करतो परदेशात येऊन हे विसरू नकोस."
 "चालते आहे की नीट."
"हवेत असल्यासारखी चालते आहेस."
"मी नेहमी तशीच चालते, शाळेत उड्या मारत चालते म्हणायचे मला."
"इथे नका मारू तशा उड्या."
"आधी माहीत होतं ना कशी चालते ते? मग..." विषय वेगळ्या दिशेने वाहू लागला तो पर्यंत  दुकानापाशी आलो म्हणून थांबावं लागलं आणि त्या नजरांमधला छुपा अर्थ कळला. इतर लोकं कार्टमधून सामान आणून गाड्यांत भरत होते. जिथे तिथे कार्ट आवाराच्या बाहेर नेऊ नका असं लिहिलेलं. मग ती कार्ट आमच्या मोटेलपर्यंत कशी पोचली? कुणीतरी माझ्यासारखंच.....?

कार्ट सोडून देताना जड झालं मन. परत निघालो तेव्हा लक्षात आलं की रस्त्यात तुरळक दिसणारी माणसं तोंडभरून हसतात.  इकडे तिकडे बघत आपलं लक्षच नाही असं भासवत ओळखीच्या लोकांनाही टाळण्याची स्वदेशातली कला इथे उपयोगी पडणार नाही. आधी अवघडल्यासारखं, मग जिवणी ताणून चेहर्‍यावर मोकळं हास्य ठेवत मोटेलमध्ये पोचलो. पण तोपर्यंत तोंड इतकं दुखायला लागलं की हुप्प करून गप्प राहावंसं वाटायला लागलं.  नवरा मात्र एकदम खूश होता. सारखं आपलं, रस्त्यावर रस्त्यावर चल... सुरू झालं त्याचं.

दुसर्‍या दिवशी नवर्‍याचा मित्र आला. तोही नवीनच होता  पण जुना झाल्यासारखा वागत होता.  रस्ता ओलांडायचा धडा देणार होता. आम्ही, आणि त्याने पकडून आणलेले एक दोन नवखे त्याच्या मागून निघालो. रस्ता ओलांडण्याच्या जागी आलो आणि त्याने कॉग्रेसच्या पुढार्‍यासारखा हात वर केला 'थांबा'.  सगळे पावलांना ब्रेक दाबल्यासारखे जागच्या जागी खिळले.
एकदम पावलं जड झाली. भरधाव वेगाने धावणार्‍या मोटारी, रस्त्यावर कर्फ्यू असल्यासारखा माणसांचा शुकशुकाट आणि लाल, पिवळा, हिरवा असे झटपट बदलणारे दिवे; रस्ता फक्त वाहनांसाठीच चा सूर लावून दटावतायत असंच वाटत होतं. यातून पलीकडे जायचं कसं? मित्राने खाबांवरचं बटण दाबलं.  माणसाची आकृती दिसायला लागली. टेचात, त्याने आता निघा अशी खूण केली. मी लांब उडीच्या शर्यतीत भाग घेतल्यासारखी रस्त्यावर उडी टाकली. माझ्या मागून बाकीच्यांनी चार पावलं टाकली आणि भयाने  थरकाप उडाला. लाल हात डोळे मिचकावल्यासारखा थांबण्याची खूण करायला लागला. नजर टाकू तिथे  चारी बाजूने खदखदा हसणार्‍या गाड्या आमच्याकडे पाहतं उभ्या. आता काय करायचं? मागे जायचं की पळत पुढे? आमच्यातले निम्मे आले तसे मागे गेले, उरलेले धावत पुढे. मी थोडं मागे पुढे केलं आणि  नवर्‍याच्या मागून पुढे धावले. पलीकडे जाऊन मागे गेलेले परत येतील याची वाट पाहत उभे राहिलो, तितक्यात पाहिलं की आमच्याबरोबर रस्त्यावर उतरलेली  अमेरिकन माणसं हलत डुलत मजेत येत होती.
त्यांच्या त्या हलत डुलत चालीचं रहस्य कळायला मात्र बरेच दिवस लागले. तोपर्यंत वॉकिग सिग्नल दिसला  की अरे, चलो, चलो म्हणत आम्ही सगळे धावण्याच्या शर्यतीत भाग घेतल्यासारखं पळत सुटायचो. कधीतरी  वाहन चालनाचा परवाना वाचताना  कळलं की लाल हात डोळे मिचकावायला लागतो ते रस्त्यावर पाऊल न टाकलेल्यांसाठी. हे कळल्यावर मग आम्हीही कुणाच्या बापाचं काय जातं थाटात......चालायला लागलो.

मोटेलचे दिवस संपले आणि अपार्टमेंटमध्ये राहायला आलो. मोठा प्रश्न पडला, या घरात कपडे वाळत कुठे घालायचे? इथली माणसं काय करतात कोण जाणे. सारखी मेली स्विमिंग पुलामध्ये धपाधप उड्या मारताना तर दिसतात. यांच्या ओल्या कपड्याचं काय? बाल्कनीतून स्विमिंग पुलाजवळ अर्धवस्त्र नार्‍यांकडे बघत मी विचारात गुरफटले. तितक्यात ’ हे ’ आलेच.
"स्विमिंग पूल बघायचाय?" माझा खोचक प्रश्न.  पण तो माझ्या बाजूला उभा राहून  निसर्ग सौंदर्य पाहण्यात इतका मग्न झाला की प्रश्न त्याच्यापर्यंत पोचलाच नाही. ती संधी साधून म्हटलं,
"कपडे धुवायचे आहेत."
"मी आणतो ना धुऊन."
"तू?" मी नुसतीच अवाक होऊन पाहत राहिले. स्विमिंग पूल  दारूसारखा चढला की काय?
"अगं पुलाच्या बाजूलाच असतं यंत्र कपडे धुवायचं. तिथे येतात धुता."
"तरीच" मी माझ्या नजरेत ’तरीऽऽऽच’  मधला भाव आणला.
"अरे पण पैसे, आय मीन डॉलर्स?"
"पंचाहत्तर सेंट मध्ये कितीही कपडे धुता येतात."
"बाप रे, मग रांगच असेल मोठी"
"यंत्र नाही गं यंत्रे असतात तिथे."
"बरं बरं कळलं." असं म्हणत मी भारतातून आणलेली सगळी पोतडी रिकामी केली.
"एवढे कपडे?" तो दचकलाच ढीग पाहून.
"७५ सेंट मध्ये कितीही धुता येतात ना?" तो कपडे घेऊन घाटावर म्हणजे... यंत्राच्या दिशेने गेला.

मी जेवणाच्या तयारीसाठी आत वळले.  पोळीसाठी कुणीतरी ऑल परपज फ्लॉवर मिळतं ते वापरायचं म्हणून सांगितलं होतं. आम्हीही बिनदिक्कत पोतंच आणलं. मी खा किती खायच्या त्या पोळ्या या थाटात आणि नवरा घे गं बाई तुझी एकदाची कणीक या आनंदात.  त्याच उत्साहात मी ते पोतं उघडलं.
’अगं बाई इकडची कणीक पांढरीशुभ्र असते की काय?’ अमेरिकेचं सगळंच बाई पांढरं या कौतुकात मी पिठाकडे पाहत राहिले, विचारायला कुणी नव्हतं म्हणून पिठालाच विचारल्यासारखं. पाणी घातलं तर त्या पिठाचं पिठलं झालं. पोळ्याऐवजी आंबोळ्या मिळाल्या आणि आम्ही आपले, नाहीतरी आंबोळ्या होतच नाहीत फारशा तर खाऊया आता असं दोन महिने ते पीठ संपेपर्यंत म्हणत राहिलो.

घरात रुळलो तसे काही वर्षांनी बाहेरच्या जगात रुळायचा ध्यास लागला आणि मी अमेरिकेतल्या शाळेत बदली शिक्षक (Substitute) म्हणून शिकवायला जायचा बेत जाहीर केला. खिजवल्यासारखा हसला नवरा. तिकडे केलं  दुर्लक्ष पण मुलगा म्हणाला,
"आई, तू गणित शिकवणार शाळेत जाऊन?"
"मग? शिकलेली आहे मी भारतात."
"पण तुला नाणी कुठे येतात ओळखता?"
"तुला कुणी सांगितलं?"
"मी क्वार्टर मागितलं की तू एकेक नाणं काढून त्याच्यावरचं चित्र बघतेस, चित्र कुणाचं ते कळत नाही तुला."
"हे बघ, गांधीजी असतात का त्या नाण्यावर? नाही ना? मग कसं ओळखणार रे?"
"पण मग कशाला बघतेस चित्र?"
"तुला काय करायचं आहे?"
"क्वार्टर म्हणून डाईम देतेस असं सांगत होतो."
 पहिले धडे नाण्याचे घ्यावे लागणार हे लक्षात आलं. नाणी पुठ्ठ्यावर चिकटवून खाली नावं लिहिली. मुलांसमोर फजिती नको.

पहिला दिवस. दुसरीचा वर्ग. मार्च महिन्यातला सेंट पॅट्रीक डे.
गोष्ट वाचून दाखवायची होती. तसं सुरळीत चाललं होतं. Leprechaun इथे गाडी अडली. उच्चार लेप्रचॉन की लेप्रचन? का काहीतरी वेगळाच? मी  एकदा हा एकदा तो, दोन्ही उच्चार करत गाडी हाकली. घरी येऊन म्हटलं आज लेपरचनची गोष्ट सांगितली. मुलाचं आपलं खुसखुस, खुसखुस.
"हसू नको. नीट सांग काय ते."
"लेप्रीकॉन आहे ते" वर म्हणाला, "तू माझ्या वर्गावर येऊ नको. घरीच शिकव मला काय असेल ते."

निमूटपणे मी त्याचा वर्ग टाळला. दुसर्‍या दिवशी थेट संगीताच्या वर्गावर.  सारेगमप ही मला कधी सुरात म्हणता आलं नाही तिथे मी काय संगीत शिकवणार आणि तेही इंग्लिशमध्ये.
मी कार्यालयात गेले. माझे थरथरणारे हात, भेदरलेला आवाज याने काही फरक पडला नाही,
"आज वेळ मारून ने. उद्या कुणालातरी आणतो आम्ही."
धक्काच बसला, माझं काम वेळ मारून नेणं होतं.  मेलं, घरी तसंच, इथेही तेच. कुण्णाला म्हणून किंमत नाही माझ्या कामाची.
रागारागातच वर्गात  सूर लावला. दिवसभर भारंभार मुलं येत होती संगीत शिकायला.  आऽऽऽऽ लावता लावता थकून जायला झालं.  कुणी काही विचारलं की थातूर मातूर उत्तरं देऊन भागत नाही, उलट सुलट विचारत राहतात ही पोरं. एकदा बिंगं फुटतंय असं वाटलं तसं एका मुलाला वर्गाच्या बाहेर काढलं. तो हटून बसला.
"मिस, मी का जायचं वर्गाच्या बाहेर?"
"मला तोंड वर करून विचारतो आहे कार्टा. जा म्हटलं की व्हायचं बाहेर."  तो हटूनच बसला. कारण सांगितलं तसा शेवटी गेला बाहेर. थोड्यावेळाने एक उंच शिडशिडीत माणूस दारावर टकटक करत.
’हा शिक्षक की पालक?’ विचार मनात येतोय तोच तो म्हणाला,
"बरं दिसत नाही मूल बाहेर, आत घे त्याला."
'बरं दिसायला काय ती झाडाची कुंडी आहे?'  हे मनातल्या मनात
मी घरात नाही पण बाहेर जरा टरकूनच वागते. तू कोण सांगणारा वगैरे न विचारता मुकाट्याने त्याला आत घेतलं. नंतर कळलं की शाळेचा प्रिन्सिपॉल होता तो किडकिड्या.

त्यानंतर रोज रात्री इंग्लिश गाणी शिकण्याचा सपाटा लावला मी घरी, कारण इतकं सगळं होऊनही त्या शाळेने माझी सलग पंधरा दिवसासाठी संगीत शिक्षिका म्हणून नेमणूक करून टाकली होती. मुलं कितपत शिकली देवजाणे पण मला बरीच गाणी यायला लागली आणि नवरा, मुलगा दोघांना जी काही इतर गाणी येत तीही विसरले ते दोघं. नवरा तर म्हणाला,
"तसा मी बरा कमावतोय की, तुला खरंच गरज आहे का गाणीबिणी शिकवण्याची?" मी उत्तर न देता मोठ्याने गाणं म्हणत राहिले.

सगळी गोरी मुलं मला तरी सारखीच दिसतात.  त्यामुळे एखाद्या भारतीय मुलाला मी माझं ’लक्ष्य’ बनवायची मैदानावर जाताना.  तिथेही थोडाफार गोंधळ होतोच. सगळी दाक्षिणात्य मुलंही मला एकसारखीच वाटतात.  त्या दिवशी मुलांना खेळायला घेऊन गेले मैदानावर. कसं कोण जाणे पण बाहेर जाताना नेलेली मुलं आत येताना बदलली. ती सुद्धा मुकाट्याने, चलाऽऽऽ म्हटल्यावर रांग करून उभी राहिली आणि आली आपली माझ्याबरोबर. वर्गापाशी पोचल्यावर कुणाचं तरी धाडस झालं,
"मिस...."
"मिस एम" माझ्या नावाची आठवण करून दिली मी.  नुसतं मिस काय...., आदर  म्हणून नाही कार्ट्यांना.
"आम्ही तुमच्या वर्गातली मुलं नाही."
"ऑ?" मला पुढे काय बोलावं ते कळेना. दातखिळी बसल्यागत विचारलं,
"मग माझा वर्ग कुठे आहे? आणि तुमच्या शिक्षिकेला कळलं नाही तुम्ही माझ्याबरोबर निघालात ते?"
"ती सुद्धा तुमच्यासारखीच आहे."
काळजातली धडधड लपवीत विचारलं,
"म्हणजे बदली शिक्षक का?"
"हो."
 हुऽऽऽऽश
आम्ही दोघी बदली शिक्षिकांनी परत मुलांची अदलाबदल केली.

रडत खडत मी बदली शिक्षिकेचं कार्य पार पाडत होते. घरी आले की नवरा आणि मुलगा जादूच्या गोष्टी ऐकायला तयार असल्यासारखी सज्ज असायची. नवरोजी चहाचा आयता कप हातात देत श्रवण भक्तीला तयार. रोज एका चहाच्या कपावर इतकी करमणूक?  त्यांना त्याची फार सवय व्हायला लागली तसा त्यांचा तो आनंद माझ्या पचनी पडेना त्यामुळे एक दिवस हे शिकवण्याचं महान कार्य सुरू केलं तसंच ते बंदही केलं ते दुसर्‍या साहसाला सुरुवात करण्यासाठी.

चाचपडत पावलं टाकायला सुरुवात केलेली ही भूमी आता आम्हाला आमचीच वाटते. नवर्‍यासारखं नातं आहे माझं आणि अमेरिकेचं. म्हणजे, तुझं नी माझं जमेना आणि तुझ्यावाचून करमेना....आम्ही अमेरिकेला ढीग नावं ठेवू पण भारतातले नातेवाईक, मित्रमंडळी  अमेरिकेबद्दल वेडंवाकडं बोलले की नकळत मुलांची कड घेतो तशी या ही देशाची घेतली जाते. असे हे इथले ऋणानुबंध, मायदेशाइतकेच घट्ट!

Sunday, June 23, 2013

बस थांबा

"आई, पट्टा काढू?"
"काढ."
"पण पोलिस आला तर?"
"मग नको काढू."
"पण मला काढायचा आहे."
"कर बाई तुला काय करायचं असेल ते." नेहमीप्रमाणे संभाषणाच अंत.
मी गाडी बसथांब्याजवळच्या सायकल लेनमध्ये थांबवली होती. बसथांब्यावरुन लेकाला आणायचं होतं. जवळपास गाडी थांबवायला जागा नव्हती त्यामुळे हा पर्याय. पण खात्री नव्हती असं थांबवणं कायदेशीर आहे की नाही, तितक्यात.
"आई, पण पोलिसानी पकडलं तर?"  लेक पट्ट्याबद्दल विचार करत होती, मी चुकीच्या जागी  गाडी थांबवली आहे त्याचा.
"बघू. खोटं बोलावं लागेल."
"पण तसं करायचं नसतं, खरं सांगितलं तर  देतील तुला सोडून. तू मला तसंच सांगतेस ना की खरं सांग, मी ओरडणार नाही."
वास्तवात आयुष्य इतकं सरळ नाही वगैरे सांगत बसले असते तर दोन तासांची निश्चिंती. पुन्हा लेकीसमोर नाईलाजाने का होईना पण कधी कधी खोटं का बोलावं लागतं याचे धडे देणं म्हणजे जरा अतिच. तरीही घोडं दामटवत म्हटलं,
"ते नंतर बोलू. फक्त वेळ आलीच तर त्याच्यांसमोर तू खोटं का सांगते आहेस असं म्हणू नकोस."

नाराजीने तिने हुंकार भरला. या सगळ्या यातायातीपेक्षा कुठेतरी लांबवर नेऊन थांबवावी असा विचार करते आहे तोच बाजूला गाडी उभी राहिली. कोण थांबलं अगदी असं चिकटून म्हणून पहाते तोच गाडीवर रंगीबेरंगी दिवे चमकायला लागले आणि माझ्या डोळ्यांसमोर काजवे. आता दोनसे अडिचशे डॉलर्सचा भुर्दंड, घरी नवरा त्याला पोलिसांनी गाठल्यावर मी केलेल्या सरबत्तीचा सूड घेणार, मुलगी, तरी आईला मी म्हणतच होते.... सुरु करणार आणि मी, त्यावेळेस काय केलं असतं तर बरं झालं असतं असं म्हणत सगळ्यांची डोकी काही दिवस खाणार.  सगळ्या विचारांनी एकाच वेळी डोक्यात गर्दी केली. खरं तर त्या रंगीबेरंगी दिव्यांकडे मस्त पाहत बसावसं वाटतं एरवी, म्हणजे ते दुसर्‍यांचा पाठलाग करत असतात तेव्हा, पण आत्ता नुसते अंगावर धावून येत होते. सगळे विचार मनात खोलवर दडपून खिडकीतून बाजूच्या खिडकीत पाहिलं. चेहर्‍यावरची घाबरगुंडी गॉगलमुळे लपली असावी.
"गाडी बंद पडली आहे का?"
"नाही नाही." काय कारण द्यावं या विचारात मी फक्त एकाचवेळी तोंडाने आणि मानेने नाही नाही करत राहिले.
"मग काय झालं आहे?" पोलिस नावाच्या बागुलबुवांनी शांतपणे विचारलं.
आधी ते दिवे बंद करा ना असं म्हणावसं वाटत होतं. पोटात गोळा आला आहे भितीने असं सांगावसं वाटत होतं त्याऐवजी शब्द   बाहेर पडले,
"पायात एकदम गोळा आला म्हणून थांबले आहे दोन मिनिटं." असं कसं सुचलं अचानक? मला खोटं बोलायला जमलं या आनंदात माझा चेहरा घरातल्यांचा पचका झाल्यावर खुलतो त्यापेक्षा कितीतरीपटीने खुलला. खोटं पचलं तर आणखी तो आणखी खुलणार हे निश्चित, मग कदाचित त्या चमचमत्या दिव्यांपेक्षा माझाच चेहरा चम चम चमकणार... एकदम काळजी वाटली. म्हटलं, मग पायात गोळा आला आहे असं वाटणारच नाही पोलिसमहाशयांना. केविलवाणा चेहरा करत पाय बाहेरुन दिसत नसला तरी हलवून, आई गं, ओ, अं, ऊ...असे वेगवेगळे आवाज काढत कण्हत राहिले. पोलिसांनाही तशी घाई नसावी. शांतपणे  पूर्ण शब्द कधी बाहेर येतात याची वाट पहात ते बसून.
"मी दोन मिनिटं थांबते इथेच."  आता कण्हणं पुरे असं वाटल्यावर चेहर्‍यावर पृथ्वीवरचं सगळं दु:ख एकवटलं.
"बरं बरं. कितीही वेळ थांबा. पायात गोळा ठेवून गाडी चालवू नका."  चमचमणारे दिवे मालवून पोलिस महाशय मार्गाला लागले.

"आई, माझा श्वास थांबला."
"काय?...." थरथरणारे हात, पाय  स्थिर करत घाबरुन मागे बघितलं.
"पोलिस बघून. आणि ते काका तुला घेऊन गेले तर म्हणून."
लेकिचा श्वासच थांबल्याने मी खोटं बोलले ते तिच्या लक्षात आलं नव्हतं. नाहीतर इथे भूमिका उलट्या होऊन अर्धा तास खोटं का बोलू नये ह्याचे धडे आईला लेकिकडून. ते टळलं या विलक्षण आनंदाने मी गाडी भरधाव सोडली.  एखाद्या अतिमहत्वाच्या व्यक्तीला जायला जागा देतात त्याप्रमाणे रस्त्यावर माझी एकट्याचीच गाडी आहे असं वाटत होतं, कसले आवाज नाहीत, आजूबाजूला कुणी नाही. शांतता एकदम. दोनशे डॉलर्स वाचले, खोटं पचलं, लेकिला  खोटं बोलले हे कळलं नाही...  आनंद नुसता मनात उसळी मारत होता.

 घरी पोचले आणि लक्षात आलं. मी लेकाला आणायला तिथे गेले होते. गाडीत तो नव्हताच. पुन्हा गाडी वळवली. परत जाताना मात्र या वेळेला सुटले पण मागच्यावेळेस एकदा (नव्हे दोनदा) पोलिसांनी कसं पकडलंच ते आठवत राहिलं.

Tuesday, June 11, 2013

प्रश्न आणि प्रश्न!

"आता तू कधी येणार भारतात?" भारतात परत जाण्यासाठी निघताना बहिणीने विचारलं
"पाहू, तशी ओढ नाही राहिली आता. आई, भाऊच (वडिल) नाहीत ना." दोघींही एकमेकींच्या भावना समजल्यासारख्या गप्प झालो. उगीचच, आपण बहिणी आहोतच एकमेकींना असलं काही  ती म्हणाली नाही किंवा आता तुम्ही दोघी बहिणी आहात, तुमच्यासाठी येईन असं मी तोंडदेखलं म्हटलं नाही. आई वडिल गेले की इतकं पोरकेपण येतं हे ते गेल्यानंतरच कळावं यासारखं माणसाचं दुर्देव नाही हेच खरं.

बहीणीने विचारला तोच प्रश्न तसा खूप जणं फोनवर विचारतात, आम्ही आहोत ना चा दिलासा देतात. मावश्या, काका, मावस, आते भावडं सगळेच. आई वडिलांनी सगळी नाती जपली, त्याचांच वारसा आम्ही राखला याचा कोण अभिमान आम्हाला. आणि तरीही भारतात केव्हा येणार म्हटलं की ती दोघं नाहीत म्हणून जाऊच नये असं वाटतं तेव्हा दाटून येतो उदासपणा, नैराश्य.

भारताची वारी करुन एखादं वर्ष झालं की पुन्हा तिकडे जायचे वेध लागायचे यापूर्वी. शेवटी भारत मायभूमी आहे, सगळे तिकडेच तर आहेत, इतक्या वर्षानंतर सासर, माहेर असं वेगळं उरतच नाही. हे जे सगळं म्हटलेलं, वाटलेलं, अनुभवलेलं.... विरुन गेलं क्षणात? कुठे गेल्या या भावना का त्या खर्‍या नव्हत्याच? खरंच एखाद्या गोष्टीचं समीकरण बदलून जातं असं कायमचं?

प्रश्न आणि प्रश्न!

Tuesday, May 14, 2013

माझं घर, माझं गाव

श्री. व सौ. या मासिकाने  'लेखकाचा गाव' या नव्याने सुरु केलेल्या सदरा मधील माझा लेख - माझं घर, माझं गाव.                              


"कधी होणार स्वत:चं घर देव जाणे, पण मी काही फ्लॅटमध्ये राहणार नाही. टुमदार घर हवं." आई नेहमी म्हणायची. कार्यालयातून मिळणार्‍या घरातून (क्वार्टर्स)  स्वत:च्या टुमदार बंगल्यात ती राहायला आली ते वडील सेवानिवृत्त झाल्यावर आणि आम्ही बहिणी सासरी गेल्यानंतर त्यामुळे माझं घर माझं गाव म्हटलं की प्रश्न पडतो, खरंच नक्की कुठलं गाव माझं आणि कुठलं घर? आणि तरीही इतक्या वर्षात काही काळ का होईना माझं झालेलं प्रत्येक घर, गाव मला माझंच वाटतं.  किती घरं आमची झाली, गावं पालथी घातली गेली. वडिलांच्या सरकारी नोकरीमुळे  तीन चार वर्षांनी  मुक्काम हलायचा. घराची, गावाची ओळख होते आहे तोच वेगळ्या गावी पोचलेलो असायचो. पण तरीही प्रत्येक घराचं, गावाचं आणि घर आणि गावामुळे सहवासात आलेल्या माणसाचं स्थान माझ्या हृदयात  वेगवेगळं आहे.
>>

"नदीवर जाऊ या?" संध्याकाळी बाहेर खेळता खेळता सुनिता, नीलिमा आणि मी तिघीपैकी कुणीतरी टूम काढली आणि घराजवळच्या नदीवर आम्ही पोचलोही. वाटेत झाडावरच्या कैर्‍या दगड मारून पाडायच्या आणि च्यकच्यक करत खायच्या यातली मजा औरच. पाण्यात मनसोक्त डुंबलो आम्ही पण नंतर काठावरच्या म्हशींना घाबरून पाण्यातून बाहेर पडण्याचं कुणाचंच धाडस होईना. काळोख पडायला सुरुवात झाली होती. रात्रीच्या गाडीने सुनिताला आई वडिलांबरोबर जळगावला जायचं होतं. असतील मुली बाहेर खेळत म्हणणार्‍या आमच्या आयांच्या तोंडचं पाणी पळालं. शोधाशोध सुरू झाली, कुणीतरी मुली नदीवर दिसल्याचं सांगितल्यावर त्या धावतपळत नदीपाशी आल्या.  त्यानंतर आठवतात त्या तिघींच्या चिडलेल्या आया. देवरुख म्हटलं की नदी, म्हशी आणि आमचं हरवणं हमखास आठवणींच्या गाठोड्यातून बाहेर येतं.  चौथीत असतानाचा हा प्रसंग.

देवरुख नाटकवेडं. जवळ जवळ दर आठवड्याला नवीन नाटक यायचं. अश्रूंची झाली फुले, अखेरचा सवाल, रायगडाला जेव्हा जाग येते अशी एकापेक्षा एक नाटकं. आई वडिलांबरोबर आम्ही मुलंही आपसूक  नाटकं पाहायला शिकलो, ती पाहता पाहता नाटकं बसवायलाही लागलो. कागदाची तिकिटं, चादरींचे पडदे असा सरंजाम आणि मोकळं मैदान एवढ्या गोष्टीवर आम्हीच लिहिलेलं नाटक पार पडायचं. आजूबाजूची  टारगट मुलं पडदे पाडण्याच्या तयारीत सज्ज असायचीच. खेळ, दंगा, उनाडपणा असं सगळं एकच सूर गवसल्यासारखं आयुष्य होतं चौथीपर्यंत.

कोकणातून बदली झाली ती एकदम गुजराथजवळच्या पालघरला. कळत्या वयात गाव सोडण्याचा हा पहिला प्रसंग होता.  रडायला येत होतं सारखं. वडील आधीच पालघरला नोकरीवर रुजू झाले होते त्यामुळे आई सारं सांभाळत होती.  वार्षिक परीक्षा झाल्यावर आई आणि आम्ही तिघी बहिणी पालघरच्या दिशेने ट्रकने निघालो.  आता ट्रकमधून इतक्या तासांचा प्रवास कसा केला असेल आम्ही याचं आश्चर्य वाटतं, आईने एकटीने कसं सगळं सांभाळलं असेल असा प्रश्न पडतो. निघताना देवरुखमधल्या एकमेव हॉटेल ’विहार’ मध्ये जेवलो होतो ते आजही पक्कं आठवतंय, म्हणजे आईने आम्हा बहिणींना पाठवून दिलं, जेवून या म्हणाली. ट्रकमध्ये पाय टाकताना, गावाचा,  घराचा निरोप घेताना आईच्या डोळ्यात पाणी आलेलं दिसलं नाही की धो धो रडण्यात आमच्या ते लक्षातच आलं नाही?
>>

पालघरचं हायस्कूल. संध्याकाळची वेळ.
"सुजाऽऽऽता" रमत गमत, गप्पांच्या नादात चाललेल्या आम्ही त्या आवाजाने आणि नंतर सुजाताच्या डोक्यावर मारलेल्या टपलीने आश्चर्याने खिळलोच. काय झालं ते कळेपर्यंत सुजाताला हाक मारणारा तो मुलगा तिथून पसारही झाला. हायस्कूलच्या मैदानावर खो खो चा सराव करून घरी जाताना घडलेला हा प्रसंग. आम्ही तिघी चौघी सराव संपला की गप्पा झोडत घरी जायला निघायचो.  गप्पांच्या नादात शाळेच्या आवारापासून मुख्य रस्त्यावर येईपर्यंतची  पाच मिनिटांची  काळोखी आडवाट कशी संपायची ते कळायचंही नाही. नेहमीसारखाच तोही दिवस, या अनुभवाने बदलला. नंतर हे रोजचंच झालं आणि  त्या वाटेवर पाऊल टाकायच्या कल्पनेनेच पोटात गोळा यायला लागला. गुंड प्रवृत्तीचा कमलेश भरधाव वेगाने सायकल घेऊन यायचा. आमच्या तिघी चौघींपैकी कुणाचंतरी नाव घेऊन शिट्टी वाजवायचा, डोक्यावर टपली मारुन पसार व्हायचा. नंतर नंतर मुख्य रस्त्याला लागलं, प्रत्येकजण आपापल्या घराच्या दिशेने वळली की तो  माझ्या मागे यायचा. घाबरून धावत सुटलं की सायकलचा वेग  वाढवायचा. एकदा घामाघूम होऊन घरात शिरताना वडिलांनी पाहिलं आणि काय झालं ते कळल्यावर त्यांनी त्याला चांगली समज दिली. त्याच्या वडिलांशीही ते बोलले. त्याच दरम्यान वडिलांची बदली झाली आणि एक दुस्वप्न संपल्यासारखं वाटलं. पालघर म्हटलं की ही कटु आठवणच प्रथम मनाचा तळ ढवळून काढते.

गावाने नाही पण इथल्या घराने, आवाराने सहज जवळीक साधली. कार्यालयाचंच निवासस्थान केलेलं भलंमोठं घर होतं आमचं.  अंगणात  नादुरुस्त ट्रॅक्टर, ट्रॅक, आवारात खजुराची भरपूर झाडं आणि त्यावर लटकलेले साप. भितीने पाचावर धारण बसायची, पण त्याच आवारातल्या चिंचेचा कोवळा पाला खाण्याच्या नुसत्या आठवणीनेही तोंडाला पाणी सुटतं. गाभुळलेल्या चिंचा डोळ्यासमोर नाचतात. बाजूच्या तीन घरात आमच्यासारखीच तात्पुरत्या वास्तव्याला असलेली  कार्यालयातील कुटुंब. सगळी मिळून तेरा जणं आवारात धुमाकूळ घालायचो. क्रिकेट, लगोरी, विटी दांडू असे खेळ सतत चालू असायचे. त्याचदरम्यान दूरदर्शन सुरू झालं होतं. शाळेच्या वसतिगृहात टी. व्ही. वर दहा पैसे देऊन क्वार्टर्स मधली सगळीच्या सगळी चित्रपट पाहायला जायचो, प्रत्येकाच्या घरी टी. व्ही. येईपर्यंत रस्त्यापलीकडच्या शिद्यांच्या घरी टी. व्ही. वरचे कार्यक्रम पाहायला धक्काबुक्की करून जागा पटकावायचो. गावातल्या जत्रा, टूरिंग टॉकीज सगळीकडे  वर्णी लावत फिरायचो.

 पाच वर्षांनी कणकवलीला बदली झाली. निघायचं ठरलं तेव्हापासून मैत्रिणींना, गावाला, घराला रामराम ठोकायचा या कल्पनेनेच रडू फुटायचं. या वेळेसही आईच्या डोळ्यात पाणी नाही. इतकी सवय झाली होती का आईला वारंवार गाव, जागा बदलण्याची?
>>

"या आपल्या झाशीच्या राणी" असं म्हणून जाधवसरांनी माझी उत्तरपत्रिका वर्गासमोर फलकावली. कोणत्यातरी धड्यातल्या राणीला मी उचलून नको त्या प्रश्नाच्या उत्तरात आणलं त्याची ही शिक्षा. मग रडणं, खाली मान घालणं, सरांवर ’डुख’ धरणं, आणि शेवटी पुढच्या वेळेला पैकीच्या पैकी गुण नाही मिळवले तर नाव नाही लावणार.... असे ’पण’ झाले, ते पूर्णत्वाला गेले आणि त्यांच्या हाताखाली येणार्‍या प्रत्येक वर्गाला ’झाशीच्या राणी’ ची चिकाटी जाधव सर सांगायला लागले. मी शाळेची ’झाशीची राणी’ झाले. ही कणकवलीच्या शाळेतील सलामीची झडती. पालघरच्या शाळेत मुलामुलींनी एकमेकांशी बोलण्याची पद्धतच नव्हती, पण कणकवलीसारख्या छोट्या गावात असा भेदभाव नव्हता. पण हे गाव  आणि इथलं घरही काही केल्या  सुरुवातीला आपलंसं वाटेना. रोप उखडून दुसरीकडे लावल्यासारखं झालं होतं. आगगाडीच्या डब्यासारख्या खोल्या असलेल्या त्या घरात क्वार्टर्स रिकामी होईपर्यंत राहायचं होतं. महामार्गाच्या बाजूला वसलेल्या या गावात घरातून बाहेर पडलं की रस्त्यावरून सुसाट वेगाने धावणारे ट्रक, गाड्या जीव घाबरवून टाकायचे. पण हळूहळू इथेही रुळायला झालं. घर, गाव माझं आहे ही जाणीव नकळत मनात रुजायला लागली.

 ’अभिनयाचं प्रथम पारितोषिक ...’ कणकवली म्हटलं की नाथ पै एकांकिका स्पर्धा आणि अभिनयासाठी मिळवलेली बक्षिसं डोळ्यासमोर येतात. नाताळची सुट्टी स्पर्धेच्या वातावरणाने भारुन जायची. रात्री दोन दोन वाजेपर्यंत सलग आठ दिवस या स्पर्धा असायच्या.  पालघरने खेळाची आवड निर्माण केली तर कणकवलीने अभिनयाची. तुलनेने छोटं गाव आणि छोटं घर होतं इथलं. बहुतांशी सगळी लोकं एकमेकांना ओळखणारी. त्यामुळे मुलांचं बरं वाईट वागणं ताबडतोब घरात कळायचं. आमच्या शाळेचे  खामकर सर विद्यार्थ्यांना शांतपणे अभ्यास करायला मिळावा म्हणून स्वत:ची खोली देत. कधीही या आणि तिथे अभ्यासाला बसा अशी व्यवस्था होती. अट एकच, भरपूर अभ्यास करा आणि चांगले गुण मिळवा. लोहार, साळुंके सर, करंबेळकर मॅडम यांना एकांकिकांचा ध्यास. त्याच्यांमुळे अभिनयाची  आवड लागली, अमेरिकेत स्वत:ची संस्था निर्माण करण्याचं धाडस आलं. कणकवलीची सगळी माणसं कोणत्या ना कोणत्या छंदाने, ध्यासाने भारलेली.
>>
 "गणपती पुळ्याला जायचं आहे, टिळकाचं जन्मस्थान आहे ना रत्नागिरीत? आणि ते पतितपावन मंदिर पण पाहावं म्हणतो आहोत. पावसला जायला जमेल का?"  घरी येणारे नातेवाईक विचारायचे. आम्हीही उत्साहाने सांगायचो,
"हो नक्की. आणि भगवती किल्ल्यावर जाता येईल, पांढरा समुद्र पाहायचा असेल ना? आणि हापूस आंबे, कोकम, काजू........सगळा कोकणी मेवा. खाणं आणि प्रेक्षणीय स्थळं पाहणं याची रत्नागिरीत चैन  होती. कणकवलीहून रत्नागिरीला आल्यावर दमट हवा सोडली तर सगळं कसं छान, छान वाटत होतं. आमचं इथलं घर वडिलांच्या कार्यालयाला लागूनच होतं. महाविद्यालयात  येता जाता आम्ही कार्यालयात डोकावू शकायचो इतकं बाजूला.  इथेही सांस्कृतिक दृष्ट्या काही ना काही चालू असायचं सतत.

 ’हे आकाशवाणीचं रत्नागिरी केंद्र आहे....’ काय मस्त वाटायचं हे म्हणताना.  थिबा पॅलेसच्या बाजूचं आकाशवाणी केंद्र म्हणजे नुसतं नोकरीचं ठिकाण न राहता रुसवे फुगवे, मजाच मजा, कल्पनाशक्तीला वाव असं स्वरूप होतं. उसळता उत्साह आम्हा सर्वांच्याच लेखणीतून बाहेर यायचा. ’रत्नभूमी’ वर्तमानपत्रात मला ’तरुणाई’ सदर लिहिता आलं ते आकाशवाणीमुळे. जिल्ह्याच्या या ठिकाणाने आयुष्यभराचा छंद ओंजळीत टाकला. लेखन! कितीतरीजणं रत्नागिरी टाईम्स, रत्नभूमी, आकाशवाणी मुळे लिहायला लागली असतील. मी देखील त्यातलीच एक.
>>
"सॅन्टारोझाला जायचं आहे". अमेरिकेत जायचं आहे हे ठाऊक होतं पण आता हे सॅन्टारोझा कुठे आलं? माझ्या प्रश्नचिन्हांकित चेहर्‍याकडे पाहून नवरा म्हणाला.
"कॅलिफोर्निया."
विमानतळावर सोडायला आलेल्या आईच्या डोळ्यातलं पाणी पाहिलं आणि इतकी वर्ष मनातच ठेवलेला प्रश्न आईला विचारला.
"आपण इतकं फिरलो, दरवेळेस बदली झाली की  निघताना आमचा रडण्याचा कार्यक्रम असायचा. तुला रडायला नाही आलं कधी?" आई हसली.
"नाही. आपल्याला जसे अनुभव येत जातात तसे आपणही घडत जातो ना?"
"म्हणजे?"
"अगं, देवरुखला शेजारच्या वहिनी रोज म्हणायच्या, पालघरला जायला निघाल ना त्या दिवशी जेवायला आमच्याकडे या.  आपला ट्रक आला एक दिवस आधी त्यामुळे मनात असूनही आधी सांगायला जमलं नाही त्यांना."
"पण आम्ही तर हॉटेलमध्ये जाऊन जेवलो होतो." मला ’विहार’ हॉटेल पुन्हा आठवलं.
"तेच. त्यामुळी डोकावल्याच नाहीत बाहेर. पाच सहा तास ट्रक होता दाराबाहेर तो पाहिला असणारच त्यांनी. चार वर्ष शेजारी होतो आपण.  माझं सोड पण तुम्ही तिघी लहान म्हणून तरी वरण भाताचा कुकर लावायचा.  नुसतं तोंडदेखलं म्हटलेलं होतं त्यांनी ते लक्षात आलं म्हणून तुम्हाला हॉटेल मध्ये जेवायला पाठवलं. पण माणसांची अशी खरी ओळख झाली की अंतरच पडतं आपसूक.  मन घट्ट होऊन जातं. गाव, घरही दुरावल्यासारखं वाटतं, तो बंध गळूनच पडतो." भरल्या डोळ्यांनी निरोप देत आई म्हणाली.

>>
"आर यू ऑलराईट?" वळणावळणाच्या रस्त्यावर पुढे अपघात झाला म्हणून थांबलेल्या गाडीवर पतिराजांनी आपलीही गाडी नेऊन आदळली होती. रस्त्यावरून जाणारे सदगृहस्थ त्यांची गाडी थांबवून आम्हाला विचारत होते. आम्ही नुसत्याच माना हलवल्या. गाडी बाजूला लावत ते गृहस्थ मदतीला आलेदेखील. मागे बसलेल्या आमच्या मुलाच्या रडण्याच्या आवाजाने रस्त्यापलीकडच्या घरात रहाणार्‍या आजीबाईही डोकावल्या. मुलाला खाऊ देऊ का  म्हणून त्यांनी आस्थेने चौकशी केली.
"तुमची गाडी चालणं शक्य नाही." डोळ्यासमोर काजवे चमकले. २५०० डॉलर्स घालून (कर्ज काढून) नुकतीच घेतलेली जुनी पुराणी गाडी दुरुस्त झाली नाही तर...? आमच्या विचारमग्न चेहर्‍यांकडे पाहत त्यांनी पुढचा प्रश्न टाकला.
"घरी कसे जाणार तुम्ही?"
 रात्रीचे नऊ वाजलेले. रस्त्यावर गुडुप अंधार. आम्ही एकमेकांकडे पाहिलं.
"मी सोडतो तुम्हाला. गाडी राहू दे इथेच." हे होतं अमेरिकन माणसातल्या माणुसकीचं दर्शन. तसं ते फार लवकर झालं. अमेरिकेत येऊन दोन महिने होत आहेत तोच. नकळत चित्रातल्या गावाइतकीच इथली माणसंही आपली वाटायला लागली.

गेल्या सतरा वर्षात इथेही आम्ही खूप फिरलो. आम्ही राहिलो ती सगळी गावं लहानशीच त्यामुळे गावाने, तिथल्या घरांनी पटकन आपलंसं केलं, इतकं की आपण मुळी दुसर्‍या गावात आहोत असं वाटूच नये. दुकानं, घर, सोयीसुविधा सगळं सारखं.  पण माणसं? आपल्याकडे दर दहा कोसावर भाषा बदलते तसंच इथेही. माणसाची वृत्ती, उच्चार बदलतात प्रत्येक ठिकाणी. गावाने, माणसांनी बरेवाईट अनुभव देत जिथे जातो तिथले होऊन राहायचं शहाणपण दिलं.

अमेरिकतेल्या माणसांमधला मला जाणवलेला एक गुण मात्र सगळ्यांमध्ये सारखाच आहे.  या लोकांचा, ’जे आहे ते आहे’ हा दृष्टिकोन. उगाच कोणतंही सोंग घेऊन ही माणसं जगत नाहीत.   मुलं, बायको, आई, वडील सावत्र असतील तर तशी निःसंकोच ओळख करून देतात, बोलताना, संदर्भ देताना असेच उल्लेख करत बोलतात. कार्यालयात महिना अखेरीला माझे सहकारी जेव्हा बाहेर खायला जाण्याचं आमंत्रण नाकारतात तेव्हा ’आय ॲम ब्रोक’ असं सांगण्यात त्यांना कुठे कमीपणा वाटत नाही.  लपवाछपवी नाहीच कशाची. आपण समाजनियमांच्या भ्रामक समजुतींनी किती, आत एक बाहेर वेगळं वागतो ते  इथल्या माणसांच्या सहवासात जितकं जास्त येत जाऊ तसतसं प्रकर्षाने जाणवतं.

"ती तुझ्यासोबतच आहे गं. हृदयात. आठवणींच्या रूपाने." जवळ घेऊन आई इतक्याच प्रेमाने समजूत घालणारी मेरी, माझी तेरा वर्षाची सख्खी शेजारीण. अचानक हासभास नसताना आई गेल्याचा फोन आला मायदेशातून तेव्हा नवर्‍याने मेरीला बोलावून घेतलं. मला मुलगी मानणारी, आमच्या घरातल्या प्रत्येकाच्या वाढदिवशी केक करून आणणारी, अडल्या नडल्याला कायम मदत करणारी. माझ्या आईला मी तिची ओळख माझी अमेरिकेतली आई अशीच करून दिली ती मेरी. मेरी सारखी माणसं  हळूहळू भेटत गेली आणि मायदेश सोडून आल्याची रुखरुख नक्कीच कमी झाली.

 माझं घर, माझं गाव म्हटलं की माझं असं एक गाव नाही असं म्हणत मी देवरुख, पालघर, कणकवली, रत्नागिरी... बद्दल ज्या उत्साहाने बोलायला लागते त्याच आपलेपणाने माझा देश म्हटलं की भारत आणि अमेरिकेबद्दलही...

Tuesday, April 16, 2013

सांत्वन

मैत्रिणीची आई अचानक गेली.  शब्दांनी सांत्वन होत नाही,  जिवलग परत येत नाही हे खरं असलं तरी आठवणीने फोन केला की त्या व्यक्तीला बरं वाटतं या भावनेने तिला फोन केला. पुन्हा ती भारतात मी अमेरिकेत त्यामुळे इतक्या लांबून मुद्दाम फोन केला यानेच तिला गहिवरून आलं.  म्हटलं,
"अगं करायलाच हवा. किती हक्काने ये जा असायची आमची तुमच्या घरात. काकूंचा हसरा, शांत चेहरा, चविष्ट पदार्थ सगळं अजून ताजं आहे मनात. खूप माणसं जोडली तुझ्या आई बाबांनी. नातेवाइकाचंही येणं जाणं असायचं सारखं तुमच्याकडे. सगळे आले असतील ना?"
तिच्या स्वरात कडवटपणा आला.
"आले गं सगळे. पण कशासाठी हाच प्रश्न पडला."
"म्हणजे?" मला काय बोलावं कळेना.
"अगं कोकणात आले होते ना सगळे. कुणाला तयार सांदणं घ्यायची होती, कुणाला कुळथाचं पीठ,  भाजाणी, कुणीतरी कुणालातरी कितीतरी वर्षांनी भेटलं होतं त्यामुळे गप्पा झोडायच्या होत्या. तिथेच कुणालातरी शिवणाचे नमुने हवे होते. सगळं आमच्यासमोर. आईला जाऊन फक्त काही दिवस झालेले असताना. आम्हाला काय वाटेल हा विचार कुणाच्याच मनात डोकावला नसेल का गं?"

तिने मलाच प्रश्न विचारला. उत्तर नव्हतंच. फार विचार करू नकोस म्हटलं आणि फोन ठेवला. खूप रडले. कळत नव्हतं की मी कशासाठी रडते आहे. काकूंच्या जाण्याच्या दु:खाने, माणसातल्या हरवलेल्या संवेदनशीलतेच्या दर्शनाने की हे असंच चालायचं या कल्पनेने, मनाला आलेल्या हतबलतेने! 



माझ्या चविष्ट जगाला भेट द्यायला विसरु नका.


Thursday, April 4, 2013

स्पिनॅच डिप

डिप किंवा सालसा म्हटलं तर आपल्या चटण्या आणि कोशींबीरीच. चव अर्थात वेगळी पण हेतू तोच. मात्र डिप या प्रकाराचा कागदोपत्री पुरावा १९६० नंतर आढळतो.
लिप्टन कंपनीची इंन्स्टंट सुप्स बाजारात आली, त्याचबरोबर त्याचा वापर करुन कोणते पदार्थ करता येईल याची माहिती कंपनीने दिली. त्यात एक होतं, डिप.
टी. व्ही. समोर बसून निरनिराळे ’खेळ’ पाहता पाहता आता डिप्सवर ताव मारला जाऊ लागला. त्यातलंच हे स्पिनॅच डिप.

Thursday, March 28, 2013

चविष्ट जग

अमेरिकेत आल्यावर गेली पंधरा वर्ष आवर्जून आम्ही वेगवेगळ्या देशातले पदार्थ खायला  रेस्टॉरंट धुंडाळत असतो. सुरुवातीला सगळं काही रुपयात बदलून हिशोब करायचो पण जिभेचे चोचले पुरवताना हिशोब मोकळा सोडलेला असायचा.

रेस्टॉरंटमध्ये आवडलेला पदार्थ घरी करुन बघायला फार गंमत वाटायची. पण त्यासाठी पाककृती मिळवणं पंधरा वर्षापूर्वी सोपं नव्हतं. पाककृती संकेत स्थळावर सहज उपलब्ध नव्हत्या. मग वाचनालयातून पुस्तकं, मासिकं आणून,  प्रतिक्षालयात पडलेल्या अंकातून किंवा त्या त्या देशातील व्यक्तींना गाठून पाककृती मिळवायला लागायची.

प्रथम जशास तशी, नंतर हळूहळू  जिभेला अधिकाअधिक रुचेल त्याप्रमाणे पाककृतीत बदल केले. कोणत्या ना कोणत्या समारंभात किंवा कुणाच्या घरी खाल्लेला पदार्थ आवडला की तो करुन पाहिल्याशिवाय अजूनही चैन पडत नाही. त्यातूनच आत्तापर्यंत देशोदेशीचे खूप वेगवेगळे माझ्या स्वंयपाकघरात शिजले.

बकलावा,  ग्रील्ड मशरुम पास्ता, आरगुला बेझिल पेस्तो सॅडविच, स्पिनॅच पास्ता विथ ॲसपॅरगस पेस्तो, तिरामिसु असे वेगवेगळे पदार्थ केले की  देशाबाहेर नव्याने पाऊल टाकणार्‍यांना ते आवडतात पण आधी कुठे खाल्लेले नसतात त्यामुळे नावंही माहित नसतात. मग ते कसे करायचे आणि साहित्य कुठे मिळेल असे प्रश्न पडतात. कृती ऐकली, सोपं आहे असं लक्षात आलं की करुन पहायचं असतं.

मैत्रीणींना या पाककृती सांगताना, इ मेल करताना वाटलं की अमेरिकेत माझ्या चविष्ट जगात प्रवेश करुन, पाककृती मिळवून नव्याने आलेल्यांना पण हे पदार्थ करुन पाहता येतील. पहा करुन नक्की आणि मला सांगाही कसे झाले हे पदार्थ.

हे माझं चविष्ट जग नक्की डोकावा त्यात

’मोसम’ ला जसा प्रतिसाद दिलात तसाच या पदार्थांना  मिळेल अशी अपेक्षा  

Friday, March 22, 2013

दिवस

"आज आपण रेस्टॉरंट ’डे’ करुया?" माझ्या प्रश्नावर आणि थंड गॅसकडे नजर टाकत घरात वेगवेगळ्या प्रत्तिक्रिया उमटल्या,
मुलगी आनंदाने चित्कारली. मुलाने स्मार्ट फोनवर सगळ्यात महागडं रेस्टॉरंट शोधायला सुरुवात केली. नवरा निर्विकार नजरेने पहात राहिला. नजर निर्विकार असली तरी मन नसतं. त्यामुळे त्या नजरेतला छुपा भाव मला कळलाच.
’कमाल आहे, सरळ सांगावं ना जेवण केलेलं नाही. हे ’डे’ वाढवण्याचं काय खुळ, एकदा सुरु झाला म्हणजे दर आठवड्याला हा ’रेस्टॉरंट डे’ असेल. आधीच भारंभार दिवस लक्षात ठेवावे लागतात.’ त्याच्या मनातले भाव समजल्यासारखं म्हटलं, अरे आज ना ... मासिकाच्या संपादकाचं पत्र आलं आहे,
’दर महिन्याला कोणतातरी ’दिवस’ येतो. तर पुढच्या वर्षीसाठी वेगवेगळ्या ’दिवसां’ वर लिहाल का? असं विचारलं आहे.’
"मग? तू आधीच लिहून ठेवले होतेस ना सगळ्या दिवसांवर लेख?"
"हो, पण मला एन. पी. आर. मुळे एक नवीन दिवस कळला आहे."
बापरे हा शब्द तोंडातून बाहेर न काढण्याचा शहाणपणा त्याच्याकडे आहेच, तो नुसतं,
"अच्छा" म्हणाला. तेवढ्या बळावर मी तो दिवस कोणता ते सांगून टाकलं.
"अरे आज कवी दिवस आहे. म्हटलं कवी दिवस आणि रेस्टॉरंट डे एकत्र करु. म्हणजे माझी कविता वाचून दाखवता येईल, तुम्हाला खाण्याचा आनंद, मला श्रोते मिळाल्याचा. नंतर त्यावर लिहिताही येईल."
"आई, मरु दे आज नकोच रेस्टॉरंट." मुलीने एकदम माघारच घेतली.
"पिझ्झा मागवतो मी. आम्ही दोघं राहू घरी. भांडणार नाही. तू आणि बाबा जा रेस्टॉरंटमध्ये. बाबाला निवांत ऐकता येईल कविता तुझी." पोटाची व्यवस्था करत सुपुत्राने पळ काढला. नवर्‍याचा चेहरा पहाण्यासारखा झाला. त्याने सोफ्यावर बसकण मारली आणि बोटाने आकडेमोडच सुरु केली एकदम.
’मदर्स डे, फादर्स डे, महिला डे, शिक्षक डे, व्हॅलेनटाईन डे, आता हा कवी डे...’ त्याची बोटं अपुरी पडली तर? मुलीने आपलीही बोटं लागलीच तर असावीत म्हणून त्याच्यासमोर धरुन ठेवली. त्या धक्क्यातून तो सावरला थोड्यावेळाने. पण कोडं पडल्यासारखा म्हणाला,
"हा असा एकेकच दिवस का साजरा करतात या प्रत्येक नावाने. त्यादिवशी जे प्रेम, आदर, कौतुक सगळं व्यक्त करतो आपण त्या त्या ’दिवस’ असलेल्या व्यक्तीचं ते रोज  आपल्या वागण्यात दिसलं तर काय बहार येईल ना? म्हणजे मग ही भानगडच उरणार नाही."

"भानगड म्हणजे काय रे? आणि बहार म्हणजे?" मुद्दा सोडून दुसरंच काहीतरी उकरण्यात दोन्ही पोरं वस्ताद. मी मात्र रेस्टॉरंट मध्ये वाचायची कविता पुन्हा एकदा डोळ्याखालून घातली. रेस्टॉरंट डे नाही झाला तरी घरातल्या घरात कवी डे तरी...

Wednesday, February 27, 2013

मॉन्स्यु (?) लझार (Monsieur Lazhar)

 चित्रपटाची सुरुवात होते ती माध्यमिक शाळेतला विद्यार्थी सायमन मधल्या सुट्टीनंतर इतर मुलांच्या आधी वर्गाच्या दिशेने जात आहे या दृश्याने. वर्गाचं दार उघडण्यापूर्वी त्याचं लक्ष दाराच्या आयताकृती काचेतून आत जातं आणि धक्कादायक दृश्यांने तो क्षणभर जागीच खिळतो.  गळफास लावून आत्महत्या केलेली वर्गशिक्षिका. सायमन सुन्न मनाने भिंतीला पाठ टेकून उभा राहतो, घंटा वाजायला लागते तेव्हा  सैरभैरपणे धावत सुटतो. कॅमेरा स्थिर असतो, आपण फक्त सायमनच्या पावलांचे आवाज ऐकत रहातो. त्यानंतर दिसतात ती मैदानातून परत आलेली मुलं, त्यांच्या शिक्षिका त्यांना वर्गात न जाण्याच्या देत असलेल्या सूचना आणि पुन्हा बाहेर जाणारी मुलं. ॲलिस मात्र या गोंधळातूनच हळूच दाराच्या फटीतून आत डोकावते.  पुन्हा एकदा गळफास लावून घेतलेली शिक्षिका आपल्याला दिसते. लांबून. तिचा चेहरा पूर्ण चित्रपटात कधीही दाखवलेला नाही.

शाळा या दु:खद घटनेतून  बाहेर येण्यासाठी मार्ग शोधत रहाते. भिंतीना नवा रंग दिला जातो.  मुलांनी मोकळेपणे बोलावं म्हणून शाळेतर्फे  मानसोपचारतज्ञाची नेमणूक होते.  दरम्यान, आत्महत्या केलेल्या मार्टिनच्या जागी कुणाला नेमावं या पेचात असतानाच बशिर लझार वर्तमानपत्रात बातमी वाचून बदली शिक्षकाच्या जागेसाठी  शाळेत येतात.  शाळेत घडलेल्या आत्महत्येच्या प्रसंगानंतर काम करायला यायलाही कुणी धजावत नसतं त्यामुळे त्वरित, फारसा विचार न करता लझारची नेमणूक होते.

शिक्षक म्हणून शांत, प्रामाणिक असलेले लझार  आणि ’त्या’ वर्गातल्या मुलांचे सूर मात्र  जुळत नाहीत. फ्रेंच उच्चारातील फरकामुळे अडचणी येत रहातात. त्यातच शिक्षक, पालक सारेच झालेल्या घटनेबद्दल मौन बाळगून आहेत. वर्गातही याबाबत बोलू नये अशा लझारना सूचना आहेत. मुलाने केलेल्या खोडीबद्दल लझारनी मारलेल्या हलक्याश्या टपलीबद्दल त्यांना कोणत्याही कारणासाठी मुलांना स्पर्श न करण्याची ताकिद प्राचार्याकडून मिळते.

मार्टिनच्या आत्महत्येचा परिणाम  प्रत्येकावर झालेला आहे. लझारना मुलांनी मन मोकळं करावं असं वाटतं.  शेवटी या विषयाबद्दल ’ब्र’ ही न काढण्याची सूचना धुडकावून मुलांना बोलायला उद्युक्त करण्याचे प्रयत्न जारी राखतात, मात्र सहशिक्षिकेने सुचवूनही स्वत:च्या जीवनाबद्दल मौन बाळगतात.

 वर्गातली सगळीच मुलं अस्वस्थ आहेत.  सक्त ताकिद असूनही लझार मुलांना ’बोलतं’ करतात. मुलं म्हणतात,
 "प्रत्येकाला वाटतं मार्टिनच्या आत्महत्येने आमच्या मनावर परिणाम झाला आहे पण खरं तर मोठ्यांच्या मनावरच तो तसा झाला आहे."
ॲलिसच्या भावना आपल्यालाही गलबलून टाकतात. हिंसा या विषयाबद्दल बोलताना अचानक  ती म्हणते,
"ही तीच शाळा आहे की जिथे मिस मार्टिनने स्वत:ला गळफास लावून घेतला. कधी कधी वाटतं, मिस मार्टिननी त्यांच्या कृतीने चुकीचा संदेश  का दिला आम्हाला? आम्ही चुक केली की शिक्षा मिळते तशी मला मिस मार्टिनला शिक्षा द्यावीशी वाटते चुकीची गोष्ट केल्याबद्दल. पण आता ती कशी देणार?" ती बोलत असताना सायमन अस्वस्थ होत जातो.
लझारना ॲलिसचे मनोगत पूर्ण शाळेत प्रसिद्ध करावंसं वाटतं, पण प्राचार्यांना मात्र ॲलिसच्या मनोगतात उद्धटपणाची झाक दिसते. मार्टिनचा अनादर वाटतो. लझार म्हणतात,
"कोणालाही जीवन संपवाव असं वाटतं यासारखी दु:खद घटना नाही आणि  शिक्षकी पेशा असलेली व्यक्ती त्यासाठी शाळा निवडते ह्याबद्दल मनात विषाद दाटून येतो. शाळेत गळफास लावून मुलांच्या बाबतीत मिस मार्टिनने जे केलं तो अनादर आहे. मुलांच्या भावविश्वाचा केलेला अनादर."

 सायमनचं वागणंही विचित्र होत चाललेलं आहे. त्याला शिक्षा करावी की नाही यावर शिक्षक, प्राचार्य कुणामध्येही एकमत नाही. लझार, मिस मार्टिनच्या कृतीमुळे सायमन अस्वस्थ आहे, त्याच्या मनावर या घटनेचा विपरीत  परिणाम झाला आहे हे कळकळीने पटवून द्यायचा प्रयत्न करतात पण याबाबत कुणीही त्यांच्याशी सहमत नाही. काही काळाने सायमनच्या  वागण्यातल्या विसंगतीचा उलगडा होतो तेव्हा मुलं किती पटकन स्वत:ला परिस्थितीबद्दल दोष देतात, जबाबदार धरतात ते पाहून हेलावून जायला होतं.

 लझारना शेवटी ती शाळा सोडून जाण्यासाठी भाग पाडलं जातं. अगदी ताबडतोब. का...? मुलांचा निरोप घेण्याची त्यांची विनंती प्राचार्य नाईलाजाने मान्य करतात. काय होतं या शेवटच्या प्रसंगात? का आग्रह असतो  लझार यांचा विद्यार्थ्यांचा निरोप घेण्याचा ...?

फिलीप फलारड्यू लिखित आणि दिग्दर्शित फ्रेंच भाषेतील हा चित्रपट आहे. युरोपमधील विनोदी कलाकार म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या फेलाग या नटाने लझारची भूमिका केली आहे. तर सोफी नेलसी आणि एमलिन निरॉन या दोन मुलांनी ॲलिस आणि सायमनच्या भूमिका सुंदररित्या साकारल्या आहेत.

परकिय भाषेतील भाषांतरीत संवाद वाचताना चित्रपटातील दृश्य पुढे सरकून जातं म्हणून चित्रपट पहाण्याची उत्सुकता वाढावी इतपत ही  कथेची ओळख.


(हा चित्रपट नेटफ्लिक्स वर आहे)

Tuesday, February 19, 2013

आकाशवाणी

काही वर्षापूर्वी, रत्नागिरीला गेले तेव्हा आवर्जून आकाशवाणीत गेले. सगळ्यांची भेट होईल, जिथे काम केलं ती जागा  पुन्हा पहावी, ’ऑन एअर’ चा लाल दिवा डोळ्यात साठवावा, गप्पा झाडायचो त्या भोजनालयात जाऊन पुन्हा हसावं खिदळावं असं काही बाही मनात होतं. पण अवकळा पसरलेलं ते केंद्र विषादाचा चरा उमटवून गेलं मनावर. मी काम करत असतानाची सगळी जणं कामाच्या वेळा वेगळ्या असल्याने ठरवूनही तिथे एकत्र भेटणं कठीणच होतं.  जिथे हक्काने ’आवाज’ फुटायचा तिथे मनातल्या भावना शब्दाने व्यक्त कराव्याशा वाटल्याच नाहीत.  सरकारी आकाशवाणी केंद्रांची अवस्था आता कशी आहे याची कल्पना नाही, पण सात आठ वर्षापूर्वी फार बिकट होती.
परतीच्या मार्गावर ’आकाशवाणी’ मनात पिंगा घालत राहिलं. पार शाळेच्या उंबरठ्यापाशी घेऊन गेलं.

रात्री साडेनऊला लागणारं कॉफीहाऊस, प्रपंच मालिका, सकाळी सात, दुपारी दिड, संध्याकाळी सात आणि रात्री आठ वाजता लागणार्‍या प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय बातम्या.
कॉफी हाऊसमध्ये लक्ष्मीकांत बेर्डे, विजय कदम आणि भाग्यश्री जोशी. हसत खेळत युवावर्गांच्या गप्पागोष्टी असायच्या ह्या. प्रपंच मध्ये प्रभाकर पंत, मीना वहिनी आणि टेकाडे भावजी. त्यातल्या मीना वहिनी म्हणजे नीलम प्रभु (करुणा देव), आवाज आणि उच्चारांचा त्यांच्या इतका प्रभावी वापर केलेलं कुणी पाहिलं नाही मी अद्यापपर्यंत.  त्यांनी केलेल्या  एका श्रुतिकेतील मुलगी, मध्यमवयीन आणि वृद्ध स्त्रीचे आवाज ऐकून मला कितीतरी दिवस दुसरी नीलम प्रभु व्हायचं होतं :-).

जुन्या आठवणींबरोबर आकाशवाणीत काम करत असतानाचेही दिवस पिंगा घालत राहिले. ज्या जगाचं आकर्षण होतं त्या जगात डोकावयला मिळालं. काम करायला मिळालं. सुरुवातीला आकर्षण होतं ते आकाशवाणीची गाडी पहाटेच्या कामाच्या वेळेला न्यायला घरी येते त्याचं. कुण्णीतरी अगदी मोठ्ठं झाल्यासारखं वाटायचं गाडीत बसताना. आकाशवाणीत पोचलं की कार्यक्रम काय काय आहेत ते पहायचे, पटापट निवेदन लिहायचं आणि कार्येक्रमाचं सारं सामान घेऊन स्टुडिओत. खाक खुक करुन आवाज नीट आहे ना हे पाहिलं की पहिल्या कार्यक्रमाची तबकडी घालून ठेवायची. आणि मग ’ऑन एअर’ चा लाल दिवा कधी लागतोय त्याकडे नजर ठेवून बसायचं. एकदा का तो दिवा लागला की आपले आपण, म्हणजे  काही गोंधळ होईपर्यंत. तसा तो व्हायचाही अनेकदा. आवाजात चढ उतार आणत सगळं काही बोलून झालं की अचानक गडबडीने तंत्रज्ञ आत घुसायचे. बटनं चुकीची दाबल्यामुळे किंवा न दाबताच बोलल्याने श्रोत्यांनी काहीही ऐकलेलं नसायचं. मग, माफ कराही अशा झोकात यायचं की काही तरी फार मोठं श्रोत्यांना सांगतोय असा आव यायचा त्यात.

निवेदकांमध्ये आपापसात स्पर्धा असायची ती सूर मनी रंगती आणि आपली निवड हा संगीताचा कार्यक्रम सादर करताना. अस्सं काही निवेदन असायचं ना प्रत्येकाचं. एकतर श्रोत्यांकडून वाहवा मिळावी हा हेतू आणि कार्येक्रम अधिकार्‍यांकडून मिळणारी श्रेणीही महत्तवाची.
एक आठवण कायमची मनात रुतली आहे. गाणं होतं, ती गेली तेव्हा.... दोन ओळी ऐकून पूर्ण गाणं काय आहे याचा अंदाज घ्यायचा आणि निवेदन लिहायचं. ती गेली तेव्हा पाऊस निनादत होता.... या गाण्याला माझं निवेदन होतं ते प्रेयसी प्रियकराला भेटून निघाली आहे अशा अर्थीचं. वयाच्या २१, २२ वीशीचा हा परिणाम. निवेदन संपलं, गाणं सुरु झालं. आणि हातापायातलं त्राणंच गेलं. ती आई होती म्हणूनी.... ऐकलं आणि काय गोंधळ केला आहे ते लक्षात आलं. कहर म्हणजे, एकाच गाण्याकडे निवेदक किती वेगळ्या दृष्टीने बघू शकतो याचं श्रोत्यांना कौतुक वाटलं होतं.

आकाशवाणी रत्नागिरीहून मुंबईला गेले. कामावर हजर होण्यापूर्वी साहेबांची भेट घ्यावी म्हणून त्यांच्या खोलीत गेले. टेबलाची रचना विचित्र होती की माझा गोंधळ उडाला होता कुणास ठाऊक. खोलीत कुणीच नव्हतं. मी एका खुर्चीवर बसले. थोड्यावेळाने साहेब आले. मी उठून उभी राहिले आणि हात जोडून नमस्कार केला. पुन्हा बसले. ते आपले उभेच. काहीतरी चुकतय असं वाटत होतं पण काय ते कळत नव्हतं. काही वेळ असं बोलणं झालं आणि मी म्हटलं,
"सर, तुम्ही बसा ना." ते म्हणाले,
"तुम्ही माझ्या खुर्चीवर बसला आहात."
"ऑ?" विजेचा धक्का बसल्यासारखी उठले. मुंबई आकाशवाणीची सलामीची भेट झडली ती अशी.

एकदा कोणतातरी कार्येक्रम ध्वनिमुद्रित केला होता. चुकून त्यावर आणखी एक कार्यक्रम टेप केला. मग पुन्हा त्या कलाकारांना बोलवून ध्वनिमुद्रण, मुंबईसारख्या ठीकाणी पुन्हा सर्वांना एकत्र आणण्यासाठी केलेली शाब्दीक कसरत अजूनही आठवते.

एक ना अनेक प्रसंग काही हसवणारे, महान कलाकारांची भेट झाल्याचा आनंद मिळवून देणारे, काही हातपाय गाळणारे तरीही सगळे मंतरलेले...


(इंद्रधनु - तुझ्या पोस्टमुळे या आठवणींना उजाळा मिळाला. धन्यवाद.)

Thursday, February 14, 2013

वयाची ऐशीतैशी...

मंडळाचा कार्यक्रम छान रंगला. आलेल्या पाहुण्यांना पुष्पगुच्छ देण्यासाठी तरुण कार्यकत्याने मीनलच्या नावाचा पुकारा केला,
"आता मी मीनलताईंना विनंती करतो...."
मीनलच्या आजूबाजू्ला असलेल्या आम्ही मीनलताई म्हटल्यावर फिस्सऽऽऽ करुन हसलो. ती पण पदर फलकावित, ताईऽऽ काय..., किती स्वत:ला लहान समजायचं ते असं काहीसं पुटपुटत पुष्पगुच्छ देण्यासाठी गेली.
मीनल परत येऊन बसल्यावर ताई, माई, अक्का असे विनोद करुन झाले. आणि मग मनात तेच घोळत राहिलं.

घरी आल्याआल्या मेकअप पुसला. चेहरा खसखसा धुवून न्याहाळते आहे तोच लेक डोकावली.
"किती निरीक्षण करते आहेस स्वत:चं."
"अगं पिल्लूऽऽऽ..."
"इऽऽऽऽऽऽऽऽ, पिल्लू काय गं, मी काय आता लहान आहे का?"  पिल्लूला पंख कधी फुटतील याची घाई.
"अगं केस पांढरे झाले आहेत का काय ते पाहते आहे."
" ग्रेसफुली एजिंग आई, ग्रेसफुली एजिंग. पांढरे केस चांगले दिसतात, कशाला ते रंग बिंग लावायचे?."
"ए, ते  ग्रेसफुली एजिंग नट्यानांच शोभतं हं. म्हणजे सगळे उपाय करायचे, उपाशी तपाशी राहून शरीर थकवायचं पण तरी वय वाढणं काही थांबवता येत नाही की असं म्हणायचं.  वा  रे वा (इथे मी मुलीला ओरडते तशी त्या अदृश्य अनामिक नटीला ओरडले). आणि केस पांढरे होण्याचा आणि वयाचा काही संबंध नसतो." आपल्या दु:खावर आपणच  मलमपट्टी केलेली बरी.

"बरं, तुला इमेल आलं आहे बघ. ’पंखा’ आहे तुझा. लिहलय, मला ’अहो, जाहो’ नका म्हणू, मी तुमच्यापेक्षा लहान आहे." दु:खावर मीठ चोळणार्‍या त्या वाक्याने मी मुलीला, माझं इ मेल तू कशाला वाचतेस हे ही विचारायला विसरले.
"ह्यांना कसं काय कळतं कोण जाणे, मी मोठी आणि त्या लहानच असणार ते." लेक ढिम्म उभी बघून मला चेव चढला. " आमचं मेलं सगळं जगासमोर मांडलेलं. तरी बरं, संकेतस्थळांवर फोटो पाळण्यात असतानाचे टाकले आहेत. उभं राहून फोटो काढायचा तर एक पाय पुढे धरुन तो काहीसा वाकवून, मग पोट आत घेऊनच उभी राहते. या कसरती कमी म्हणून की काय चीजऽऽऽ म्हणताना नुकत्याच दि्सायला सुरुवात झालेल्या डोळ्याच्या बाजूच्या  एक दोन (?) सुरकुत्या दिसणार नाहीत असं हसायचं. इतकं करुन्ही  कशा या बायका माझं वय काढतात, स्वत:ला लहान समजतात?"  एखादी शोकांतिका समोर घडत असल्यासारखा चेहरा झाला असावा माझा.
"अगं आई तू लिहतेस ना, त्यातून कळतं तुझं वय. म्हणजे मुलांच्या वयाचे उल्लेख असतात ना त्यावरुन."
मोट्ठा शोध लागला असं वाटलं, चला यापुढे लेखनातून मुलं वगैरे बाद एकदम. खूप आनंद झाला समस्या शोधून उपाय केल्याचा म्हणजे  ’सहनही होत नाही आणि सांगताही येत नाही......’  संपल्यासारखं वाटलं. पण काही क्षणच. प्रश्न पडला, मग मी लिहू तरी काय? माझी ही इतकी ’गुणी’ मुलंच तर सातत्याने विषय पुरवत असतात भलतंसलतं वागून माझ्या लेखनाला. माझ्या विनोदाचं मर्मस्थानच नष्ट केल्यासारखं होईल अशाने. तितक्यात लहान मुलाची समजूत घातल्यासारखी मुलगी म्हणाली.
"पण खरं तर तू आहेस त्यापेक्षा पाच वर्षानी लहान दिसतेस ते त्यांना कसं माहित असणार ना? ते वाचक आहेत प्रेक्षक नव्हेत."
"खरंच? म्हणजे काय वय वाटत असेल गं माझं?" उत्तर काय येतं याची धाकधूक होती परिक्षेला बसल्यासारखी.  पण त्यातून तरुन निघाल्याचा आनंद वाढवतील ती आपली मुलं कसली.  गणिताची बोंब असल्यासारखा लेकीचा हिशोब चुकला. माझ्या वयातली पाच वर्ष कमी होण्याऐवजी दहा वाढली. माझ्या एकाचवेळी पडलेल्या, लटकलेल्या, रागावून लाल झालेल्या चेहर्‍याकडे पाहून धोक्याचा इशारा तिने अलगद झेलला. विषयाचं तोंड दुसरीकडे फिरवण्याचा चतुरपणा ती वडिलांकडून शिकली आहेच.

"आई, तुझं बाई काही समजत नाही.  इकडे सर्वांनी तुला अगं तुगं करावं असं वाटतं, पण आपण मागच्यावेळी पुण्यात दुकानात गेलो होतो....."
ती काय विचारणार ते लगेच कळलं. पोरगासा दुकानदार.

"इकडे ये." हातातली थप्पी दाखवत तो म्हणाला. नुकत्याच मिसरुड फुटलेल्या मुलाकडून,  ए......ऐकल्यावर  मस्तक फिरलंच.
"मी काही शाळकरी पोरगी नाही. तुम्ही अगं तुगं का करताय?" फुत्कारत प्रश्न टाकला. तो हसला.
"नाही, जीन्समध्ये असलं कुणी की अहो, जाहो नाही करायचं असं बाबांनी बजावलं आहे." कुठे गेला तो तुझा बाबा हा प्रश्न  मी न विचारताही त्याने  जोखला.
"बाबा संध्याकाळी येतात दुकानात."
भरपूर कपडे पाहायचे पण घ्यायचं काहीच नाही. मी मनोमन बदला घ्यायचा ठरवलं आणि तस्संच केलंदेखील.
दोन पौंड वजन कमी केल्यासारखा आनंद झाला बदला घेतल्यावर. त्या आनंदात तरळत नवथर उत्साहात दुकानाच्या पायर्‍या उतरले. आत्ताही चेहर्‍यावर तसे भाव आले असावेत.
"आई...." मुलीने लक्ष वेधलं.
"अगं ते वेगळं. म्हणजे बघ कंडक्टर, रोजच्या कामवाल्या आजी, भाजीवाली सगळे कितीही मोठे असले तरी त्यांनी आपल्याला अगं तुगं करुन कसं चालेल?"
"असंही असतं? आमच्या इंग्लिशमध्ये सगळ्यांसाठी सारखाच नियम असतो."
"हं... ते वेगळं." उत्तर न सुचून पुन्हा ते वेगळं चा सूर पकडला मी.

सध्या माझी मोहीम सगळ्या ब्लॉग ना भेटी द्यायच्या, खालच्या कॉमेंट्स वाचायच्या आणि खुषीने उड्या मारायच्या अशी आहे. म्हणजे प्रत्येकजण या अनुभवातून कधीना कधी जातोच तर हे समाधान त्या खुषीच्या उड्यांमागे.
काही ब्लॉगर्सची आधीच विनंती असते ’अगं/ अरे’ म्हणायची, नाहीतर काही ठीकाणी
मला कृपया ’अहो’ म्हणू नका,  ’सर काहीतरीच वाटतं बुवा’ अशी आर्जवे,
त्याला छोट्यांनी
’नाही तुम्ही मोठे आहात/मोठ्या आहात, मी लहान आहे’  ची जोडलेली पुष्टी. मग ब्लॉगर्सचा प्रश्न
’तुला कसं कळल’
’पोस्ट वाचून.....’ वाचकाचं उत्तर.

रोज भेटणारी कितीतरी माणसं, त्यांनी आपल्याला ’अगं तुगं, अरे’ केलेलं चालत नाही आपल्याला, पण ब्लॉगवरच्या कधीही न पाहिलेल्या मंडळीना मात्र आपला आग्रह किंवा अधूनमधून भेटणार्‍या मैत्रीणींच्या मैत्रीणींनी ही आपल्याला अगं तुगं करावं ही अपेक्षा.... एकूणच लहानांना मोठं व्हायचा ध्यास, मोठ्यांना लहान म्हणवून घ्यायचा सोस आणि लहानांना आपण कित्ती ’ज्युनिअर’ हे ’सिनियर्स’ ना ठणकावून सांगायची घाई..........कीती ही गुंतागुत?

Tuesday, February 12, 2013

माझंही मत...

मुलाबरोबर दिल्लीच्या ’त्या’ घटनेबद्दल बोलत होते. तो एक वर्षाचा असल्यापासून आम्ही भारताबाहेर आहोत त्यामुळे म्हटलं तर तो अभारतीयच पण मुळ भारतीय असल्याचा अभिमान बाळगत तो भारत कसा बदलायला हवा या गुंगीत खूपवेळा असतो. जी वेडी स्वप्न १७ वर्षाचे असताना आम्ही पाहिली तेच आता त्याचं वय, त्यामुळे तोही तेच करतो आहे हे कळतं तरी थोडी वादावादी, तू भारतात रहात नाहीस, तुला तिथली परिस्थिती माहित नाही वगैरे आल्यावर तो म्हणाला,
"तो तुझा देश आहे तसा माझाही."
"अरे पण आम्ही जन्मलो, वाढलो तिथेच. पंचवीशीनंतर पडलो बाहेर."
"पण मी भारताबद्दल बराच अभ्यास केला आहे. तिथल्या चालू घडामोडी माहित असतात मला."
या चर्चेतून तो म्हणाला,
"ठीक आहे. मला काय वाटतं ते मी माझ्या ब्लॉगवरच लिहतो."
"बरं" म्हणून तो विषय संपला.

त्यानंतर कधीतरी त्याच्या मनातले विचार इथे उमटले. त्याने लिहलेली ही पोस्ट, इंग्लिशमध्ये. वाचून आपली मतं त्याच्याच ब्लॉगवर नोदवलीत तर आनंद होईल.

हा त्याच्या ब्लॉगचा दुवा - http://www.chicagoindy.com/2013/01/thoughts-on-2012-delhi-gang-rape.html

तसंच कुणाला ठाऊक आहे का इंग्लिश ब्लॉग कुठे जोडता येतात जसे आपण मराठी जोडले आहेत तसे?

Tuesday, January 29, 2013

अंतराय

शमिकाने समोरच्या बाकड्यावर पाय ताणून आजूबाजूला नजर फिरवली. रेल्वेने थोडासा वेग घेतला होता. आखूड ब्लाऊज, खोचलेला पदर आणि अंबाड्यावर लाल पिवळी फुलं घातलेल्या दोनचारजणी शांतपणे खिडकीबाहेर बघत होत्या. खिडकीची जागा असूनही ती जरा बाजूलाच बसली होती. कितव्यांदा कोण जाणे पण पुन्हा एकदा तिने बसलेल्या जागेवरची धूळ झटकल्यासारखं केलं. दीड दोन तासात रेल्वे तिला आणि रतनला त्या आडगावात नेऊन सोडणार होती.
"आईच्या नोकरीने कुठे कुठे फिरवलं आम्हाला." ती तिच्याएवढ्याच फॅशनेबल मैत्रिणीला उत्साहाने सांगत होती.
"केवढं बदललं आहे नाही सर्व?बावीस वर्षांनी चाललोय आपण त्यामुळे वाटतंय मला, की खराच आहे हा बदल?"
रतन मनापासून हसली.
"अग तू नाहीस का या बावीस वर्षात बदललीस? मग आम्हीही बदललो तर नवल का वाटतंय तुला?"
"खरं आहे तुझं." शमिकानं विषयच थांबवला. आपण उगाचच धाडस करतोय का सांगोल्याला जायचं हे तिचं तिलाही ठरवता येईना. ती ऑस्ट्रेलियाहून तीन आठवड्यांसाठी सोलापूरला येते काय आणि अचानक बाजारात रतनची गाठ पडते काय, सगळीच अपूर्वाई.

रतननेच तिला ओळखलं. बघता बघता आठवतील त्या मैत्रिणींचे फोन नंबर शोधून त्या रात्र जागवायला एकत्र जमल्याही. सगळ्यांच्या आयुष्यांची बेरीज वजाबाकी झाली. घरातल्या मंडळीची, भावंडांची चौकशी झाली. तिच्या ऑस्ट्रेलियन दिनक्रमाबद्दल तर सर्वांनाच कोण उत्सुकता. त्यांच्या कंपूतली परदेशात स्थायिक झालेली ती एकटीच. नकळत गप्पांचा ओघ तिच्याभोवती केंद्रित झाला. पण नोकरीच्या निमित्ताने ऑस्ट्रेलियात गेलेल्या शमिकाकडे  सांगण्यासारखं फारसं काही नव्हतं. पुन्हा तसं ऐकून बरंच माहीत होतं की सर्वांना परदेशातल्या जीवनशैलीबद्दल.

बोलण्याच्या ओघात सांगोल्याचा विषय आला तेव्हा मात्र शमिकाला उत्साहाचं भरतं आलं. शाळेतली आणि कॉलेजमधली काही वर्षे रतन आणि ती सांगोल्याला एकत्र होत्या. एकदम दोघींनी कधी तरी सांगोल्याला जायचं ठरवूनही टाकलं. हॉटेलमध्ये उतरायचं  की एखाद्या मैत्रिणीकडे ते मात्र ठरता ठरेना. शेवटी दोघींचीही चांगली मैत्रीण असलेल्या नीनाकडे उतरायचं पक्कं झालं.
शमिका काही दिवस त्या बेतातच मग्न होती. शाळेतलं आणि त्यानंतर कॉलेजमधलं उत्साही वातावरण नजरेसमोरून हटता हटेना शमिकाच्या. तासांना दांडी मारून खाल्लेले बटाटेवडे, मैत्रिणींना टाकलेले खवचट फिशपॉड, चारीठाव केलेली भटकंती, वादावादी, भांडणं एक ना अनेक. कधी एकदा सांगोला गाठतोय असं होऊन गेलं तिला. बावीस  वर्षांनी ती पुन्हा त्या गावाला चालली होती. अस्वस्थ, अस्थिर, उत्सुक.

गाडी कुरकूर करत थांबली ती विचारांची साखळी खेचत. आता नीनाचे विचार डोकावायला लागले मनात. शांत, भोळसटपणाकडे झुकणार्‍या नीनाच्या आणि तिच्या मैत्रीबद्दल सगळेच चेष्टा करायचे. एवढी अबोल, म्हटलं तर अलिप्त वाटणारी नीना धर्माच्या बाहेर लग्न करण्याचं धाडस करेल अशी पुसट शंकासुद्धा तिच्या मनात कधी डोकावली नव्हती. नीनानं लग्न केलं तेव्हा ती ऑस्ट्रेलियात होती. तिच्या आईनं ही बातमी सांगितल्यावर शमिकाला धक्का बसला होता. मनात येऊनही नीनाला पत्र पाठवणं, फोन करणं राहूनच गेलं होतं. आता मात्र मधली सगळी वर्ष पुसून काढायची होती. कसं असेल तिचं घर, नवरा आणि घरातली सगळी मंडळी? ऑस्ट्रेलियाला गेल्यापासून कुणाकडे जाऊन राहायची सवयच मोडली होती. त्यातून भारतातल्या लोकांचा एकदम अंगावर येणारा जिव्हाळा फारच अवघडून टाकणारा वाटे तिला. आपल्याच देशाबद्दलचे विचार फारच बदलल्याचे तिला दरवेळेस भारतात आल्यावर जाणवायचं. नाही म्हटलं तरी दोन्ही देशामध्ये तुलना व्हायचीच आणि पश्चिमेचं पाणी अंगावर घेणार्‍या पुण्यामुंबईच्या वेगाचं दरवेळेस नवल वाटायचं. एकाचवेळी असंख्य विचार फुगडी घालत होते. पण नजर गाडीतल्या त्या बायकांवर खिळली होती. त्यांची साधीशी हालचाल, वागणं, बोलणं सगळ्या बारीकसारीक गोष्टी तिच्या मनात नोंदल्या जात होत्या. एकाएकी तिला फारच अस्वस्थ व्हायला झालं. सगळे बदल पुण्या-मुंबईतच. कधी या लोकांना सुधारणांचं वारं लागणार कुणास ठाऊक? पण असं म्हणणं म्हणजे अन्यायच की या बायकांवर. ती स्वत:लाच पटवत राहिली. सुधारणाच वारं अंगाला लागलं नसलं तरी हे बदल माहितीचे असावेत यांना, नाही तर तिच्या शर्ट आणि जीन्सकडे त्यांनी टवकारून पाहिलं असतं हे शमिकाने ताडलं.  पण आता या क्षणी रेल्वेतून उतरावं, सांगोल्याला जाऊच नये असं फार तीव्रतेने वाटलं तिला. त्याच तंद्रीत तिने तोंड उघडं टाकून घोरत पडलेल्या रतनला जोराजोरात हालवलं. ती गडबडून उठली.
"परत जाऊया सोलापूरला."
"तुला वेड तर नाही ना लागलं? नीना न्यायला येणार आहे स्टेशनवर." एकदम जागी झालेली रतन भडकलीच.
"घर मोठं आहे म्हणत होती. तू गेली आहेस कधी?" तिच्या मनात दडून राहिलेल्या शंकांना अचानक तिने वाट मोकळी करून दिली, तरीही शमिकाला स्वच्छता, बाथरूम, घरातली माणसं याबद्दल फटकन विचारता येईना.
"मी नाही गेले कधी तिच्याकडे, म्हणजे कधी गेले तर संध्याकाळी परतच येते. एकदम तिच्या घराबद्दल का वाटते आहे उत्सुकता तुला?"
"भेटतेस सगळ्यांना?" रतनचा प्रश्न न ऐकल्यागत शमिकाने विचारलं.
"नाही गं. कामासाठी येते ना. ठरवते दरवेळेस पण नाही होत भेटणं कुणाला. आपल्या वर्गातली मुलं दिसतात बर्‍यांचदा, पण मुली तर लग्नं होऊन बाहेरगावीच असणार."

ती गप्प झाली. रतननेही पुन्हा डोळे मिटून घेतले. सांगोल्याला यायचा उत्साह नष्ट होतो आहे असं वाटत होतं. तेवढ्यात रेल्वेचा वेग कमी होत फलाट दिसायलाही लागला.
"ती बघ नीना!" रतन एकदम ओरडली. अंगात वीज संचारल्यागत आता तिनेही खिडकीतून डोकावायचा प्रयत्न केला.
तरीही गाडी थांबल्यावर ती तशी सावकाशच उतरली. पुढे झेपावत रतनने नीनाच्या मुलीला कौतुकाने जवळ घेतलं. शमिका मात्र अवघडून उभी होती.
"शिष्ट कुठली." तिचा हात आनंदाने हातात घेत नीना पुटपुटली.
"चल गं, काहीतरीच काय बोलतेस? मी आहे तशीच आहे."
"म्हणजे शिष्ट म्हणायचं आहे तिला." रतनही नीनाच्या बोलण्यात सामील झाली.
रिक्शात बसल्या बसल्या बाहेर डोकावत कॉलेजच्या दिवसातल्या खुणा तपासणं सुरू झालं तिचं.
"गावाबाहेर आहे का गं हे रेल्वे स्टेशन? काहीच कसं ओळखीचं वाटत नाही?"
नीना मुलीला सांभाळत हसली.
"हा भाग मलाही आत्ताच कळतोय. आपण कॉलेजात असताना जंगल असणार गं. आणि शमे, तू प्रयत्नसुद्धा नको करू काही आठवण्याचा, सांगोला फार बदललं आहे."
"माझ्या सगळं लक्षात आहे पण . पाच वर्ष काढली आहेत ना. काय धम्माल करायचो नाही आपण?"
जुन्या आठवणीत घर कधी आलं तेही तिला कळलं नाही. रतनने उत्साहाने घरातल्या प्रत्येकाची ओळख करून घेतली. गरम वाफाळलेला चहा घेत शमिका थोडी अवघडल्यासारखी बसली, गर्दीत श्वास कोंडल्यासारखी. छोटं घर आणि भरपूर माणसं हे समीकरण ती कधीच विसरली होती. रतन गप्पामध्ये रमलेली बघितल्यावर ती उठली.
स्वयंपाकघरात दाराला टेकून बराच वेळ ती नीनाच्या हालचाली निरखत राहिली.
"कोण मुलं आहेत गं इथे आपल्या वर्गातली?"
"खूप आहेत."
"नावं सांग ना. भेटेन तरी कुणाला ना कुणाला."
"उद्या जा सावकाश. आज गप्पा मारू रात्रभर तिघींजणी."
नीनाने म्हटल्याप्रमाणे खरंच रात्रभर तिघींच्या गप्पा रंगल्या. रतनने नीनाच्या लग्नाबद्दल विचारलंच.
"तू धाडसी नीना. नोकरीसुद्धा नव्हती ना शशांकला तुम्ही लग्न केलंत तेव्हा?"
क्षणभर नीना गप्प राहिली. शमिकाला राहवलं नाही.
"आम्ही सहज विचारतोय गं. तुझ्या मनात नसेल तर राहू दे."
"नाही, तसं काही नाही. पंधरा वर्ष होऊन गेली. इतक्या वर्षांनंतर लग्नानंतर पहिल्यांदाच हा विषय निघतोय. त्यामुळे जरा अडखळल्यासारखं झालं."
"तुला माहीत आहे ना सांगोल्याला मी बहिणीकडे राहायची. इतकी कटकट, सूचना, त्यातून सुटका म्हणूनच शशांकच्या मैत्रीकडे पाहायची. त्या मैत्रीवरूनही संशय घ्यायला लागली बहीण. त्यामुळे माझं त्याच्याबरोबर बाहेर राहणं आणखीनंच वाढलं. ताईने गावालाच पाठवलं परत. कोंडल्यासारखं झालं होतं आयुष्य. एक दिवस शशांक गाडी घेऊन आला आणि मागचा पुढचा विचार न करता आले मी निघून."
"त्या वेळेस नोकरीही नव्हती ना शशांकला?" रतनने शक्य तितक्या हळुवार स्वरात पुन्हा तोच प्रश्न विचारला.
"हो. फार कठीण होती सुरुवातीची वर्ष. नोकरी नाही. एकत्र कुटुंब, चालीरीती वेगळ्या..."  बराचवेळ नीना तिच्या बदललेल्या आयुष्याबद्दल बोलत राहिली.
"पण माहेरी जातेस ना आता?" शमिकाने विचारलं.
"नाही. ते दु:ख मात्र आता शेवटपर्यंत राहणार सोबतीला. एकदा आई आली होती भेटायला. बाबांनी बजावलं होतं भेटायला जायचं नाही म्हणून. ती धाडस करुन चोरुन तरीही अधूनमधून यायची. पण मग मीच मना केलं तिला. तिची कुंचबणा नाही पाहवली. एका गावात राहून त्यानंतर बारा वर्ष भेटलो्च नाही गं आम्ही."
नीनाचे डोळे तुडुंब भरून आले. दोघी संकोचून गेल्या. रतनने पुढे होऊन पटकन नीनाला कुशीत घेतलं तसं नीनाने स्वत:ला मोकळं केलं. हुंदक्यांनी गदगदलेल्या नीनाकडे शमिका भरलेल्या डोळ्यांनी पाहत राहिली.
"तुझी आई हल्लीच गेली ना? मग तेव्हा तरी गेली असशील."
"आई ताईकडेच राहायची. आई गेल्याचं कळवलंही नाही मला. कुणाकडून तरी समजलं तशी घाईघाईने  शेवटचं दर्शन घ्यायला गेले होते. घरातले सगळे दार लावून एका खोलीत बसून राहिले. नमस्कार केला नी गेले तशी परत आले."
"तुला कधी वाटत नाही का गं की आपण केवढी मोठी चूक करून बसलो म्हणून."
"सुरुवातीला वाटायचं. पण ताईलाच जबाबदार धरते मी. जरा तिने समज दाखवली असती तर...मी सुद्धा तुमच्याएवढीच शिकले पण काही केलं नाही त्या शिक्षणाचं एवढी खंत मात्र वाटते. पण जाऊ दे. तुमच्याबद्दल ऐकू दे मला आता." नीनाने विषयाला खीळ घातल्यासारखं बोलणं थांबवलं. थोडा वेळ कुणीच काही बोललं नाही."

"तू केदारच्या घरी जाणार असशील ना?" अचानक नीनाने शमिकाला विचारलं.
"अर्थात. भावासारखाच होता तो मला."
"बघवत नाही त्याचा भितींवर लावलेला फोटो."
"आपल्या ग्रुपमध्ये तुमची मैत्री जास्त."
रतनला एकदम हसू फुटलं.
"काय हुकूमशाही चालायची तुझ्यावर केदारची. आठवतंय? रक्षाबंधनाच्या दिवशी राखी घेऊन आला होता स्वत:च. आम्ही होतो ना तिथेच सगळ्याजणी." शमिका मनासमोर तो प्रसंग नाचायला लागला. अगदी आताच घडल्यासारखा.

तिच्या घरी त्या सर्व जणी जमल्या होत्या. तावातावाने एखाद्याला मित्र तर मित्र म्हणा ना, भाऊ मानायची कसली नाटकं. वगैरे बोलणं चाललं होतं. अशा वादविवादात शमिकाचा नेहमीचा पुढाकार. तेवढ्यात केदार टपकला तो राखी घेऊनच. शमिकाच्या पुढ्यात त्याने राखी धरल्यावर सगळ्या हसायला लागल्या.
"शमिका, केदार तुझा मित्र आहे ना? मग राखी नको बांधू." तिच्यावर हल्लाच चढवला प्रत्येकीने. शमिका गांगरली, केदारला आपलं म्हणणं पटवून द्यायचा प्रयत्न करत राहीली.  पण शेवटी केदारच्या हट्टापुढे तिने हात टेकले. तो खर्‍या अर्थी तिचा भाऊ झाला. ती एकाएकी उदास झाली.

सांगोला सोडून दोन वर्ष झाली असतील तेव्हा. अधूममधून तो सोलापूरला आला की भेट होत होती. एकमेकांना पत्र तर सारखी पाठवत होते दोघं. आणि अचानक त्या बातमीने सारं बदललं. मित्रांबरोबर फिरायला गेलेला केदार परत आलाच नव्हता. गाडीला झालेल्या अपघातात एका श्वासातलं अंतर संपलं होतं.  तिला समजल्यावर  मिळेल ती गाडी पकडून ती धावली होती सांगोल्याला पोचण्यासाठी. उद्धस्त घरट्यात पाय ठेवण्याचं बळ मिळवणं फार कठीण गेलं होतं. तुषारच्या, केदारच्या भावाच्या खांद्यावर मान टाकत तिने दु:खाला वाट मोकळी करून दिली.

 त्यानंतर या गावात ती परतली नव्हती. पण केदारच्या घराचा तीही एक भाग बनून गेली होती हे तिला कधीच विसरता आलं नाही. ती मग आवर्जून त्याच्या बहिणीच्या लग्नाला हजर राहिली. अधूनमधून पत्र लिहीत गेली. ऑस्ट्रेलियाला गेल्यानंतर हळूहळू सगळं मागे पडत गेलं.

"तुषारला बोलले आहे मी तू येणार आहेस ते." तिच्या मनातलं ओळखल्यासारखं नीना म्हणाली.
"कधी येणार आहे तो? नाही तर मीच सकाळी जाऊन भेटून येईन म्हणत होते."
"रात्रीच चक्कर टाकेन म्हणाला होता. नऊ वाजले आहेत ना, येईल कदाचित अजूनही."
तिचे कान तुषारच्या पायरवाची चाहूल घेत राहिले. तुषार आलाच नाही. थोडासा अस्वस्थपणा आला शमिकाला. केदार असता तर झालं असतं असं? रात्र रात्र जागवून मांडलेला गप्पांचा अड्डा तिच्याडोळ्यासमोर नाचायला लागला. एकत्र केलेला अभ्यास, एकांकिकांचा सराव, शाळांच्या सहली, रुसवेफुगवे, सगळं आजूबाजूला ठाशीवपणे उभं राहिलं. एकमेकांची घरं  अगदी जवळ. सारखं भेटणं चालू असायचं. दोघांसाठी एकमेकांची घरं स्वत:चीच झाल्यासारखी होती. केदारची शांत स्वभावाची आई फार आवडायची तिला. त्याही मुलीसारखं कौतुक करायच्या. मैत्रिणीसारखी वाटणारी आई फिरतीच्या निमित्तानं वरचेवर बाहेर, त्यातून भावंडांच्या उणीवेची भर पडायची. वडील तर तिला आठवतही नव्हते. यातून केदारचं घर म्हणजे विसावा होता तिच्यासाठी. तिचा बराचवेळ  केदारच्याच घरी जायचा. आज तुषार आला नाही म्हटल्यावर क्षणभर तिला केदारच्या मैत्रीत ती उगाचच घरादाराला तर गुंतवत नव्हती ना असा प्रश्न पडला. एक माणूस जीवनाचा खेळ अर्ध्यावर सोडून गेला तर सगळी नातीच बदलावीत?

सकाळी भराभर सगळं आटपून दाराच्या चौकटीत ती उभी राहिली. शक्य तितक्या दूरवरचा ठाव घेण्याचा प्रयत्न करत. जुन्या दिवसांचा लवलेश शोधूनही सापडत नव्हता. ती तशीच नजर खोळंबून उभी होती. वाहत्या रस्त्यावर ओळखीचा चेहरा धुंडाळण्याचा खेळ तिला मनातून हवाहवासा वाटला तरी हाती काही लागत नाही म्हटल्यावर ती वैतागल्यासारखी झाली. या छोट्याशा गावात भेटीच्या वेळा ठरवूनच यायला हवं होतं. सगळ्यांच्य व्यस्त आयुष्यात आपल्याला वेळ झाला म्हणून डोकावलं की हे असं होणारच. मनातले विचार चेहर्‍यावर उतरल्यासारखं तिच्या कपाळावर आठ्यांचं जाळं पसरलं. तेवढ्यात पायवाटेवरून भरभर चालत येणारी चाल ओळखीची वाटल्यावर ती टक लावून पाहत राहिली. केदार? छातीत धस्स झालं. कितीदा तरी कुठून तरी अचानक तो समोर उभा ठाकेल असं वाटायचं तिला. इतक्या वर्षात तो या जगात नाही हे सत्य तिने पूर्णत: स्वीकारलं होतंच कुठे?

"रात्रीच यायचं होतं पण आलोच अकरा वाजता. होतो पण आई म्हणाली आता उद्या सकाळी जा लवकर. कशी आहेस? चल आता आमच्याकडे." घाईघाईत खुलासा करणार्‍या तुषारकडे ती पाहत राहिली. बावीस वर्षात कुणामध्ये काहीच कसा फरक नाही पडला? नीना, रतन आणि आता तुषार. सगळी आहेत तशीच वाटतात. तुषारकडे बघता बघता ती रतन आणि नीनाला विसरलीच. कुणालाही काहीही न सांगता पटकन इथून तुषारबरोबर निघावं असं तीव्रतेने वाटलं तिला. कधी एकदा केदारच्या घरी पोचतोय असं झालं होतं का? तिने स्वत:लाच प्रश्न केला. नीना म्हणत होती तो भितींवर टांगलेला त्याचा फोटो पाहायला की केदारची मैत्री ती विसरू शकलेली नाही हे दाखवायचा वेडा प्रयत्न करायला? आज इतक्या वर्षात खरंच तिने कित्येकदा मनातल्या मनात गप्पा नव्हत्या मारल्या त्याच्याशी? जसं केदारचं घर  कर्त्या सवरत्या मुलाला मुकलं होतं तसं तिने नव्हता का तिचा परममित्र गमावला? त्या घराचं दु:ख सर्वांनी गृहीत धरलं; पण तिच्या चिघळत्या जखमेवर कोण मारणार फुंकर? तिला एकदम आठवलं तो गेल्यानंतर त्यांच्याच मित्रमंडळीपैकी एकाला पाठवलेलं भलंमोठं पत्र, भावनेनं ओथंबलेलं आणि नंतर  आलेला त्याचा फोन...
"त्याच्या आठवणी शब्दांत मांडून छोटं करतो आपण त्याला. शब्दांचा असा खेळ निरर्थक आहे. तो बाहेरगावी गेलाय असंच समजतो मी. तूही तेच करावं हे सांगण्यासाठी केला फोन."
भावना व्यक्त करणं म्हणजे खेळ? शब्दांत मांडल्या म्हणून त्या खोट्या? काय करायला हवं होतं मी म्हणजे कळेल या माझ्या मित्राला की केदारचं असं अचानक जाणं स्वीकारणं जमलेलं नाही मला अजून. प्रत्यक्षात शांततेचा बुरखा पांघरुन ती फक्त हुंकार देत राहिली. त्यानंतर कितीतरी दिवस आतल्या आत मिटून गेल्यासारखी वावरत राहिली. नंतर तिचं तिलाच वाटून गेलं, आपल्याला कुठे सिद्ध करायची त्याची आणि आपली मैत्री? स्वत:च्या मनाची समजूत पटल्यावर ती शांत झाली.

केदार गेल्याचं कळल्यावर फार एकटं पडल्यासारखं वाटायचं तिला बरेच दिवस. दोन दिवस पत्रांचा गठ्ठा उलगडून बसली होती ती.
’तुझं आणि माझं नातं काय आहे कुणास ठाऊक; पण मागच्या जन्मात बहीण असावीस बहुधा माझी तू... काय दादागिरी करतेस गं....’
’तुझ्याशी गप्पा मारताना मी स्वत:शीच बोलतो असं वाटतं मला.’
’तू माझ्या आयुष्यात आलीस ती मैत्रीण म्हणून. हळूहळू भाऊ, बहीण अशी सगळी नाती मला तुझ्यातच सापडली.’
पत्र वाचताना ती हमसून हमसून रडली होती. त्यानं तिला जेवढं समजून घेतलं होतं तेवढी ती मात्र त्याच्या आयुष्यात मुसंडी मारून शिरू शकली नव्हती या दु:खाने वेडंपिसं व्हायला झालं तिला. नको होतंस असं तडकाफडकी जायला तू. अरे, लक्षात आलं असतं माझ्या की मी स्वत:भोवतीच गिरक्या मारतेय. पण सवडच नाही दिलीस तू मला.
तुषारला पाहिल्यावर मनातल्या विचारांबरोबर कुठल्या कुठे भरकटली ती. नीनाच्या घरातल्या माणसांबरोबर तुषार इकडचं तिकडचं बोलत होता. हरवल्या नजरेने तुषारकडे बघताना तिला ओरडून सांगावंसं वाटत होतं. अरे, मी सुद्धा तुमच्या घरातलीच आहे. सगळे बारीकसारीक, छोटे मोठे प्रश्न ठाऊक आहेत मला तुमच्या घरातले. पण मनातले तरंग बाहेर उमटू न देण्याची खबरदारी घेत शमिका तुषार बरोबर निघाली.

"तू चांगलं केलंस शमिका. बाहेर पडलीस या खुराड्यातून. ऑस्ट्रेलिया काय म्हणतंय? किती वर्ष झाली गं तुला तिकडे जाऊन? मी पाठवलं होतं तुला एक पत्र. नंतर नाहीच झालं लिहिणं."
घडाघडा बोलणारा तुषार तिला वेगळाच वाटत होता. तिच्या डोळ्यांसमोर केदारच्या घरी आलं की भेटणारा तुषार आला. अलिप्त, तुटक. आज मात्र भडभडून बोलत होता. केदारसारखा.
तिला एकदम जवळचा वाटला तो. तरीही एक प्रसंग तिच्या नजरेसमोरून हलेना. आईबरोबर सांगोला सोडल्यावर कुठल्या तरी स्पर्धेच्या निमित्ताने ती केदारकडे उतरली होती. सगळ्या मित्रमैत्रिणी निघून गेल्या तरी ती दोघं त्यांच्या घराजवळच्या रस्त्यावरच्या पुलावर गप्पामध्ये रंगून गेली.
"केदार, अकरा वाजून गेले आहेत. आटपा आता." तुषारच्या कठोर आवाजाने तंद्री भंगली. त्याच्या आवाजातल्या धारेने गप्पांच्या गाडीला एकदम खीळ बसली. तिच्याकडे तर त्याने पूर्ण दुर्लक्ष केलं होतं. घरात गेल्यावर केदारनेच काहीतरी विनोद केला आणि वातावरण निवळलं. शमिकाच्या मनात मात्र तुषारबद्दल नकळत एक अढी बसली.

केदारच्या जाण्याने तुषारमध्ये काही फरक पडला असेल? विचार करता करताच तिची नजर इकडेतिकडे भिरभिरत होती. नदीचा तो पूल लागला तशी ती खिन्न झाली. या पुलाशी किती तरी आठवणी निगडित होत्या. त्यांच्या कंपूच्या याच पुलावर तास न तास गप्पा रंगायच्या. कंटाळा आला की तिचं आणि केदारचं तर हे हक्काचं ठिकाण होतं. आज मात्र तिला नदीचं पाणीही वेगळं वाटलं. रस्त्यावरची छोटी झाडं केवढी वाढली आहेत असं तिने म्हटल्यावर तुषार गडगडाटी हसला,
"शमिका, तू इथे नाहीस म्हणून झाडांनी वाढायचं नाही का?"
शमिका नुसतीच हसली तरी तिच्या मनात आलंच, काय हरकत आहे असं झालं तर...

घरी पोचल्यावर चप्पल काढतानाच ती काहीतरी शोधत राहिली. कुणाच्या लक्षात येणार नाही याची काळजी घेत केदारच्या फोटोकडे तिने पाहून घेतलं. छातीत एक सूक्ष्म कळ उठली. तिला किती तरी बोलायचं होतं केदारबद्दल. पण मन अस्वस्थ झालं होतं. केदार असताना त्या घराची लेकच असल्यासारखी वावरलेली ती आज गोंधळून उभी होती. अंतर राखून केदारच्या आईशी ती बोलत राहिली. आठवणींची उजळणी झाली. कोण कोण भेटतं, सगळीजणं कशी आहेत असं वरवरचं बोलणं चाललं होतं. क्षणभर तिला वाटून गेलं की नाही म्हटलं तरी जखमेवर खपली धरली आहे. आज आपण येऊन ती खसकन ओढल्यासारखं तर नाही ना होत? काळ काही कुणासाठी थांबत नाही. त्याच्याबद्दलच्या आठवणी त्याच होत्या पण तो गेल्यानंतर दोन तपांचा कालावधी गेला होता. पुलाखालून बरंच पाणी वाहून गेलं होतं. तिला मात्र केदारच्या आठवणींनी घेरून टाकलं होतं. ती आडून आडून पुन्हा पुन्हा तेच बोलत राहिली. अचानक कुठेतरी एकदम संभाषणाला खीळ बसल्यासारखं वाटलं तिला.

नाक्यावर गेलेला तुषार परत आल्यावर मात्र ती सैलावली.
"चल, अख्खा गाव परत एकदा बघ. मगच कळेल तुला सांगोला किती बदललंय." त्याच्या आपुलकीने ती सुखावली. तुषारचं हे रूप तिला नवीन होतं. त्याने म्हटल्याप्रमाणे खरंच सगळं सांगोला पालथं घालून झालं. तिच्या जुन्या घरावरून चक्कर मारून झाली. खरं तर आत जाऊन डोकावायचं  होतं , पण तसं तुषारला सांगणं तिला जमलं नाही. केदारने न सांगताच ओळखलं असतं माझ्या मनातलं. ती स्वत:शीच पुटपुटली. जरा अतीच होते आहे ही तुलना असं तिचं तिलाच वाटून गेलं. तुषार काही तिचा मित्र नव्हता तरी तो भावाची जागा भरून काढण्याचा प्रयत्न नव्हता का करत?  नाही म्हटलं तरी ती थोडीशी अस्वस्थ होतीच. किती म्हटलं तरी तुषार, केदारची जागा कसा घेऊ शकणार? पण तुषार खरंच त्यांच्या मैत्रीचा साक्षीदार असल्यासारखा प्रत्येक ठिकाणी केदारची जागा घेत होता. त्याच्यासारखेच प्रश्न, त्याच्याचसारखं तिच्या मनातलं ओळखल्यासारखं एकेका ठिकाणी तिला घेऊन जाणं आणि तरीही केदार असता तर....असा आपण विचार करतो आहोत या जाणिवेने ती ओशाळली, पण न राहवून म्हणालीच,
"तू बदललास तुषार."
पुन्हा तो हसला
"त्या वेळेस माझा कंपू वेगळाच होता. मला कल्पना आहे तुला आश्चर्य वाटत असेल मी इतका रस घेऊन तुला नेतोय सगळीकडे, तुझा मनातलं जाणल्यासारख्म. पण त्या वेळेस मी पार गुंतून गेलो होतो त्या सर्वांमध्ये. एकेका प्रसंगात आपल्या वाटणार्‍या माणसांची खरी ओळख समजते. लक्षात येतं आपण चुकीच्या ठिकाणी गुंतलो. एकदा हे लक्षात आलं की त्रास होतो, पण हळूहळू दरी रुंदावते, दूर व्हायला होतं.
ती हसली.
"मग पुन्हा शोध नात्याचा, माणसांचा, मैत्रीचा. हल्ली हल्ली जाणवायला लागलंय की केदारच्या मित्रमैत्रिणींत मी सहज सामावून जातो. तीच जवळची वाटतात मला."
शमिका त्याच्याकडे बघत राहिली. त्या वेळेस केदारचा मोठा भाऊ म्हणून केवढं आकर्षण होतं सगळ्यांना. तो मात्र त्याच्याच तोर्‍यात, तुटक, अलिप्त. त्यांच्या घरी गेलं की कितीदा तरी तो बोलायचाही नाही. आज त्याच्याकडून हे ऐकणं कठीण जात होतंच, पण त्यापेक्षाही ते स्वीकारणं फारच अवघड होतं. तिला वाटलं ओरडून सांगावं त्याला की नको प्रयत्न करू तू केदारची जागा घेण्याचा. तू तसाच राहा. आपल्याच धुंदीत. फार केविलवाणा वाटतोस असा तू. प्रत्यक्षात मात्र ती बोलून गेली,
"केदारच बरोबर आहे असं वाटतंय मला आज."
तुषार एकदम गप्प झाला. सुरुवातीपासूनचा तिच्या मनाला वाटणारं एक विचित्र अवघडलेपण तिला अधिकच घेरुन गेलं.

रात्री आग्रह करूनही ती थांबली नाही. तिला सोडायला आलेल्या तुषारशीही तिला फार बोलावंसं नव्हतंच वाटत. नीनाकडे तिला सोडल्यावर उद्या स्टेशनवर येतो म्हणून त्याने तिचा निरोप घेतला. रात्र जागवून रतन आणि नीना गप्पा मारत राहिल्या. तिला बोलतं करण्याचा प्रयत्न करत राहिल्या; पण झोप येते आहे म्हणत तिने बोलणं टाळलं. स्वत:च्या मनालाच विळखा घातल्यासारखी मुक होऊन गेली.

सकाळी तुषार तसा लवकरच आला. नीनाचा निरोप घेऊन रतन आणि तुषारबरोबर ती स्टेशनवर पोचली.
"आता केव्हा येणार तू? केदार असता तर खूश झाला असता." तुषारच्या डोळ्यात पाणी तरळल्यासारखं वाटलं तिला.
"तुषार, केदार व्हायचा नको रे प्रयत्न करू. तू आहेस तसाच राहा." त्याचे दोन्ही हात हातात घेऊन सांगावंसं वाटत होतं, पण ती फक्त पाणावल्या डोळ्यांनी पाहत राहिली.
"येईन रे, नक्की येईन भारतात आले की...." पुढे काही बोलण्याआधीच रेल्वे आली.  गाडीने वेग घेतला तशी ती हात हालवत राहिली. गजातून जाईल तेवढं डोकं बाहेर काढून ती तुषारला डोळे भरून साठवून घेत होती. केदारला तर काळाने हिरावून नेलं होतं, पण केदारने जाताजाता तुषारलाही सोबत नेलं होतं. बावीस वर्ष एकदा तरी सांगोल्याला जायला हवं म्हणणारी शमिका आता पुन्हा कधीही इथे येणार नव्हती.